ДОРОМЖЛОЛЫН ХАРИУ
Тэвчээрийн сар до­ромжлолоор эхэлж бай­на.

Эрх баригчид ха­риуц­лагаа хүлээх үү, эс­вэл ард түмэн хариуц­лага тооцох чадвар­гүй "үхээнц малнуудын сүрэг" гэсэн доромж нэр зүүгээд басамжлагдан доромж­логдсоор тарах уу? гэдгээ шийдэх.

Сүүлийн хэдэн жил шорлосон хашаа, гантиг сүүдрэвч, зэвсэгт морьт­ны хөшөөгөөр давхар хамгаалалт хийсэн цай­зандаа хоргодсон, эрх мэдэл, эд баялгаа алда­хаас айсан дээрэмчид хэр удаан тэсэх бол? Тэд яг энэ тулаанд удаан бэлт­гэсэн.

Цайзанд хоргодсон торгон зангиатай, үнэт чулуун шигтгээт бөгж, ал­тан цагаар гангалсан тэднийг ядуу нүүдэлчид бүслэн буужээ. Үе үе нүүдэлчдийг довтлон хяд­даг байсан торгонд хөл­бөрсөн Хятадын хааны хотыг өсөрхсөн нүүдэл­чид нэгдэхээрээ занал­хийлдэг шиг. Нүүдэлчид хүрээлэн буугаад 20 жил дээрэмдсэн бүхнээ эргүү­лэн өгөхийг шаардана. Бэлчээр нутгийг нь сүйт­гэж, гол усыг нь таслаж, мал сүргийг нь хордуул­сан этгээдүүд. Олон зуун жил ариглан хамгаалж ирсэн баялгийг нь хууран мэхэлж гадныханд ху­далд­сан увайгүй худал­даачид, банкны бүх хад­галамжийг эзэгнэгч, бүх малыг нь барьцаанд ав­сан хүний мөсгүй мөнгө хүүлэгчид, авсан бүхний­хээ хариуд мөнгө эд бая­лаг амласан хоосон цэ­цэр­хэгчид, завхай явдалт­нууд ордныхоо хүнд мо­дон хаалганы ард нууг­дана. 

"Цайзны-хот улсынхны бөгсийг долоогчид" хир ханхлуулсан, шив­тэр үнэртүүлсэн бүдүүлэг морьтон-нүүдэлчид хэмээн үзэн ядаж, элд­вээр хараан гутаав. Интернет дэх сэтгэгдлүүдийг харвал яг тийм дүр зураг ажиглагдаж байна. "Монгол­чууд хар муухай хиртэй, ханхлах муухай үнэртэй..." гэж хийх ажилгүй төрийн албан хаагчид бичжээ. Монголын нууц товчоонд ингэж хэлсэн Найманы Гүрбэсү гуа яалаа? Тэд Монголчуу­дыг ингэтэл үзэн яддаг, дорд үздэг гэж үнэндээ төсөөлж ч байсангүй. Ой гутмаар.

Энэ увайгүй гутаагчид бол эрх баригчдын татвар цуглуулагч-цөлмөгчид юм. Энэ олон арван мянган соруулаар дамжуулж эзэд нь нийгмийг ясанд нь тултал мөлж­дөг, бас дарлан зовоодог. "Түш­мэдүүд нь нийтийг захирах засгийн эрхийг барьж, мөн албан татвар хураах эрх эдэлснээрээ нийгмийн дээр оршигч байгууллага болдог" гэж Ф.Энгельс бичсэн байдаг юм. Энэ тайган луаа адил хүнд сурталт бэртэгчид өөрсдийгөө цагаан гар­тай ухаантнууд гэж бодож, ард түмнээ дорд үзэж байна. Өөрсдийг нь тэжээгч эрх баригчдыг унахаас эздээсээ илүү айж байгааг ойлгож байна аа. Нүүдэлчдэд бүслэгдсэн цайзынхан.

Магадгүй тэд айсандаа түрүүлж довтолно, хүч хэрэглэн хөөн та­раахыг оролдох байх. Ер нь эрх баригчид л түрүүлж хүч хэрэглэдэг жамтай. Ингэснээрээ тэд төрийг жинхэнэ утгаар нь ард түмнийг дарангуйлагч зэвсэг болгон хувир­гах замд түлхэж болзошгүй. Гэвч "Хүч хэрэглэгч нь шинэ нийгмээр жирэмсэлсэн аливаа хуучин нийг­мийн эх баригч нь болдог. Эцэстээ хүч хэрэглэх явдал нь нийгмийн хөдөлгөөнд зам нээж, улстөрийн царцанги үхээнц хэлбэрийг эвдэх­дээ ашигладаг зэвсэг болгон хувир­даг" гэж К.Маркс хэлжээ.

Долдугаар сарын 1-нд эрх бариг­чид хамтдаа гартаа цус атга­сан огт өөр шинэ үеийг "эх барьж" авсан. Дараа нь шинэ нийгмээ өчүүхэн мөнгөөр хахуульдах гэж оролдсон. Ард түмнийг өөрсөд­тэйгээ адилхан гэж бодож л дээ. Ердөө өнгөрсөн долоо хоногт эрх баригчид шинэ шорон барьж бай­гуулснаа баяр ёслолын байдалтай, сүр дуулиантай нээж байна. Эрүүл сэтгэлгээтэй нийгэмд шорон барьс­наа баяр бахдал болгон зарла­даггүй л юмдаг. Тэд солиорчихож. Шорон, цагдаагаар айлгах гэж байна.

2003 оноос иргэний хөдөл­гөө­нүүд яг 1990 оныхтой адил царцуу хүйтэн жавар дунд дуу хадаан мэндэлсэн. 2006 оны дөрөвдүгээр сард бүтэн сар үргэлжилсэн сун­жирсан тэмцэл зохион байгуулж байсан. 2008 оны долдугаар сарын 1-ний цуст мягмар гарагт ард түмний цус урссан. Энэ бүхний эцэст төрийн эрхийг эзэгнэгчид хөдөлгөөнүүдийг л буруутгах гэж оролдож байснаас "Юу шаардаад байна? Яаж засах вэ? Яавал илүү сайн, жагсаалгүй нийгэм бий бол­гох вэ? гэж бодоогүй. Хэрэв тэгж бодсон бол Ардчилсан хувьсгалаас хойшхи 20 жилийн бараг тэн хагаст өрнөж буй иргэний хөдөлгөө­нүү­дийн тэмцлийн урт хугацаанд парламентын болоод Ерөнхий­лөгчийн, орон нутгийн зургаан сонгуулийн хугацаанд асар их зүйлийг өөрчилж, сайжруулан засаж чадах байсан. Даан ч эрх баригчид үүнийг л хүсээгүй юм. Тиймээс В.Лениний хэлсэнчлэн "Урьдын бүх үйл ажиллагаа төрийн буруу машиныг төгс болгож байсан юм. Энэ машиныг эвдэх хэрэгтэй". Яагаад гэвэл цайзад алуурчдаар хамгаалуулсан, аллагын захиалаг­чид нуугдаж байна. Зарим нь Понти Пилат шиг гараа усаар угааж ч байх шиг. Цайз хэр удаан тэсэх вэ?

ТЭВЧЭЭРИЙН ХЭМЖҮҮР

Гурван тал байна. Үүнд Нэгдү­гээрт Засгийн газар. Хоёрдугаарт УИХ. Гуравдугаарт жагсагчид. Нөхцөл байдлыг шинжиж үзье. Танд ч өөрийн дүгнэлт бий байх.

Нэгдүгээрт жагсагчид аль болох тайван замаар бүслэлтээ аль бо­лох удаан үргэлжлүүлэхийг хи­чээнэ. Бүслэлтийн хугацааг уртас­гаснаар эрх баригчдад сэтгэл зүйн хүнд дарамт үүснэ. Долдугаар сарын 1-ний хэрэг явдлын сургамж бий учраас найдаж байгаа нь аль аль тал нь түрүүлж хүч хэрэглэх ший­дэлд хүрэхгүй, чухам иймээс тэв­чээр сорьсон сэтгэлзүйн бүслэлт бий болно. Ийм нөхцөлд довтолж байгаагийн хувьд жагсагчид сэт­гэлзүйн анхдагч давуу талтай. Удах тусам эгнээгээ өргөжүүлэх нь тодорхой. Ядуурал, ажилгүйдэл туйлдаа хүрсэн учраас олон нийт нэгдэнэ.

Египетэд "Жасмин" бүслэлт 18 хоног үргэлжилсэн. Украйны "Улбар шар майдан" ч сар хүрээгүй. Киргизэд өмнөд нутгаас Бишкекийг зорьсон жагсаал хагас сар үргэл­жилсэн ч нийслэл дэх гэнэтийн өөрчлөлт "Алтан зул"-ын хувьсгалд хүргэчихсэн. Харин Монголд орон нутгаас хүмүүс аль хэдийн ирчи­хээд байна. Тэднийг явахын өмнө цагдаад бүртгүүлэхийг шаардсан нь яг коммунизмын үеийн арга барил. Ар гэрт нь дарамт үзүүлэх зорилготой байж ч болзошгүй. Орон нутгаас ирсэн 600 гаруй "нүүдэлчин" байнга байрлавал их хүч талбайд байнга байрлана гэсэн үг. Урьд өмнө хөдөлгөөнүүд ийм их хүчийг байнга байлгаж чаддаггүй байсан. Эрх баригчид өдрөөр ямарваа хүч хэрэглэсэн үйлдэл хийхгүй байх магадлалтай. Учир нь өдөр хүмүүсийн тоо шө­нөөс дор хаяж хоёр дахин олон байх юм.

Өмнөх туршлагуудаас үзвэл эрх баригчид бүр тракторчдын тэмцлийн үеэс дандаа шөнөөр, үүрийн 04-05 цагийн үед гэр буул­гах, машинаар дайрах, хүчлэн тараах ажлыг зохион байгуулдаг нь хэвлэл мэдээллийнхнээс болгоом­жилсон хэрэг. Өнгөрсөн жил 50 шахам хүнтэй талбайн тэмцэгчдийг тараахдаа нэг хүнд 5-6 цагдаа оногдохоор зохион байгуулсан ба ингэхдээ эмэгтэй цагдаа нарыг хүртэл дай­чилсан байв. Тэд шигшмэл хүчээ жагсагчдын эсрэг хаяад олон­хиороо Сүхбаатарын талбайг бүрэн бүслэж, гадаад орчноос таслахыг хичээдэг. Энэ харьцаа­гаар тооцвол дотоодын цэргийг л дайчлахгүй бол олон зуун хүнийг тараах хүч хотын цагдаад байхгүй.

Энэ удаад Сүхбаатарын тал­байг бохирдуулж байна гэсэн шал­таг сэдсэн байна. Гэвч энэ ноцтой шалтаг биш. Нийслэл 1,35 сая хүнтэй. Хэрэв Сүхбаатарын тал­байд үүний хамгийн бага бутархай 0.05 саяас олон хүн цуглавал эрх баригчид бууж өгөхөөс өөр гарцгүй. Нийслэл дээд тал нь хоёр мянган цагдааг байнга дайчилж чадна. Гэвч өдөр нь үүрэг гүйцэтгэж ядар­сан цагдаа нар жагсаал сунжрах тусам ажиллах чадвараа алдана. Үүний зэрэгцээ долдугаар сарын 1-ний хэрэг явдлын дараа эрх бариг­чид шархадсан, үймээнд өртсөн цагдаа нарын нийгмийн асуудлыг шийдэхдээ хойрго хандсан тул тэдний итгэл үнэмшил илт сулар­чихаад байна.

Ямарваа томоохон тэмцлийн явцад үүгээр далимдуулж асууд­лаа шийдүүлэхийг оролдох нийг­мийн бүлгүүд гарцаагүй идэвхждэг бөгөөд энэ нь асар олон шаарлага шахалтанд эрх баригчдыг унагах болно. Хэрэв асуудлыг шийдэхгүй бол тэд жагсагчидтай нэгдэж, хүчээ зузаатгасаар байх болно. Мөн урьд өмнө үйл ажиллагаа явуулж бай­гаад сарнисан хөдөлгөөнүүд сэргэх боломжтой. Бас улстөрийн намууд, магадгүй АН-ынхан үйл явцад жагсагчдын талыг баримтлах ханд­лага гаргавал парламент хүндхэн шахаанд орно.

Монгол дахь хувьсгалт өөрч­лөлт амжилтад хүрэлгүй удсан шалтгаан бол гадаадын санхүү­гийн дэмжлэг, оролцоо байгаагүйд оршино. Учир нь АНУ ч, ОХУ ч, БНХАУ ч өнөөгийн эрх баригчдад бүрэн дүүрэн сэтгэл ханамжтай байгаа. Чухам иймээс Монголын эрх баригчид гадаад нөлөөллөөс болгоомжлох шалтгаан байхгүй, гэхдээ дотоод дарамтыг хүндээр мэдрэх болно. Жагсагчдад сул тал бий, энэ бол санхүүжилт. Гэвч амжилт олох магадлал өсөхийн хэрээр санхүүжилтийн асуудал шийдэгдсээр байх болно.

ЗАСГИЙН ГАЗАР

Ерөнхий сайдын тэвчээр хэзээ барагдах бол? Засгийн газар хоёр хүчний хавчилганд орох магад­лалтай. УИХ өөрийгөө авч үл­дэхийн тулд Засгийн газрыг зо­лиосонд явуулах оролдлого хийж болзошгүй юм. МАНАН бол Зас­гийн газрын түвшинд бат бэх хол­боотой байгаагаас бус парла­мен­тын түвшинд хэврэг.

Гол эрх баригч МАН-д дангаа­раа Засгийн газар байгуулах со­нирхол асар их түгсэн байна. Ийм нөхцөлд гадны дарамт шахалтаар далимдуулж, Засгийн газраа огц­руулаад дангаараа засаглахыг хичээж болзошгүй юм. Оюу толгойн гэрээнээс МАН ашиг олоогүй, учир нь С.Баяр хамгийн их эрсдэлээр гаргаж ирсэн залуу сайд ба АН-ын сайдуудад тулгуурлаж гэрээ хийс­нээс МАН-ын бусад бүлэглэл юу ч олж долоогоогүй. Тиймдээ ч МАН-ынхан хөөрхий Д.Зоригтыг далим л гарвал баалахаас буцдаггүй болчихож. Өөрөөр хэлбэл чадда­гаа л дээрэлхэж байгаа юм. Гэтэл Таван толгой бол том бялуу. Оюу толгойтой харьцуулшгүй.

Тиймээс эрх баригчид улам бүр найдлагаа алдаж буй хүнд нөх­цөлд Ерөнхий сайд, намын даргаа хадгалж үлдээд дангаараа засаг­лах хувилбар гарч болзошгүй бай­на. Хэдийгээр парламентад хүчтэй эсэргүүцэл гарч болох ч 45 суудал нь МАН-д дангаар засаглах эрхийг нь бүрэн баталгаажуулна. Эсвэл Ерөнхий сайдаа л өөрчлөөд, АН-ын тавыг хөөж, Засгийн газраа сольж болно. Энэ бол маш хялбар бөгөөд хуулийн шууд заалттай зам.

АН-д сонгуулиас өмнө МАНАН-гаас салахыг хичээж байгаа, үнэн­дээ бүр анхнаасаа хамрахыг эсэр­гүүцэж байсан 13-15 хүнтэй бүлэг бий. Тэд хүч султай ч бүлэглэл биш, хэрэв Засгийн газарт хамтрагчид дангаараа тэднийг эсэргүүцвэл хүч тэнцэнэ. (АН-ын 12+МАН-ын 45) гэсэн бүлэглэл тэднийг дараад байгаа болохоос.

Сү.Батболд тогтож үлдэхийн тулд намаа золиод АН-ын амлал­тыг биелүүлэхийн тулд хувьцаа тараах шийдвэр яаран гаргасан байна. Нэгэнт эхэлсэн энэ ажил цаашид хэрэгжих нь тодорхой учраас АН-д Засгаас гарч, "Хам­тарсан нэрээр гол амлалтаа бие­лүүлсэн зальжин сөрөг хүчний дүрд" тоглохыг санаархагчид да­вам­гайлах болжээ. Гэтэл гол эрх баригч МАН-ын бэлэн мөнгөний амлалт хэрэгжих ямар ч бололцоо байхгүйг Сү.Батболд мэдэхийн цаагуур мэдэж байгаа нь 2012 онд МАН-д туйлын тааруу нэр хүнд авчирч байна, үүнээс гарах цорын ганц арга нь "дахин мөнгө амлахгүй байх гэрээ" авч энэ гэрээ ирээдүйд хэрэгтэйгээс өнгөрсөн амлалтад ямар ч нөлөө байхгүй юм.

ПАРЛАМЕНТ

Одоо МАНАН-г торгоох цорын ганц шалтаг нь "Сонгуулийн хууль". Гэвч МАН хоёр танхимтай парла­мент хэмээх "бараг хувьсгалч" санал дэвшүүлснээр АН-тай бүрмө­сөн зөрчилдөж орхилоо. Сү.Батболд үүгээрээ гудамжны тэмцлийг "Ер нь л дэмжиж байгаа" гэдгээ харуулахыг зорьсон ба тэр эрх баригч аль ч бүлэглэлээс илүү "гудамжныхантай" ойр ажиллах замаа засаад байгаа юм. Тиймээс одоо гагнаас байхгүй. Магадгүй АН-ын дотор Таван толгой, төмөр замын төслөөс ашиг олох сонирх­лын лобби хүчтэй явж болох ч дараагийн сонгууль хүртэл ганц­хан жил үлдээд байна. Хэрэв АН Засгаас гараад ялбал бүхий л бялууг дангаараа хамах бололцоо бий юм. Бүр яарвал ээлжит бус сонгуулиар Засгийн эрхийг авах хувилбар илүү найдвартайг тоо­цох­гүй байна гэдэг юу л бол. 

Нэгэнт бүслэлтэд орчихсон л бол парламентад "Амь амиа бо­доо­рой" гэж хашгирах хүн цөөдөх­гүй. Ард түмний амлалтын нэхэл, хариуцлагаа хүлээх шаардлагыг цахдан эсэргүүцэгч хэн боловч дараагийн сонгуульд ялах магад­лалаа алдана. Учир нь энэ удаад зөвхөн хотынхон биш орон нут­гийнхан идэвхтэй оролцож байна.

Ийм нөхцөлд нам доторх өр­сөл­дөгчид нь идэвхжиж эхэлдэг нь жам. Сонгуульд дэвших боломжоо олж авахын тулд одоогийн гишүү­дийг эрх баригч намууд дахь ҮЗХ болон МАН-ын бага хурлын гишүүд давхар шахах улс төр эхэлнэ. Зас­гийн газар жагсагчид ба парла­ментын бахинд орсон ч парламент өөрөө нэг их дээрдэхгүй нөхцөлд байгаа юм. Учир нь жагсагчид ба намын бахинд орохоороо парла­ментын дотоод зөрчил сэдрэх гарцаагүй. Ингэснээр популистууд түрүүлж тэвчээр алдана. Гэтэл намын дотоодоос ирэх дарамт шахалтыг парламентаас зайлуулж чадах харизматик удирдагч аль аль намд нь алга. Тиймээс пар­ламент дахь бүлгүүд нэгдэлтэй байж чадахгүй, тэр тусмаа на­муудын дарга нар өөрсдөө нэр хүнд муутай байгаа тул ар худар­гаар нь нам дахь "ордны эргэлтэд" гарах магадлалтай байна.

Эрх баригчид нэг зүйлд их найд­даг байсан нь цаг хугацаа. Яаж ий­гээд жагсаалыг сунжруулж та­раа­­гаад наадам дөхүүлдэг заль хэдий­гээр шалгарсан тактик авч энэ удаад жагсагчид өөрсдөө аль бо­лох удаан бүслэлт хийхийг эр­мэл­зэж байгаа нөхцөлд найдвар­гүй. Хаа байсан долдугаар сарыг хүртэл эрх баригчид тэсч чадна гэж үү?

Нөгөө талаас жагсаал зохион байгуулагчид асар их туршлага хуримтлуулсан байна. Өмнөх бүх алдаа дутагдлаа шүүн тунгаасан тул энэ удаад нарийн зохион бай­гуулалттай тэмцэл эхлүүлжээ. XXI зууны бүхий л өнгөт хувьс­галын үр дүн, үйл явцыг мэдэж бай­гаа нь, яг тэдгээр хувьсгалууд­тай зэ­рэгц­сэн ужгирсан урт тэмцэл хийж ирсэн нь томоохон давуу тал юм.

ЭДИЙН ЗАСГИЙН НӨХЦӨЛ БАЙДАЛ

Жагсаал цуглааны томоохон хүчийг талбайд гаргалгүй бараг сар шахам барьсан нь эрх баригчдыг төөрөгдүүлэхээс гадна эдийн зас­гийн шалтгаантай байсан юм. Египтийн хувьсгалын дараа, Ливийн хэрэг явдал өрнөхөд Азид, ялангуяа өмнөд хөршид эдийн засгийн хүндхэн асуудал тулгарах учиртай байв.

АНУ тэртээ 1960-аад оны сүүлчээр Японы иенээр дамжуулж яаж дарж авсан тэр л аргаараа Хятадын өсөлтийг хазаарлахыг оролдож байна. Юанийг бүрмөсөн чөлөөлөхийн тулд шаргуу шахаж, юань долларын ханшийн зөрүүгээс Хятадын мэдэлд буй Засгийн газ­рын үнэт цаасаа үнэгүйдүүлэхийг хичээж байна. АНУ асар их хэмжээний долларыг нийлүүлж, хямралаас гарахыг чармайж байна. Лав л АНУ-ын төлөөлөгчийн танхимд хэрүүл болоход гурван их наядыг нийлүүлснээс хагас их наядыг хааш нь хийв? гэсэн асуул­тад АНУ-ын холбооны нөөцийн захирал шуудхан "мэдэхгүй" гэж хариулж байна.

Ойрхи Дорнодын хувьсгалууд ялангуяа нефть олборлогч орнуудаас гадна нефть зөөх гол замын дагуу гарч буй хувьсгалууд нефтийн үнийг гарцаагүй өсгөх юм. Ямар боловч Хятадад инфляци нүүрлээд байна, хэрэв Хятад дахь инфляци эдийн засагт нь нөлөө үзүүлэх хэмжээнд хүрвэл Монголд ч таагүй нөлөөлж, бүх бараа бүтээг­дэхүүний үнэ өсөх нь гарцаагүй юм. Гадаад худалдаа, ялангуяа өргөн хэрэглээний барааны импорт өмнөд хөршөөс 70 гаруй хувийн хамааралтай. Ази тэр чигээрээ нефтийн үнээ өсгөж байхад ганц­хан Монгол л нефтийн үнээ 50 төгрөгөөр буулгаж байгаа нь Монгол шиг ядуу, жижигхэн, хараат эдийн засагтай орны хувьд гайхал­тай л үзэгдэл гэдгийг хэн ч анзаарахгүй байна.

Сү.Батболд нефтийн үнийн өсөлтөөс яг ийм шалтгаанаар айж байсан, тиймээс дэлхийн нефтийн зах зээлээс харьцангуй бага хамааралтай, Оросоос 90 гаруй хувийн хамааралтайгаа ашиглаж инфляцийн эсрэг арга хэмжээ авч, татварын зохицуулалт хийснээр суурь үнийг буулгахыг чармайж байна. Гэвч хариуд нь Оросоос хараат нөгөө нэг бүтээгдэхүүн цахилгааны үнийг өсгөчихлөө. Өөрөөр хэлбэл хэрэглэгчдийн нэг халаасанд жаахан мөнгө хийгээд нөгөө халааснаас нь цөм хул­гайлчихаж байна юм даа. Үүнийг манай эдийн засагчид анзаарахгүй байгаа нь гайхмаар. Машинтай хүмүүсийг дэмжээд машингүй тэр тусмаа цахилгаан хэрэглэдэггүй ганц ч өрхгүй хотынхноос мөнгийг нь дээрэмдчихэж байна. Цахил­гааны үнийн өсөлт үйлдвэрлэгчдэд эхлээд хүндээр тусна, тиймээс мань эр жижиг дунд үйлдвэрлэгч­дийг үхэхээс нь өмнө нэг эргэчихье гэж байх шив.

Яаж ийгээд тэсэхийг хичээж л байна л даа. Энэ тэсвэрийнх нь золио яаж тусах бол, ард түмэнд. Наад зах нь өнөөдөр "Эх орны хишиг" иргэн бүрт өгөх 21 мянган төгрөгийн эх үүсвэр байхгүй. Гэтэл Засгийн газар шатахууны татварт хөнгөлсөн өөрчлөлт хийж байна.

Ноднин Сангийн сайд С.Баяр­цогт 800 гаруй тэрбум төгрөгийг иргэдэд тараахаар төсөвлөсөн ч 500 гаруй тэрбумынх нь эх үүсвэр байгаагүй юм. Өөрөөр хэлбэл байхгүй мөнгийг тараахаар амла­сан. Одоо их сайндаа байгаа 300 гаруй тэрбумаа тараагаад дуусгачихсан.

УИХ энэ байхгүй эх үүсвэрээ тодотгохыг шаардсан ч хуулийн хугацаагаар зөрүүлээд шахчихсан. Тодорхой хэлбэл УИХ төсвийг хугацаанд нь батлаж чадахгүй бол тарах тул С.Баярцогт цаг хожсоор УИХ-аар "байхгүй мөнгийг өгөх" төсвийн хууль батлуулсан. Засгийн газар УИХ-ыг молигодож чадах ч бодат байдлыг яаж ч чадахгүй. Эцсийн мэх нь "Бэлэн мөнгө амлах­гүй" гэсэн гэрээгээр далимдуулж, өмнөх амлалтаасаа буцах арга саам хайж байна. 

Төсөв баталж чадахгүй бол тарах ёстой УИХ худлаа төсөв баталс­ныхаа төлөө ямар хариуц­лага хүлээх вэ? Энэ бол цэвэр эдийн засгийн асуудал. Гэхдээ нэг л өдөр 21 мянгыг өгөхөө зогсоовол улс тө­рийн асуудал болж хувирна. Магад­гүй Засгийн газар өөрийн мэдлээс сал­гаа­гүй Нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгалын сангийн хуримт­лалыг цацчихаж болзошгүй. Ийм оролд­лого хийсээр, түүнийг МҮЭХ эсэр­гүүцсээр байна. Ингэвэл монгол­чууд өнөөдөр 21 мянгыг авахын тулд ирээдүйгээ бүрмөсөн баллана. Гэтэл ирээдүйгүй эрх баригчид өнөөдөр тогтож үлдэ­хийн тулд юу ч хийхээс буцахгүй байгаа нь хамгийн аюултай.

Эрх баригчид тэсч үлдэхийн тулд сүйдсэн улс төрийн системээ авра­хын тулд эдийн засгаа, тэр тусмаа иргэдийн амин чухал аюул­гүй байд­лын баталгаа болсон сангуудыг сүйрүүлбэл тэр олигар­хууд яах ч үгүй л дээ, харин ядуу ард түмэн сүйрэх болно. Ийм нөх­цөлд тэгээд тэмцлээ үр дүнд хүргэх гэж тэсэхээс биш эрх баригчдын мөнгө өгөхийг хүлээж тэсэх ямар ч утгагүй болж байгааг эрхбиш ойлгож байгаа байлгүй дээ.

"Өдрийн сонин"