байлаа. Манай улсын нэг аймгийн хэмжээнд ч хүрэхгүй хүн амтай энэ улсын ард иргэд баялгийнхаа ачаар гэдэс цатгалан аж төрдөг аж. Гэвч сард нэг удаа олборлодог фосфоритоос дэгдэх тоос шороог үл тоон мөнгөнд шунаснаар тэр жижигхэн арлынхан мө хөж буй талаар түүний нийтлэлд өгүүлсэн байж билээ. Олон улсын нэр томъёогоор баял гийн хараал хэмээн нэрлэгддэг энэ эмгэнэлт хувь тавилан Монголд давтагдах юм биш биз.

Өмнөговь, Хөвсгөл, Дорнод, Ховд гээд Монгол орны өнцөг булан бүрт илэрсэн баялгийн арвин нөөцийнхөө үүцийг өмнийн говиос эхлэн задалж буй. Гэтэл хар алтнаас үүдэлтэй баялгийн хараал Өмнөговийн зарим нутагт илхэнээ нүүрлэж эхэлсэн нь сүүлийн үед анхаарал татсан гол асуудлын нэг болов.

Тавантолгой-Ухаа худаг-Цагаан хадны чиглэлийн нүүрс ний тээвэрлэлтийг зогсоох шийдвэрийг холбогдох бай гууллагууд гаргаж, улс төрийн зарим нэг хүчнүүд Тавантолгойн нүүрсний уурхайг хаах тухай асуудлыг хөн дөж эхэлжээ. Улс төрийнхөн Тавантолгойгоор шуурч эхэл сэн энэ өдрүүдэд манай сурвалжлах баг Өмнөговь аймагт ажиллаж таарсан бөгөөд байдал ямар байгааг газар дээрээс нь хүргэхийг зорьсон юм. Энэ удаад ТавантолгойУхаа худаг-Цагаан хадны чиглэлд нүүрс тээвэрлэлтийг зог соосонтой холбогдуулан орон нутгийнхны байр суурийг хүргэж байна.

НҮҮРС ТЭЭВЭРЛЭЛТИЙГ ЗОГСООСОН НЬ ЖИРИЙН ИРГЭДЭД ХАМГИЙН ХҮНД ТУСАХ НЬ

ЗТБХБЯ-наас Тавантолгой дахь нүүрс тээвэрлэлтийг зогсоосон тухайгаа хэвлэлийн бага хурал дээр мэдэгдэж байх үед орон нутгийнхний амьд рал хэвийн үргэлжилж байв. Тэ дэнд энэ талаар урьдчилж хэн ч, юу ч мэдэгдээгүй тул ямар ч сэжиг ажиггүй, сэтгэл амар байлаа.

Тавантолгойн нүүрсний ордын гол цөм нь Цогтцэций суманд байдаг. Энэ сумынхны дийлэнх нь “Энержи ресурс” болон “Тавантолгой транс”, “жижиг” Тавантолгой гоос хамааралтай ажил, үйл ажиллагаа эрхэлдэг аж. Хүн амынх нь тоо аймгийн төвийн хэмжээнд буюу 10 мянгад хүрчээ.

Тэдний ихэнх нь уур хайн ажилчид. Бараг өрх бүр шахуу банкны зээл, компанийн түрээсээр хүнд даацын нүүрс тээвэрлэх машин худалдан авчээ. Ийм гэр бүл сард 600-800 мянган төгрөгийг банкны зээл, бензин шатахуундаа зарцуулаад нэг сая орчим төгрөгийн цэвэр ашигтай ажилладаг гэнэ. Тэдэнтэй уулзаж, байр суурийг нь сонсох гэсэн боловч тээвэрлэлт зогсоосон талаар ямар ч мэдээлэлгүй байлаа.

Гэхдээ хэрэв ийм шийдвэр гарсан бол зудад малаа алдсан малчдаас илүү банкны зээл, түрээсийн төлбөрт дарагдаж, цаашид хөл дээрээ босоход хэцүү болно хэмээн ярьж байлаа. Нүүрсний тээвэрлэлтийг зогсоох энэ шийдвэр нэг талаар Өмнөговийн байгаль орч ныг хамгаалахад, үйл ажилла гаа явуулж буй компаниудад үүрэг хариуцлагаа дээшлүүлэхэд боди тоор нөлөөлөх шийдмэг алхам болсон. Гэвч нөгөө талаар хувиараа тээвэрлэлт хийж, амь амьжиргаагаа залгуулж буй жирийн иргэдэд зуднаас илүү гамшиг тарьж мэдэхээр байна.

Өмнөговь аймгийн ИТХын дарга Л.Батчулуунтай ярилцлаа.

-Тавантолгойн нүүрс тээвэр лэлтийг хориглосон шийдвэрийг өчигдөр гарга жээ. Энэ талаар Та ямар байр суурьтай байна вэ?

-Тээвэрлэлтийг зогсоосноор орон нутаг, улсын төсөвт эдийн засгийн хувьд тодорхой бэрхшээл учрах нь мэдээж. Гэхдээ өнөөдөр үсээд байгаа үйл явц, байгаль орчин, цаг агаар, зам тээвэр болон зорчигч хөдөлгөөн, тээвэрлэлтийн үйл ажиллагаатай холбоотой гарч байгаа гэмт хэргийг бууруулах, эрсдэлийг багасгахад нааштай нөлөөлнө гэж ойлгож байгаа.

-Засгийн газрын хуралдаанаар Тавантолгойн уурхайг хаах эсэх талаар мөн яригджээ. Одоогоор энэ талаар эцэслэн шийд гараагүй ч улстөрчид янз бүрийн байр сууринаас хандаж буй юм байна. Хэрэв хаасан тохиолдолд орон нутаг үүнийг давж гарах боломж бий юү?

-Орон нутгийн Тавантолгой уурхай аймгийн эдийн засгийг бүрдүүлж, орон нутагт орлого төвлөрүүлэхэд тодорхой хувь нэмэр оруулдаг. Гэхдээ орлого ашгаа эхэнд тавиад энэ үйл явцыг хойшлуулаад, үйл ажиллагааг үргэлжлүүлээд байх нь түү- нээс илүү эрсдэлийг дагуулна.

Тиймээс тодорхой хугацаанд түр зогсолт хийх нь зөв юм.

-Танай аймгийн хувьд байгалийн баялаг хамгийн ихтэй, уул уурхайн чиглэлээр олон компани үйл ажиллагаа явуулдаг. Энэ хэрээрээ хэл ам их дагуулдаг. Орон нутгийн буюу “жижиг” Тавантолгой компани үүнд хамгийн их өртдөг. Одоо “Энержи ресурс”, төрийн өмчит “Эрдэнэс Тавантолгой” зэрэг ком паниуд үйл ажиллагаагаа эхлээд байна. Тэгэхээр бусад уул уурхайн компаниуд хуулийн хүрээнд, байгаль орчинд эерэг үйл ажиллагаа явуулж чаддаг эсэх талаар юу хэлэх вэ?

-Нүүрс тээвэрлэлтийг зогсоохтой холбоотой гарсан шийдвэр болон үйл явц, яриа хөөрөөнөөс ажиглахад сүүлийн үед орон нутгийн буюу жижиг Тавантолгойд нэлээд онцлон анхаарал хандуулж яриад байгаа. Миний хувьд үүнд өөр байр суурьтай ханддаг.

Орон нутгийн “жижиг” Тавантолгой бол “Эрдэнэс МГЛ” компанийн мэдэлд байгаа төрийн өмчит Тавантолгойн бүлэг орд газрын талбайгаас 200 дахин, Ухаа худаг буюу “Энержи ресурс-ийнхээс 20 дахин бага талбайтай. Гэтэл өчүүхэн жижиг 160 гаруйхан га талбайтай манай уурхай дээр улс төрийн өнгө аястай хандлагууд их гардагт би хувьдаа шүүмжлэлтэй ханддаг.

Орон нутгийн энэ жижиг уурхай улсын хэмжээнд татвар бүрдүүлэлтээрээ үндэсний аж ахуйн нэгжүүдээс нэгдүгээрт, гаднын хөрөнгө оруулалттай компаниудаас “Бороо гоулд”-ын дараа ордог. Өнгөрсөн хуга цаанд манай “Тавантолгой” эдийн засгийн үр дүнгээрээ Монголдоо мэдэгдэхүйц нөлөөлж эхэлсэн. Тиймээс анхаарал илүүтэй хандуулдаг байх. Энэ үүднээс сүүлийн үед Өмнөговь аймгийг тусгаар тогтносон улс болсон мэтээр ярьж байна.

Гэтэл манай аймгийн хувьд хуулиар олгогдсон эрх мэдлийнхээ хүрээнд л тодорхой шийдвэр гаргаж, хэрэгжүүлдэг. “Энержи ресурс” болон бусад компаниудын тээвэрлэлт, замын асуудлыг эхний ээлжинд шийдсэн бол өнөөдрийн ийм байдалд хүрэхгүй байсан.

Гэхдээ 4000 гаруй тээврийн хэрэгслийн хөдөлгөөний шаардлагыг өнөөдөр тавьж байгаа энэ зам хангахгүй. Тиймээс үүнээс илүү чанартай, өргөн, давхар замын асуудал яригдаж байгаа. Үүнийг орон нутгийн хувьд бүх түвшинд дэмжиж ажиллана. Тиймээс бидний ажилд нааштай олон өөрчлөлт цаашид гарна гэж найдаж байгаа.

ТАВАНТОЛГОЙГООСЦАГААНХАД ХҮРТЭЛ 74 КОМПАНИ, ХУВЬ ХҮМҮҮС ЗӨВШӨӨРӨЛГҮЙ ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА ЯВУУЛЖ БАЙЖЭЭ

Аймгийн мэргэжлийн хяналт, цагдаагийн байгууллагын хамтарсан ажлын хэсэг Тавантолгой- Цагаан хад ны чиглэлд гурав хоног ажиллас ны эцэст Тавантолгойн нүүрс ний тээвэрлэлтийг зогсоох шийдвэрийг аймгийн ИТХ-аас гаргажээ. Тавантолгойгоос Цагаан хад хүртэл 78 аж ахуйн нэгж, хувь хүмүүс гэр гуанз, шатахуун түгээгүүр, засвар үйлчилгээний чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байжээ.

Тэдний дөрөв нь л хууль ёсны зөвшөөрөлтэй байсныг илрүүлжээ. Бусад нь ямар нэг байдлаар зөвшөөрөлгүй байсан тул байгаль орчноо хамгаалахаас гадна дээрх хууль бус үйл ажиллагааг цэгцэлж, эмх замбараагүй байдлыг зохицуу лах зорилгоор энэхүү шийдвэрийг гаргасан байна. Нүүрсний зам дагуу мал бэлчээрлэх боломжгүй болсон талаар ч малчдын гомдол тасрахаа больсон аж. Тиймээс замын асуудлыг шийдвэрлэсний дараа тээвэрлэлтийг үргэлжл үүлэх эсэх талаар аймгийн удирдлагууд эргэн ярилцах юм байна.

Аймгийн ЗДТГ-ын дарга Б.Түвшинбаяртай замын асуудлаар ярилцлаа.

-Тавантолгой-Гашуун сухайтын чиглэлд “Энержи ресурс” компани зам тавиад багагүй хугацаа өнгөрлөө. Энэ замын гүйцэтгэлд танай аймаг хяналт, шаардлага тавьж чадаж байгаа юу? 100- 120 тоннын даацтай тээврийн хэрэгслийн ачааллыг дааж чадахаар чанартай болж чадах уу?

-Тавантолгойн уурхайгаас хил хүртэлх 245 км-т хатуу хучилттай зам тавих ажлыг тус компани санаачлан хийж байгаа. Олон тэрбум төгрөгийн хөрөнгө шаардлагатай, цаг хугацаа ихтэй ажил гэдгийг бид ойлгож байгаа. Мэргэжлийн хяналт болон холбогдох байгууллагууд бүгд хяналт тавьж байгаа учраас чанар, даацын хувьд гайгүй болох байх гэж найдаж байгаа.

-“Тавантолгой транс“ ком пани мөн зам тавьж эхэлжээ. Нэг чиглэлийн дагуу үндэс ний хоёр компани хоёр тусдаа зам тавьж байна. Энэ хөрөнгийг нийлүүлээд нэгдсэн нэг зам тавиулах талаар аймгийн удирдлагын зүгээс санал санаачилга гаргаж, зохион байгуулж болдоггүй юм уу?

-Аймгийн зүгээс хувийн компаниудад санал тавьж байгаа. Гэхдээ хувийн компани учраас төрөөс оролцож, зохион байгуулаад, гүйцэтгүүлэх нь эрх зүйн хувьд боломжгүй юм. Ер нь бол хатуу хучилттай зам тавьж байгаль орчинд сөрөг нөлөөгүй үйл ажиллагаа явуулах шаардлага тавьж байгаа. “Тавантолгой транс” компанийн хувьд ирэх зургадугаар сарын 1-нээс зам тавихаар бэлтгэлээ хангасан.

“Эрдэнэс МГЛ” компани бас хөрөнгө мөнгөө гаргаж зам тавих ажилд хам тарч оролцох санал тавьж байгаа. Ер нь манай том компаниуд бүгд өөрсдийн саналаа ирүүлж, анхаарал хандуулж байгаа. Цаг хугацааны хувьд л удаашралтай байна. Өдөр шөнөгүй нүүрс зөөх том тэрэгнүүдийн дугуйнд өчн өөн жил талхлагдсан өм нийн говийн нуруу ямар ч байсан тун удахгүй тэнийх бололтой. Энэ нутагт үйл ажиллагаа явуулж буй үндэсний компаниуд эхнээсээ зам тавьж эхэлжээ.

“Энержи ресурс”-ийн зам тун удахгүй ашиглалтад орох бол “Тавантолгой транс”-ынхан үүнээс дутахгүй сайхан замыг ирэх зургадугаар сараас тавьж эхлэх нь. Тавантолгойг тойрсон саар мэдээллүүдтэй зэрэгцэн энэ мэт сайхан мэдээллүүд ч байна. 80 жилийн ойгоо энэ зун тэмдэглэх өмнийн говь дахь уул уурхай дагасан хөгжлийн ирээдүйтэй холбоотой үндэсний компаниудын бүтээн байгуулалт болон тулгамдаж буй асуудлын талаар дараагийн дугаа ртаа үргэлжлүүлэн хүргэнэ.

НАР, ДУЛААН ЭНЕРГИЙН НӨЛӨӨНӨӨС БОЛЖ НҮҮРС ӨӨРӨӨ ШАТАЖ ЭХЭЛДЭГ

Орон нутгийн “Тавантолгойн” уурхайн IV амын ойролцоо нүүрс ил задгай, үр ашиггүй шатаж байна гэсэн мэдээлэл хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр гарсан. Энэ мэдээллийн дагуу АМГ-ын нүүрсний бодлогын газрын мэргэжилтэн Э.Энх-Очир газар дээр нь ажиллаж байлаа. Түүнээс дараах тодруулгыг авлаа.

-“Байгаль дээр нүүрс шатаж байна“ гэсэн мэдээллийн дагуу АМГ-аас шалгаж байгаа юм байна. Шалгалтын дүн гарсан уу?

-“Тавантолгой” IV амнаас гарсан хөрсөөр бохирдсон нүүрсний овоолгыг хадгалж байгаа байдалтай танилцаад байж байна. Тухайн уурхай нь олборлож байгаа нүүрснээсээ хаягдал бохирдол тооцдог. Энэ хаягдал нь завсрын чулуулаг, хөрсний хуулгаас үүссэн байна. Ямар ч төрлийн нүүрсэнд нүүрсний өөрөө шаталт гэж явагддаг. Нүүрсний чанар гадаргууд ойр байрласан, исэлдсэн, исэлдэлд автсан, ус чийг цэвдэг болон нар, дулаан энергийн нөлөөнөөс болж нүүрс өөрөө шатдаг. Ийм процесс байдаг. Тэрнээс биш санаатай болон, санамсаргүй үүссэн гэж үзэж болохгүй. Энэ бол бүхий л уурхай дээр байдаг үзэгдэл.

-Энэ шатаж байгаа нүүрсийг айл, станцууд ашиглах боломжтой юм биш үү?

-Ялгасан тохиолдолд болно. Гэхдээ Даланзадгадын стан цын хувьд Тавантолгойн кокс жих чанар өндөртэй нүүрсэнд ул ширэм нь хайлдаг. Мэргэжилтнүүдийн дүгнэлт, эрдэмтдийн судалгаагаар Тавантолгойн уурхайгаас гарч бай гаа чанар арай доогуур нүүрсийг л тус станцад ашиглах боломжтой гэж үздэг.

Энэ овоолго нь исэлдсэн, хөрсөөр бохирдсон нүүрс тул ангилах, ялгах, технологиор бохирдлоос нь салгасан тохиолдолд гэрийн болон халаал тын зуух, дулааны цахилгаан станцуудад ашиглах боломж бий. Тийм учраас ангилан ялгалтанд оруулахын тулд ийнхүү хадгалаад байгаа юм билээ. Түүнээс биш, энэ чигээр нь ашиглах боломжгүй.

Д.Оюун-Эрдэнэ

"Өнөөдөр"