Төв хорооны Улс Төрийн Товчооны гишүүн, Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга Паавангийн Дамдин.Тэрбээр яах аргагүй Монгол Улсын түүхийн нэгэн үеийн амьд гэрчүүдийн нэг. Нас сүүдэр 80-тай гэхэд түргэн гавшгай хөдөлгөөнтэй энэ хүн саяхан ШУТИС-ийн хүндэт доктор цол хүртсэн нь түүний Аж үйлдвэрийн салбарт оруулсан хувь нэмрийг үнэлсэн, нөгөөтэйгүүр энэ хүний ажлын их туршлага өнөө цагт хэрэгтэй байгааг харуулна. Бид түүнтэй уулзаж илэн далангүй яриа өрнүүллээ.

-Бидний үеийнхэн таны нэрийг цөөнгүй сонсож явлаа. Гэхдээ намтар түүхийг тань тэр бүр мэдэхгүй. Албан мэдээнээс л таны товч намтрыг хардаг байв. Таныг гайгүй дархан гэж сонсоод гайхсан шүү?

-Гайгүй дархан шүү. Би Увс аймгийн Өндөрхангай сумын хүн. 1931 онд төрсөн. Аав минь мал маллахын зэрэгцээ дарх хийдэг. Би сургууль соёлгүй нэгэн байлаа. Удам дамжсан долоо дахь үеийн дархан. Аав нутагтаа нэртэй дархан байсан. Нутгийн настайчууд андахгүй. Алт, мөнгө, төмрөөр юу л бол юу хийнэ. Би аавыгаа дагаж 17 нас хүртлээ дарх хийж, мал малласан. Ямар ч гэсэн ээмэг бөгжнөөс авахуулаад эмээлийн баавар дээр хээ цохидог болсон байв. Баавар цохино гэдэг шаггүй дархан болсны шинж. Тэр үедээ л нийслэлд ирж хотын хүн болсон. 1946 онд аав ээж хоёр хотод ирсэн.

Тухайн үед монголчуудад нэгэн сайхан заншил тогтсон байв. Тэр нь цэрэгт алба хаахаар явсан хүүгээ заавал эргэнэ. Тэр л заншил ёсоор юуны түрүүнд миний ахыг эргэх, нийслэлийг болон Улс хувьсгалын 25 жилийн ойн наадмыг үзэх гэсэн зорилготой ирж.

Ганц манайхан ч биш нутгийн нэлээд хүн зам нийлэн гарсан юмдаг. Бид Завхан хүртэл тэмээгээр яваад, шуудангийн машинаар хотод ирсэн. Тэр үед цэргийн алба дөрвөн жил байв. Дорнодод алба хаахаар очсон ах Гомбосүрэн маань боловсрол эзэмшиж офицер болоод хотод БХЯ-ны Улс төрийн газар алба хаахаар ирсэн байв. Аав ээж хоёр маань зорилгоо гүйцээгээд нутаг буцах болоход ах “Чи ийм том хүүхэд байж эрдэм номгүйгээр хол явахгүй” хэмээн аваад үлдсэн.

Ингэж л манай дарханы удам надаар дууссан түүхтэй. Ааваас үлдсэн зүйл гэвэл хожим намайг гадаадад оюутан болохоор явахад өгсөн нэг төмөр харандаа бий. Одоо болтол хадгалж явдаг.

-Яажшуухан хотын хүн болов?

-Бүх асуудлыг ах зохицуулсан. Уг нь би офицер болох хүсэлтэй байлаа. Хувцас нь гоё, ах офицер. Ахад санаагаа хэлэхэд ”Чи барахгүй. Чам шиг аав, ээжийн өврөөс гараагүй амьтан хатуу чанга дэглэмд гурав хонохгүй хөөгдөнө” гээд зөвшөөрсөнгүй. Нэг өдөр ах минь баяртай ирлээ. Нутгийн хүнтэй яриад хүн эмнэлгийн техникумд оруулахаар боллоо гэв. Би дургүйцлээ.

Нутаг буцъя гэж ахдаа гоморхов. Гэтэл аз болж Санхүүгийн техникумд бэлтгэл анги нээгдэв. Шалгалт өгөөд уналаа. Аргагүй шүү дээ. Би чинь нутагтаа шинэ үсгийн бүлгэмд сууж бичиг үсэгт тайлагдсанаас цаашгүй хүн. Тооны хичээлд зуугийн дотор нэмж хасахаас цаашгүй, уналгүй яахав. Элсэлтийн комиссын дарга Цэрэн багш дээр орлоо. Чи тоонд их муу хүүхэд юм. Санхүүгийн техникумд амжихгүй дээ. За яахав. Би асуудлыг ганцаараа шийдэхгүй. Юу ч гэсэн маргааш ир гэлээ.

Маргааш нь “Чамайг хараад байхад юм сурч магадгүй шинжтэй хүү байна. Гэхдээ болзолтойгоор авалгүй болохг үй” гээд хагас жил бэлтгэл ангид сурахыг зөвшөөрлөө. Болзол гэдэг нь тухайн үед сургуульд тэнцсэн хүүхдийг дотуур байранд авдаг. Хэрэв гадуур амьдарвал сард 40 төгрөгийн тэтгэлэг өгдөг байсан. Тэр тухай асуудал байхгүй гэсэн үг. Болзлыг зөвшөөрсөн. Хагас жилээр онц гараад бэлтгэлдээ үргэлжлүүлэн сурсан. Цаашид гурван жил Техникумийг онц сурч төгссөн.

-Ажлын гараа хаанаас эхлэв?

-Сургуулиа онц төгсөөд МАХН-ын Төв Хорооны Санхүүгийн тасагт данс хөтлөгчөөр ажилласан. Одоо ийм ажил байхг үй л дээ. Тухайн үед санх үүгийн хамгийн анхан шатны ажил байлаа. Хагас жил ажиллаад дэвшиж нягтлан бодогч болсон.

Тэр үед Төв Хороонд ажилчдадаа тавих шаардлага өндөр. Өглөө есөн цагт ажилд ирээд 17.00 цагт завсарлана. Гэртээ хариад эргээд 20.00 цагт ажилдаа ирж 23.00 цаг хүртэл ажиллана. Энэ бол хууль. Дайны дараах бүтээн байгуулалтын үе тул ээлжийн амралт гэж бараг байгаагүй дээ. Төв хороонд гурван жил ажилласан. Сайн нөхдийн нөлөө ч их байлаа. Намайг ажилд орох жил МУИС төгссөн М.Пэлжээ, Тишээжалбуу, Даваажав нарын сайхан залуус НТХ-нд зааварлагчаар томилогдон ирэв. Нэг эвлэлийн үүрт багтдаг. Тэд чи залуу хүн хойшид дээд боловсролгүй хол явахгүй гэдэг байсан.

Төв Хороонд ажиллаж байхдаа оройгоор арван жилийн боловсрол эзэмшиж, гэрчилгээ аваад Москва хотын Эдийн засгийн дээд сургуульд явсан. Москвад эхлээд сайхан байлаа. Хэл мэдэхгүй, хэн ч юу ч асуухгүй, уншаад ч ойлгохгүй. Семинарын хичээл дээр юм асуухад нь мэдэхгүй гээд толгой сэгсэрчихнэ. Хагас жилийн шалгалт эхлэх дөхмөгц л баларснаа мэдэв. Аз таарав. Тэр үед хятад оюутнууд олноор ирж, манай сургуульд бэлтгэл анги байгуулагдсан байв.

Түүнд орж бэлтгэлээ амжилттай дүүргэж, дөрөвдүгээр курс хүртлээ онц сурав. Гэтэл ахлах курст ортол бие даах өдөртэй болдог байна. Түүнийг нь бие тоох өдөр болгов. Москвад гадаадын кино их гарна. Үзэх харах юм их. 1958 онд сургуулиа сайн дүнтэй төгссөн. Зөвлөлт нөхдийн тусыг одоо ч мартахгүй. Юу ч мэдэхгүй намайг хэл сургах гэж комсомолчууд дааж авдаг байлаа. Дайны зовлонг туулсан ард түмний сэтгэл санаа ч ариун, хүн чанар сайн байсан даа.

Өнөөдөр Москвагийн тухай мэдээ сонсоход хэцүүхэн байх юм. Бидний үед Москва амар амгалангийн орон байв. Сургуулиа төгсөөд нэр дээр нь явсан Төлөвлөгөөний комисст мэргэжилтнээр, жилийн дараа үйлдвэрийн хэлтсийн даргаар нэг жил ажиллаад 29 настайдаа Аж үйлдвэрийн яамны сайд болж, 1990 оны гуравдугаар сард огцортлоо Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга зэрэг нам, төрийн даалгавраар албан тушаал хашиж явлаа.

-Орлогч сайдыг ч дамжааг үй хэрэг үү. Х.Чойбалсан, Ю.Цэдэнбал нартай хэрхэн танилцаж байв?

-Техникумийн сурагч байхдаа маршал Х.Чойбалсанг ойроос харах гэж баярын жагсаалын индрийн өмнүүр техникумийнхэн бид зориуд хэд дахин явдагсан. Намайг НТХ -д ажилд орсны дараахан шинээр сонгууль явуулах болж шинэ хууль гарсан юм. Түүнийг НТХны намын үүрээр хэлэлцэв. Уг нь маршал Х.Чойболсан гуай Засгийн газрын намын үүрийн гишүүн.

Гэхдээ асуудлыг НТХ-ны ажилтнууд хэрхэн хүлээн авахыг үзэх гэж манай намын үүрийн хуралд суусан хэрэг. Түүнийг хурлын тэргүүлэгчээр сонгоход нь тэрбээр татгалзаад Улс Төрийн Товчооны гишүүдийн дунд орж суув. Дараа нь гишүүдийн дунд санал хураалт болоход маршал ширээгээ хөндлөн тавиулаад Ю.Цэдэнбалтай зэрэгцэн сууж санал өгөгчдийг сонирхов.

Намайг саналаа өгөхөөр гарч ирэхэд тэд хоорондоо шивнэлдлээ. Хожим тэдний дэргэд суусан нэгэн маршал чамайг хараад “Ийм жаахан амьтан намын гишүүн юм уу” гэж асуусан гэж билээ. Би Техникумд байхдаа намд элссэн байсан. Ю.Цэдэнбал даргын тухайд түүний удирдлага дор 26 жил ажилласан. Зөвлөлтөд сургууль төгсөж ирээд Төлөвлөгөөний комисст ажиллаж байтал нэг удаа баахан хүн манай өрөөнд ороод ирэв. Сайн байна уу? гэх нь даргын дуу. Тэр үед төлөвлөгөөний комисс Засгийн газрын ордонд байсан юм. Дарга ордон доторх байгууллагуудтай танилцаж явжээ. Тэр өдөр 1959 оны аравдугаар сар байсан. Түүнээс хойш дөрвөн сарын дараа даргын туслах зохиолч Доржпалам гуай “Дарга чамайг маргааш 15 цагт ир” гэж байна гэлээ. Даргыг дуудахад манайхныг л дуудсан биз гэж бодлоо. Бид чинь тэр үед дарга нарын амьд лавлах.

Тэр үед гуравдугаар таван жилийн төлөвлөгөө ид боловсрогдож байсан тул аж үйлдвэрийн салбарын талаар асууна байх гэж бодож хоёр хавтас материал бэлдээд дуудсан цагаас арай эрт очтол даргын үүдэнд туслахаас нь өөр хүн алга. Манай дарга нар орж ирэх юм байгаа биз дээ гэж асуувал “Чамайг ганцааранг чинь дуудсан” гэж байх юм. Дотор палхийгээд явчихав.

“Ор ор” гэхээр нь орлоо. Ю.Цэдэнбал дарга “Наашаа ойртоод суу” гэв. Хар ногоон костюмтэй тунгалаг царайтай, папирос татдаг хүн байв. Нэгийг тавиад нөгөөг асаана. Хаана сургууль төгссөн, амьдрал ахуй ямар байгаа зэргийг сонирхов. Нөгөө их бэлдсэн зүйлээс юу ч асуусангүй. Тэгснээ “Би чамтай нэг зүйл ярих гэсэн юм. Чамайг Аж үйлдвэрийн яамны сайдаар тавих бодолтой байна” гэлээ. Би ч сургууль төгсөөд хоёр жил болж байна. Ажил амьдралын туршлагагүй хүн тэр том ажлыг дийлэхгүй байх гэж үнэнээ хэлэв. Дарга “Саналыг чинь сонслоо. Асуудлыг УТТ шийдэх болно” гэж байна.

Тэндээсээ шууд Төл өвл өгөөний комиссын орлогч дарга Б.Рэнцэнпэлжээ гуай дээрээ орлоо. Нэг сургуульд сурч байсан болохоороо даргын тавьсан саналыг хэлэв. “Чи юу гэж хэлэв” гэж байх юм. “Амжихгүй” гэдгээ хэлсэн гэвэл “Тэр буруу. Даргаас ч, намаас ч санал тавьж байхад “Чадахгүй” гэсэн чинь юу гэсэн үг вэ. Дараа Улс Төрийн Товчоонд энэ асуудлыг хэлэлцвэл чи “Итгэл найдвар хүлээлгэсэнд баярлалаа.

Би ажил амьдралын туршлага багатай. Мэдэхгүй чадахгүй зүйлд тусалж, чихийг минь сайн мушгиж байгаарай гэж хэлдэг юм шүү” гэв. Энэ асуудал нэг хэсэг таг чиг болов. Нэг өдөр АИХын чуулганы танхимд ширүүхэн хурал болж Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ оролцож, Аж үйлдвэрийн яамны ажлыг хэлэлцэв. Үдийн завсарлагаар Ю.Цэдэнбал даргын туслах “Чамайг дуудаж байна” гэлээ.

УТТ хуралдаж байна. “Би Дамдинг та бүхэнд танилцуулсан. АҮЯ-ны сайдаар ажиллуулах саналтай байна, батлах уу?” гэх юм. Баталчихлаа. Ж.Самбуу гуай “Хүүхээ чи хэдтэй вэ?” гэж байна. Л.Цэнд дарга “Хөгшөөн хөгшин 29-тэй” гэж билээ. Би ч Рэнцэнпэлжээ гуайн захисныг хэлэв. “Итгэл хүлээлгэсэнд талархаж байна. Хэрэв олигтой ажиллахгүй бол “чихийг минь сайн мушгиарай” гээд тавьчихав. Дарга нар инээлдэж байна. Харин Цэдэнбал дарга “Чих мушгихын тухайд зоволтгүй. Харин чихээ мушгиулахааргүй ажиллаарай” гэсэн.

-Таныг ажил авч байхад Монголын аж үйлдвэрийн хөгжил ямар байв?

-Хүнд, хөнгөн, хүнсний бүх үйлдвэр ганц яаманд харьяалагдана. Нийслэл 100 гаруй мянган хүнтэй байсан. Хот хөгжөөгүй болохоор тэр нь болдог байсан байх. Гэтэл намайг ажил авах үед 40, 50 мянгатын барилга баригдаж эхлээд наад зах нь ганц цахилгаан станц хотыг цахилгаанаар хангах аргаг үй болов. Цахилгаан станцын түүхийг сөхөхөд Нийслэл хүрээ анх 24 кв хүчтэй ганц мотортой байсан байгаа юм. Дараа нь 1934 онд Нэгдүгээр цахилгаан станц баригдахад хүчин чадал нь 1500 квт болж. Намайг сайдаар очиход таван удаа өргөтгөл хийсэн станц 24.000 квт болж өргөжсөн байв.

Хот өргөжиж орон сууц бариад эхэлчихсэн байдаг. Тэгээд л станцууд барьж эхэлсэн дээ. II, III, IV цахилгаан станцуудыг барилаа. Тухайн үед эрчим хүчний салбарыг түрүүлж хөгжүүлнэ гэсэн зорилт зөв байсныг өнөөдөр нотолж байх шиг. Тэр үед залуу хүнийг ажилд тавьсан бол тусалж ажиллуулж чаддаг сайн тал байсан. Ажлаа аваад сар болоогүй байхад Ю.Цэдэнбал дарга дуудлаа.

Аж үйлдвэрийн салбарт ажил сайжруулах асуудал боловсруул гэсэн үүрэг өгөв. Надад аав шиг минь настай, түшигтэй дөрвөн орлогч сайд байв. Тэдэнтэйгээ ярилаа. Тэд маань “Та ганц л асуудал тавь. Орон тоо нэм. Бид тогтоолын төсөл боловсруулж өгье” гэсэн. Тухайн үед яам 50 шахам хүнтэй. Гэтэл орлогч нар маань хүнийхээ тоог дахин 54 хүнээр нэмэгдүүлэх төсөл боловсруулжээ.

“Ингэж арай болохгүй байх аа, намайг ажил сайжруулах төлөвлөгөө боловсруулж ир гэснээс орон тоо нэм” гээгүй шүү дээ. Зардал мөнгө талаас ч арай ахадсан асуудал биш үү гэтэл орлогч нар ажил сайжруулахыг бид хийнэ гэж байна. Тогтоолын төслөө бариад дарга дээр оров. “Асуудал боловсруулав уу” гэж байна. “Боловсрууллаа” гээд төслөө өгчихөв. Мөнөөх төслийг минь харчихаад юу ч хэлсэнгүй “Яв” гэж байна. Гурав хонож байтал “Сайдын гарт” гэсэн албан бичиг ирэв.

Задлаад үзвэл бидний төлөвлөсөн тогтоолын төслийг хэвээр баталжээ. Ингэж би Монголын түүхэнд байгаагүйгээр нэг яамны орон тоог 54 хүнээр нэмүүлсэн юм. Сайндаа ч биш нэгдүгээрт орлогч нар маань ажлаа сайн мэддэг байсан хэрэг. Хоёрдугаарт төрийн удирдлага алсыг харж, залуусыг дэмжсэн хэрэг. Уур ус, цахилгаанаас аваад аж үйлдвэржих бүх асуудлыг эрчимтэй эхэлсэн.

Хүн хүч хэрэгтэй. Цаашид энэ яамнаас олон яам сална гэдгийг хаа хаанаа сайн тооцоолсон байж. Түүнээс хойш хоёр яам дамжин ажиллахдаа би ийм олон орон тоо нэмж үзээгүй. Бид төрөөс өгсөн даалгаврыг биелүүлсэн. Тэр үед бид аж үйлдвэрийн 30 жилийн үсрэнгүй хөгжлийн суурийг тавьж чадсан.

Мөн Мал аж ахуйн орноос Хөдөө аж ахуй, аж үйлдвэрийн орон болох намын зорилтыг биелүүлсэн. 30 жилд 1989 оныг 1960 онтой харьцуулбал аж үйлдвэрийн нийт бүтээгдэхүүн 18 дахин өсөж, нийгмийн нийт бүтээгдэхүүний 50 хувьд хүрсэн. Үндэсний орлогын 36 хувийг аж үйлдвэрийн салбар бүтээсэн. Товч хэлэхэд аж үйлдвэр 300 гаруй фабрик завод шинээр байгуулагдаж, 100 гаруй мянган ажиллагсадтай болж улсын хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулсан.

-Чөлөөт зах зээлд хөл тавиагүй байхад олон арван үйлдвэр шинээр барина гэдэг амаргүй. Тэр дундаа улс орны нэрийг дэлхийд таниулсан Эрдэнэт, Говь комбинат таныг сайд байх үед баригдаж. Хамгийн хүнд нөхцөлд баригдсан үйлдвэр аль нь вэ?

-АҮЯ 1968 онд Түлш, эрчим хүчний яамыг төрүүлж, Хөнгөн, хүнсний үйлдвэрийн яам хэмээн нэрлэгдэх болсон. Эрдэнэтийн асуудлыг гардаж хөөцөлдөж байгаагүй. Хожим 1979 онд НТХ-ны нарийн бичгийн дарга болохдоо Эрдэнэтийн асуудлыг хариуцаж байлаа. Харин “Говь” комбинатыг гардаж бариулсан. Их ч түвэгтэй замыг туулж байж энэ үйлдвэр боссон.

“Говь” бол Японы дайны төлбөрийн 17 сая ам.долларын хөрөнгөөр, тэр үеийнхээр капиталист орны оролцоотойгоор барьсан анхны үйлдвэр. Үйлдвэр байгуулахад хамгийн их саад болсон зүйл үзэл суртал, капиталист, социалист лагерийн зөрчил байв. Манай тухайд хөнгөн үйлдвэрүүд хөлөө олчихсон цаг байлаа. Манай түүхий эдээс дэлхийн зах зээл дээр үнэтэй хэрнээ бүтээгдэх үүн болгож чадахгүй байсан зүйл гэвэл ямааны ноолуур, тэмээний ноос байлаа.

Монгол 1961 онд СЭВ-д элссэн. Гишүүн орны сайдуудтай ноолуур боловсруулах талаар ярилцахад Англи, Итали явж энэ талын үйлдвэрүүдийг үзэх хэрэгтэй гэж зөвлөдөг байлаа. Сайд нар дураараа хөрөнгөтөн орноор явах боломжгүй. Нэг арга олов. 1972 онд Италийн коммунист намын их хурал болох байв. Тэр хуралд явуулж өгөхийг Д.Моломжамц даргаас хүслээ.

Далимаар нь ноолуурын үйлдвэр үзэх гэсэн юм гэв. Ю.Цэдэнбал даргатай яриад намайг манай намын төлөөлөгчдийн тэргүүнээр томилсон юм. Италийн коммунист намын удирдах нөхдийн зөвлөснөөр хурлын дараа үлдэж ноолуурын дөрвөн үйлдвэр үзсэн. Английн үйлдвэрийг үзэхийн тулд ГЯЯ-ны сайд М.Дүгэрсүрэнтэй уулзаж боломж асуувал соёлын хэлэлцээрээр хүн явуулж болох ажээ.

Дахиад л Д.Моломжамц дарга дээр оров. “Соёлын харилцааны шугамаар үйлдвэрийн хүн явна гэхээр хэн зөвшөөрөх юм бэ” гэж байна. Би ч учирлалаа. "М.Дүгэрсүрэн сайдтай би уулзсан санал оруулж ирэх байх шүү, зөвшөөрч өгөөч” гэж хүсэв. Дарга маань бас л зүтгүүлжээ. Ингээд би Англи явж 130 жилийн түүхтэй “Даусан” компанийн хэд хэдэн үйлдвэрийн ажиллагаатай танилцсан юм.

-Японы үйлдвэрийг яаж үзэв?

-Үзэхээр барах уу. Бага зэрэг даварсан юм болсон. Бас л хөрөнгөтөн орон. Зөвшөөрөл хэрэгтэй.

Тэр үед жил тутам Олон улсын парламентын хурал болно. Манай хуулийн голдуу хүмүүс төлөөлөгчөөр явдаг байлаа. Тэр жил Австралид хуралдах байв. Төлөөлөгчдийн тэргүүн нь СнЗ-ийн орлогч дарга Д.Цэгмид гуай байв. Түүнтэй уулзвал, НТХ зөвшөөрвөл болох юм гэв. Бас л Д.Моломжамц даргад хандав. “Манай парламентын төлөөлөгчид Японоор дайрч Австрали орох юм байна. Японд бууж үлдээд үйлдвэрийг нь үзээд ирье. Үр дүнтэй явна” гэв. Дарга “Чи Англи, Италийн үйлдвэрийг үзсэн шүү дээ” гэв.

Нэгэнт Японоос үйлдвэр авах юм чинь технологийг нь сонирхмоор байгаагаа хэлсэнд Ю.Цэдэнбал даргад уламжлахаар болов. Дарга зөвшөөрчээ. Би л ажлаар гадаадад явдгаас хань минь гуравдагч орон үзсэн биш дээ. Д.Цэгмид даргад хандлаа. Хоёулаа хувийнхаа зардлаар эхнэрээ авч яваад Японд үлдээе гэхэд халгаасангүй. НТХ-ны тогтоолгүй бүтэхгүй байх гэв. Ингээд би Цэдэнбал дарга дээр орлоо.

Намайг Австрали явуулахыг зөвшөөрсөнд баярлалаа. Австрали хонины орон. Хонь яаж нядалдаг, боловсруулдгийг нь үзье. Буцах замдаа Японы ноолуурын үйлдвэр үзмээр байна. Харин би энэ удаа өөрийн зардлаар Энхтуяаг авч яваад Японыг үзүүлмээр байна гэсэнд “Тэр зүйтэй шүү.

Эхнэрээ юм үзүүл. Харин Энхтуяаг Японд юм үзэхдээ элчингийнхэнтэйгээ гадуур гарч бай гэж хэлээрэй” гэж баярлуулж билээ. Д.Цэгмид гуайд болсон явдлыг хэлбэл мань эр миний нэрийг бариад орчихсон. Дарга яаж үгүй гэхэв. Бид эхнэрүүдээ Токиод орхиод явж билээ. Японы ноолуурын үйлдвэрийг харин ч сайн үзсэн дээ. Үйлдвэр барих хүсэлтэй хоёр компанийг өрсөлдүүлсэн.

Тэд үйлдвэрийн техник эдийн засгийн үзүүлэлтийг англи хэл дээр хийсэн. "Би англи хэл мэдэхгүй, материалаа оросоор бэлдээд өгнө үү" гэхэд л хэдхэн хоногийн дараа хийгээд л ирдэг байв. Тэр дундаас бид 1000 тн ноолуур, 200 тн тэмээний ноос үйлдвэрлэх үйлдвэр "Иточу" компанитай хамтран ажиллахаар сонгосон.

-Та ч зорьсондоо хүрчээ. Дараагийн даваа ноолуурын үйлдвэрээ яаж байгуулав даа?

-“Говь” комбинатыг байгуулахад олон хүний итгэл, зүтгэл шингэсэн. Японоос үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж авахаас өмнө бид туршилтын лаборатори нэртэй үйлдвэрийг НҮБ-ын тусламжтайгаар байгуулсан. НҮБ-д төлөөлөгчөөр ажиллаж байсан М.Дүгэрсүрэн гуайгаар дамжуулан хөөцөлдс өөр туршилтын лабораторитой болсон. Лаборатори гэдэг нь манайдаа жижиг үйлдвэр гэсэн үг. Одоо том үйлдвэр байгуулах асуудал тавигдлаа.

Японоос сайн санааны тусламж нэртэйгээр манай улсад өгсөн 17 сая ам.долларыг ашиглах талаар яамд 14 санал боловсруулсан юм. Тэдгээрээс ХААЯ, манай яамны санал үлдсэн юм. ХААЯ малчин бүрт япон дээлийн торго, хөдөөгийн дарга нарын машинд дугуй авъя гэсэн санал тавьжээ.

Манай яамны санал давуу талтай байлаа. Бид туршилтаар бүтээгдэхүүн хийчихсэн байв. Ю.Цэдэнбал даргад бүтээгдэх үүнээ үзүүллээ. Манай улс жилд 1300 тн ноолуур авдаг шүү дээ. Үйлдвэр байгуулбал үргэлж түүхий эдтэй байх тул улсад ашигтай гэх мэтээр нэлээд тайлбарлалаа. Нэг өдөр УТТ-ны хуралд намайг дуудав. Ю.Цэдэнбал дарга “Японы олгосон мөнгөний асуудлыг шийдье. Япончууд ч яаруулаад байна. Яамдын саналыг үзсэн. Бүгд чухал асуудал байна. Та нар Дамдингийн саналыг мэдэж байгаа. Үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнийг нь ч үзсэн биз дээ. Үйлдвэр байгуулахаар асуудлыг шийдэх үү гээд шийдсэн юм. Ингэж л манай улс ухаантай удирдагчийн ачаар сайхан үйлдвэртэй болсон юм даа.

-Тэр үед хэр зэрэг хэл аманд орж байв?

-Ажил хийж байгаа хүн хэл аманд оролгүй дээ. Тэр байтугай 1977 оны арваннэгдүгээр сарын Бүгд хурлаар Ю.Цэдэнбал даргын илтгэлд орж, хөдөө явдаггүй,гадаадад их явдаг гэж авахуулж л байлаа. Тухайн үед зарим хүн П.Дамдин олон жил сайд хийлээ одоо өөрчлөгдөх нь гэж шивэр авир ярьсан гэдэг. Тэр нь юу гэхээр Бүгд хурлын өмнө сайд, дарга нарын томилолтын асуудлыг шалгажээ. Тэр үед би үйлдвэр голлосон Дархан, Эрдэнэт, Чойбалсан хотоор явдаг.

Тэгэхдээ томилолт бичиг авч явдаггүй байсан нь шүүмжлүүлэх үндэс болсон юм байна. Ю.Цэдэнбал дарга дээр орж шударга бусаар шүүмжл үүлсэндээ гомдлоо илэрхийлж сэтгэлээ онгойлгож билээ. Би даргад “Хойшид мэдмээр юм байна. Хөдөө явахдаа орлогч сайдаараа томилолт дээр гарын үсэг зуруулалтай биш таниар гарын үсэг зуруулж байхаас” гэвэл “Үгүй, үгүй хаанаас даа” гэж билээ.

-Социалистууд капиталистуудын машиныг хэрхэн эзэмшив?

-Энэ их чухал асуудал. “Говь”-ийг Дарханд барина Улаанбаатарт бариулахгүй гэж их юм болсон. Ийм нарийн ажиллагаатай үйлдвэрийг цементийн үйлдвэрийн ойролцоо бариулж болдоггүй учиртай. Их юм болж байж Улаанбаатар хотод барих болсон.

Дараа нь инженер техникийн ажилтан бэлтгэх асуудал удаж шийдэгдсэн. Тэр үед Японы Элчин сайд байсан Акияматай уулзаж тэдний зардлаар эхлээд 24 хүн сургая гэсэн санал тавихад зардал их байна гээд Японы тал хүлээж авалгүй нэлээд удсан.

Японы Элчин сайд бид хоёр мөн ч олон уулзаж билээ. Тэр үед гадаадын элчинтэй уулзахад ГЯЯ-ны протоклоор яриулан уулздаг ёстой байлаа. Сүүлд нь ГЯЯ-ныхан учрыг ойлгож та нар биднээр дамжуулалгүй уулзаж бай гэж билээ.

Элчин сайд нутагтаа очих болгондоо манай саналыг хэлэлцдэг байв. Хамгийн сүүлд жилд хоёр хүний бүх зардлыг Японоос гаргаж сургах тохиролцоонд хүрэв. Би ПДС-ийн хоёрдугаар дамжааны 30 гаруй оюутныг шалгалтад оруулж тэндээс дөрвөн хүүхдийг шигшин япон багш нартай хамтран хоёрыг нь сонгож авав. Мэдээж тэднийг Японд явуулахаар гадаад паспорт авахын тулд НТХ-ны тогтоол хэрэгтэй.

Асуудлыг орууллаа. Д.Моломжамц дарга дуудаж “Нарийн бичгийн дарга нарын зөвлөлгөөнөөр энэ асуудал яригдлаа. Одоо чамтай харицлага тооцох болоод байна. Ю.Цэдэнбал даргад өөрөө танилцуул” гэв. Ямар ч гэсэн хоёр хүүхдээ явуулах арга бодож НТХ-ны нарийн бичгийн дарга нарын зөвлөлгөөний тогтоолын төсөл хийгээд даргатай уулзаж асуудал будлиулсан шалтгаанаа тайлбарлаж бэлтгэсэн төслөө өглөө.

Уг төсөл “Нэгдүгээрт, гадаадад тэр тусмаа хөрөнгөтөн оронд хүн сургах асуудалд дээд газрын шийдвэргүйгээр дур мэдэн хандаж ажлын хариуцлага алдсан Хөнгөн, хүнсний үйлдвэрийн яамны сайд П.Дамдинг донгодсугай. Хоёрдугаарт, Японы тал сургалтын зардлыг нь хариуцах болсон ба нэгэнт хүнээ сонгон авсныг нь харгалзан Р.Жигжид, П.Ганхуяг нарыг Японд Техникийн дээд сургуульд сургахыг зөвшөөрсүгэй” гэсэн хоёр заалттай байлаа. Ю.Цэдэнбал “Чи журам мэддэгг үй юм уу, хариуцлагагүй л хандсан байна шүү дээ” гэв. "Би журмаа мэдэлгүй яахав. Сайн мэднэ.

Гэхдээ журмаараа явах юм бол зөвшөөрөх хүн нэг ч олдохгүй. Та ч татгалзаж мэдэх байсан. Одоо чинь Японд хүн сурах нь бүү хэл япон хүнтэй уулзах, ярих хэцүү байна шүү дээ дарга минь. Би журам зарчмаа мэдсээр байж асуудлыг зориуд ингэж зохион байгуулсан нь өнгөц харахад хариуцлага алдсан хэрэг мөн. Өөртөө намаас арга хэмжээ авахуулаад ч болсон тэр хоёр хүүхдийг Японы дээд сургуульд явуулж инженер бэлтгэж эхлэх нь хамгаас чухал юм. Би Японы талд асуудал тавихдаа нэгмөс өн 24 хүн явуулна гэж жаахан муйхардсаар байгаад нэг жил алдлаа.

Цаашид жил бүр хоёр хүн явуулж байхаар тохирсон юм” гэж учирлав. Дарга тогтоолын төслийн нэгдүгээр заалтыг нь том улаан харандаагаар дараад гарын үсгээ зурчихаад “Үүнээс хойш ингэж журам зөрчөөд байв аа, одоо яв” гэлээ. Энэ хоёр хүүхэд сургуулиа амжилттай төгсөж, үйлдвэртээ ажиллаж байсан бөгөөд одоо Р.Жигжид нь Японд суугаа манай улсын Элчин сайдаар, П.Ганхуяг нь Дорноговь аймгийн Засаг даргаар ажиллаж байна.

Ингэж л 1932 оноос хойш нэг ч удаа хөрөнгөтөн оронд хүн сургаагүй Монгол Улс Япон оронд оюутан явуулснаар одоо гуравдагч оронд сурч байгаа олон зуун залуучуудын замыг нээсэн түүхтэй. “Говь” комбинат 1981 онд ашиглалтад орж 1990 оноос хойших эдийн засгийн хүнд үед улс орноо тэжээж байсан хоёр үйлдвэрийн нэг нь бөгөөд анхнаасаа гадаадын нэг ч мэргэжилтэнгүйгээр амжилттай ажилласаар байна.

-Таныг “Ту-154” онгоцны ослоос амьд гарсан хүн гэж сонсож байлаа. Тэгэхэд яг юу болсон юм бэ?

-1973 оны хоёрдугаар сард Прагад болсон явдал. Бидний сууж явсан онгоц гурав тасарч, 66 хүн амь үрэгдэж, 34 хүн амьд гарсан аймшигт сүйрэл болсон юм. Бид амьд үлдсэнээ “Улс эх орон өөдөлж дэвшиж явахад иргэн нь хүртэл азтай байх юм” гэж боддог. Тэр үед ЭЗХТЗ-ийн гишүүн орнуудын хөнгөн үйлдвэрийн байнгын комиссын хуралд оролцохоор гурвуулаа явсан юм. Аз болоход бидний сууж явсан хэсгээр том цоорхой гарч бид түүгээр нь мөлхөж гарсан.

Биднийг угтахаар ирсэн Чехословакийн Хөнгөн үйлдвэрийн сайд манай Элчин Нямаа гуайтай уулзаж дуу шуугүй нэлээд суусны дараа “Дамдин сайдын сууж явсан онгоц сүйрчээ. Амь үрэгдсэн байх” гэсэн гэдэг. Тэр даруй Нямаа гуай ч яам руугаа мэдээ дамжуулж.

Гэтэл бид ямар ч гэмтэлгүй байсан тул зочин хүлээн авах танхим руу ортол чех монгол нийлсэн хэсэг нөхөд тойроод зогсчихсон байлаа. Би очоод “Сайн байцгаана уу?” хэмээн мэндлэхэд тэд нэг хэсэгтээ цочирдон хачин байдалд орж дараа нь бүгд тэврэлдэж билээ.

Элчин сайдын яамныхан бидний амьд гарсны баярыг тэмдэглэж тэр даруйдаа хурал болох Готвальд хотыг зориход гартаа барих чемодангүй гадуураа өмс өх хувцасгүй болсон биднийг монгол хүний цайлган сайхан сэтгэлээр сүү өргөж үдэж билээ. Готвальдад очиход гишүүн орны сайд нар алга ташин угтсан юм. Бүх зүйл шатсан тул хуралд хэлэх үгээ цагийн зөрүүг ашиглаж эрт босоод бичиж бэлэн болгосон билээ.

-Эр хүн туг ч барьдаг, тугал ч хариулдаг гэдэг. 1990 он танд ямар дуртгал үлдээв?

- Улс орныхоо төлөө чөмгөө дундартал зүтгэж явсан бидний хэдэн хүн хардлага, сэрдлэгт өртөж, намын нөхөд маань хүртэл "тойрон хүрээлэгч" нэр өгч, шүүх, прокурорын хаалга татна гэдэг таатай байсан гэж үү. 1990 оны зургадугаар сард МАХН-ын Төв хорооны III Бүгд хурлаар Цэдэнбалын “Тойрон хүрээлэгч” нэртэй долоон хүнийг МАХН-аас хасаж, нам, ард түмний өмнө хүлээсэн өндөр хариуцлагатай үүргээ хангалтг үй биелүүлсэн бидний зургаан хүнийг намаас хасахыг сануулж шийтгэсэн юм.

Түүний дараа прокурорт шилжүүлж гурван жил хэртэй гэрийн хорионд байлгаж Онцгой хэргийг мөрдөн байцаах Тусгай тасгийн дарга Эрдэнэбаатар байцаагч Уранцэцэг, Дамдинрагчаа нар Ю.Цэдэнбалын “тойрон хүрээлэгч” хэмээсэн 13 хүний 15 хавтаст хэргийн материал бүрдүүлж Эрүүгийн хуулийн дагуу зүйл анги заагаад шүүхэд шилжүүлсэн юм.

Миний хувьд зарим хүнд тэтгэвэр тогтоосон УТТ-ын тогтоолд гарын үсэг зурсан, тусгай хангамж хэрэглэж төсөв мөнгө үрэгдүүлсэн улсыг шамшигдуулсан гэх хоёр “хэргээр” 10 жил хорих ял төлөвлөсөн байв. УТТ улс орны ажил, амьдралтай холбоотой олон асуудлаар тогтоол гаргасан байхад тэтгэвэр тогтоосон ганц асуудлаар ял тулгах нь утгагүй зүйл болох нь ойлгомжтой.

Харин хөрөнгө мөнгө шамшигдуулсан хэргийг дайчлагдсан 30 гаруй нягтлан бодогч хагас жил шахам шалгаад миний хувьд орон сууцандаа засвар хийлгэхдээ батлагдсан төсвөөс 188 төгрөг илүү зарцуулж улсыг хохироосон байна гэсэн актын дагуу уг мөнгийг банкинд тушааж тулгасан ялын нэг нь хасагдаж нөгөөг нь шийдвэрлүүлэхээр шүүхэд шилжүүлж билээ.

-Өнөөдрийн Тавантолгой, Оюутолгойн гэрээний талаар ямар бодолтой байдаг вэ?

-Монгол оронд том уул уурхайн үйлдвэрийг хөгжүүлэх асуудлыг эхлүүлсэн гэж нэр зүүхийн тулд биш дахин бий болгохгүй энэ үнэт баялгийг эзэн хүний ёсоор үр дүнтэй ашиглах амин гол асуудалд ихээхэн буурь суурь муутай хандаж байх шиг харагдаж байна.

Оюутолгойн тэр том ордыг ашиглах техник, эдийн засгийн үндэслэлийг урьдчилан боловсруулахгүйгээр, 20-30 жил уул уурхайн үйлдвэрлэлийг биечлэн удирдсан мэдлэг, дадлага туршлагатай өөрийн инженер мэргэжилтнүүдийн хүчинд тулгуурлахгүйгээр, асуудлыг олон талаас нь сайтар нягтлан үзэхгүйгээр, Ази, Африкийн орнуудын байгалийн эрдэс баялгийг цөлмөж сурсан мэргэжлийн луйварчдын урхинд орж ихээхэн учир дутагдалтай гэрээ хэлэлцээр байгуулж олон түмний дургүйцлийг хүргэж байна.

Урьд гадаадынхан монголчууд биднийг алтан дээр суусан гуйлгачин гэж шоолж доромжилдог байсан бол мөд алтаа цөлмүүлсэн арчаагүй тэнэгүүд гэж дуудах байх шүү. Ингэж л битгий дуудуулаасай билээ.

Б.Нацагдорж

"Өнөөдөр"