-Та малчдын асуудлыг нэлээд ярьдаг хүн. Ноос, ноолуурын салбарыг дэмжихээр Засгийн газраас оруулж ирсэн хуулийн төсөлд ямар байр суурьтай байна. Компанийн эздэд боломж олгосноос бус малчдад ашигтай тусахгүй гэсэн шүүмжлэлийг дуулсан байх?

-Хөдөөгийн хүн ардын орлогын гол эх үүсвэрийг хэдэн ямааны ноолуур бий болгодог. Үйлдвэрүүдийг дэмжих бодлого малчдын амьдралд сөрөг нөлөө үзүүлэхгүй байгаасай гэж бодож байна. Гэхдээ дотоодын үйлдвэрүүд хөл дээрээ хурдан босч ноолуурыг зах зээлд зарж борлуулж буй үнээр нь авна гэвэл өөр л дөө. Үйлдвэрээ дэмжиж байгаа нь энэ гээд ноолуурт экспортын татвар тавих байдлаар асуудалд хандвал буруу. Ер нь ноолуур төдийгүй арьс, шир, ноосны үйлдвэрүүдээ ч цаашид тордож сэргээх хэрэгтэй байгаа юм.

-Улсын төсөв алдагдалтай гарсан. Нөхцөл байдал ийм байхад Засгийн газар 110 тэрбумын зээлийг ноос, ноолуурын хэдэн компанид өгөх гэж байна. Орлого төвлөрүүлэх гэж гишүүд янз бүрийн хуулийн төсөл санаачилж байгаа ч Тэмдэгтийн хураамжийн тухай хуулиас эхлээд унаж байна. Энэ талаар юу хэлэх вэ?
-Улсын төсвийг алдагдалтай баталсан. Өөр арга байгаагүй. Эх үүсвэр хайгаад, хайгаад олигтой юм олж чадаагүй. Олох гэж баталсан Тэмдэгтийн хураамжийн тухай хууль шүүмжлэгдээд дахин авч үзэхээс аргагүй болсон. Үнэхээр тийм байсан. Гэхдээ төсвийг бүрдүүлэхэд нөөц бий гэж боддог. Энэ талаарх бидний алдаа, мадгийг гадныхан мэдэж хэлж өгөх юм байна шүү дээ.

Дэлхийн банк, Азийн хөгжлийн сан гэх мэт олон улсын банк, санхүүгийн байгууллагууд байна. Гэтэл бид дутагдлыг нь хэлэхээр тэр юм уу, хаашаа юм дотоод хэрэгт оролцлоо гэхчлэн тэдэнд таатай биш хандаад байдаг тал бий. Зээл өгч байгаа талууд мэдээж орлогоо сайн бүрдүүлээсэй, төсвөө. алдагдалгүй батлаасай, зардлаа бууруулаасай гэж харж байгаа, тэр үүднээс зөвлөмж өгч байгаа. Тэд манай татварынханд нэ-нэлээд шүүмжлэлтэй ханддаг, орлогоо дутуу бүрдүүллээ гэдэг бололтой.

-Эдийн засаг тааруу байгааг энэ салбарынхан хэлж байгаа. Сангийн яамныхан “Хүний хөгжил сан”-гийн мөнгө санхүүгийн ямар ч эх үүсвэргүйг нэлээд дээр мэдэгдсэн. Ирэх сараас өгч чадахгүй болох вий гэсэн айдас иргэдэд байна?
-Өмнөговийн нүүрс тээврийг хэсэг хугацаанд хаагаад сэргээхээр ярьж байна. Нүүрс тээврийн орлого бага зэрэг ч гэсэн нэмэгдэх биз. Эрх барьж буй хоёр нам ард түмнийхээ өмнө улстөрийн том амлалт авсан юм чинь чардайж байгаад түүнийхээ ард нь гарах болно. Би түрүүнд хэлсэн, орлогын эх үүсвэрүүд нуугдаж байгаа зүйлүүд байх шиг байгаа юм. Түүнийгээ бодох хэрэгтэй. нөгөөтэйгүүр бид мөнгө босгоё гэж ярьдаг, тухайлбал Хөрөнгийн биржийн бүтэц, зохион байгуулалт шинэчлэгдлээ. Боломж бүрдэх байх. Хууль, дүрэм нь ч байна. “Айвенхоу Майнз” гэх мэт томоохон компаниуд Торонтогийн биржид босгоод байгаа мөнгөнййхөө нэг хэсгийг Монголын биржид босгох ёстой.

Энэ нь эргээд манай улс орлого олоход ихээхэн дэм болох учиртай. Оюутолгойн 34 хувьд өндөр хүүтэй зээл авч эргээд ирээдүйнхээ ашгаас суутгана гэх юм. Санхүүгийн өөр ямар эх үүсвэр байж болохыг олон талаас судалж, тогтоох, эрж хайх шаардлагатай юм шиг. Бэрхшээл бий юу гэвэл бий. Гол нь ажиллах хэрэгтэй. Сангийн яамныхны зүгээс орлого сайжирч байгаа гэж байсан. Тэгэхээр татварын шинэ удирдлага орлогын асуудалд анхаарч байгаа юм байлгүй. Гэхдээ нөхдийн ярьж байгаа зүйлүүд заримдаа хуудуутай байх нь бий. Тэгээд толгой эргүүлээд байдаг юм. Цаадуул чинь.

-”Хоёр нам хамтраад улстөрийн том амлалт авсан. Түүнийхээ ард чардайгаад гарах хэрэгтэй” гэж та хэллээ. Хамтарсан Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрт АН-ын гишүүд муу дүн тавьсан» Эрдэс баялаг, эрчим хүчний сайд Д.Зоригтыг огцруулахтай холбогдуулан Засгийн газрыг танхимаар нь огцруулах ёстой гэсэн яриа, хөөрөө улс төрийн хүрээнийхний дунд өрнөж байна?
-Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрийн хувьд бүтсэн юм тааруу. Тодорхой хэмжээний улстөр байна гэж харж байгаа. Ганц Д.Зоригтыг оролдоод хэрэггүй л дээ. Тэгж ярих юм бол манай гишүүд хоёр тал болчихоод Оюутолгойн гэрээ хэрэггүй гэж яриад байгаа. Засгийн газар болохоор “Сайн гэрээ болсон. Ашгаа өгнө” гээд байдаг. УИХ-ын нэлээд олон гишүүн “Муу гэрээ болсон. Ард түмэнд наалдах юм алга. Хайран баялгаа гадаадынханд алдлаа” гэж шүүмжилдэг.

-Та аль талд нь байгаа вэ?
-Юуны өмнө хоёр тал болоод байгааг нэг мөр болгох ёстой. Оюутолгойн гэрээ огт юм өгөхгүй, өгөөжгүй гэвэл арай худал. Гэхдээ сайжруулах боломж бий юу гэвэл бий. Тэглээ гээд шүүмжилж болох ч хэт туйлшруулж болохгүй. Гэхдээ тийм үүцээ задалсан айл зоригтой ярих ёстой. Оюутолгой гэрээг сайжруул гээд УИХ-аас Засгийн газарт тогтоолоор үүрэг өгчихсен. Болно, бүтнэ, хийж байна гээд байгаа. Удаан байна. төрийн эрх барьж байгаа УИХ, Засгийн газар асуудлыг, шуурхай шийдвэрлэх ёстой. Удааширч байгаа явдалд би шүүмжлэлтэй хандаж байгаа.

-Эрдэс баялаг, эрчим хүчний салбар муу ажиллаж байна, сайд нь ажлаа муу хийсэн гэсэн шүүмжлэл түүнийг огцруулахад тулгаад байна. Шүүмжлэлд өртөх болсон үндэслэлүүдийг юу гэж үзэж байна?
-Эрчим хүчний салбарыг шүүмжилж байгаа. Шүүмжлэлийг хүлээж авахаас өөр арга байхгүй, Эрчим хүчний нэгдсэн системийг бүрдүүлэх талаар манай эрчим хүчний яамныхан нэлээд томоор харж, өргөн далайцтай ажиллах учиртай. Шивээ-Овоогоос Өмнөговийн чиглэлд өндөр хүчдэлийн шугам татна гэж яриад байдаг. Өнөө хүртэл тэр нь алга байх жишээтэй. Оюутолгой эрчим хүчээ ойрын жилүүдэд Хятад улсаас авна гэж тогтож байгаа юм байна. Энэ мэт шүүмжлэлтэй хандах асуудал зендөө бий. Гэхдээ энэ нь зөвхөн Эрдэс баялаг, эрчим хүчний яам, Д.Зоригт сайдын буруугаас болсон юм биш. Засгийн газар ч өөрөө бас хамаарна. Парламент ч өөрөө шаардлагаа тавьж, биелэлтийг хянаж, гүйцэтгэлийг дүгнэх учиртай.

-Зөвхөн Д.Зоригт нь ч биш хамтарсан Засгийн газрын балаг их байгааг олон хүн шүүмжилдэг. Ганц нэг сайд бус Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр огцруулах нь зөв шаардлага юм биш үү?
-Хамтарсан Засгийн газарт хийж буй юм зөндөө бий. Бүгдийг нь харлуулж болохгүй. Гэхдээ олон хүний хэлж, ярьж байгаа асуудалд Засгийн газар өөрөө өөртөө дорвитой дүгнэлт хийхгүй бол болохгүй. Ийм байдал дутагдаж байгаа.

-Олон нийтийн зүгээс хоёр нам хамтарч сонгууль хийхгүй нь ойлгомжтой. Тиймээс эртхэн зам, замаа хөөхөөр шулуудаж гишүүд асуудал хөндөж эхэллээ гэсэн хардлага байна. Үнэхээр одоо хагацах цаг нь болсон юм биш үү?
-Хамтарч засаг бүрдүүлсэн нь Оюутолгой гэх мэт том асуудлыг хэрүүл, уруулгүй шийдэхэд нэмэр болсон тал бий. Гэхдээ парламентын засаглалтай орны хувьд цөөнх нь сөрөг хүчний үүрэг гүйцэтгэдэг дэлхийн нийтлэг жишгийг баримтлах ёстой. Өнөөдөр манайх хараахан тэгж чадахгүй байна. Энд тайлж хэлэхэд бэрхшээлтэй зүйл цөөнгүй бий.

-Хамтарсан Засгийн газар тарах нь зүйтэй гэсэн үг үү?
-Энэ удаа ч яахав, сонгууль ч ойртох боллоо, нүдээ аниад өнгөрөөе гэж бодъё. Цаашид тийм байж болохгүй.

-Зарим сайд болон Засгийн газрыг танхимаар нь огцруулна гэсэн яриа, хөөрөөтэй зэрэгцэн танай намын гишүүд дотор “Намын дарга, Ерөнхий сайдын алба тусдаа байх нь зүйтэй” гэсэн мессеж тархсан байна лээ?
-Сонгуульд ялсан намын дарга Засгийн газрын тэргүүн болдог. Дэлхийн цөөнгүй оронд ийм бичигдээгүй хууль бий. Тэр жишгийг манайх 1997 оноос авч хэрэглэсэн. Түүгээрээ явж ирсэн. Гэхдээ манайд заавал тийм байна гэсэн хууль, дүрэм байхгүй шүү дээ.

-Зарим нь залуу бас дайчин, гялалзуур намын дарга хүсэмжлээд байгаа юм биш үү?
-”Ламбугай, ламбугай өөрийнхөө тааллаар хардаг” гэж үг бий. Ярьж хэлэх, хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө хүн болгонд хуулиар олгогдсон учраас буруу, зөв ярилаа гэж чичлэх хаашаа юм.

-Гэхдээ хэвлэлд хэлсэн, ярьснаасаа болж асуудалд орооцолдож байгаа УИХ-ын гишүүн ч байгаа шүү дээ. Асуултаа урьдчилж өгөөд цаасаар хариугаа авахгүй бол ярилцлага өгөхгүй гэж байгаа хүн ч цөөнгүй байна?
-УИХ-ын гишүүн чуулганы танхимд хэлсэн үгийнхээ төлөө хариуцлага хүлээдэггүй гэсэн бичигдээгүй дүрэм бий. Тэр өнцгөөс мань хүн үг алдсан болов уу. Тэгээд ч УИХ-ын гишүүн ард түмний төлөөлөл, олон хүний үзэл бодлыг илэрхийлэхийн тулд янз бүрээр гаргаж ирж болно шүү дээ. Асуудлыг олон талаас ярихын тулд хэрэгтэй, хэрэггүй үг алдах явдал байж болох. Тиймээс тэр талыг нь бодолцох ёстой. Тэгэхдээ хамаагүй бураад байж болохгүй л дээ. Үг бүрт нь хяналт тавьж, үгийг нь өлгөж, гогдож аваад байж таарахгүй. Тэгвэл хүмүүс үг хэлэхээс болгоомжлох, бодож байж хэлнэ гээд зарим нь хэлээ хазах байдал руу орж болзошгүй. Тэглээ гээд УИХ-ын чуулганы хуралдааныг хэрүүл болгож болохгүй. Тэнд манай cop болсон хүмүүс төлөөлөл болоод сууж байгаа шүү дээ. Ганц нэг хүн тэр хэмжээндээ байхгүй, биеэ авч явж чадахгүй байгаа тал бий л байх.

Би хоёр жилийн өмнө Африкт болсон дэлхийн парламентчдын хуралд Д.Дэмбэрэл даргын хамт оролцсон Африк, Латин Америкийн Орнуудын парламентын төлөөлөгчид хамаагүй задгай байдаг юм билээ. Америк гэх мэт томоохон орнуудыг зад шүүмжилж байдаг. Нөгөөдүүл нь та нарыг бараг сармагчин шахуу, байхад бид хөгжилтэй болгосон гэх мэтээр хэлж байх жишээтэй. Ер нь тэгээд олон талаас асуудлыг авч үзэх хэрэгтэй. Ганц Ш.Сайхансамбууг тийм үг хэлчихлээ, ийм зүйл ярьчихлаа гээд байж болохгүй. Наанатай, цаанатай авч үзэх хэрэгтэй. Гэхдээ мань хүн юу бодож ярьчихсаныг би мэдэхгүй шүү дээ. Хэлье гэж хэлэв үү, хэл нь хальтраад хэлэв үү.

-Сонгуулийн хуулийг холимог тогтолцоогоор явуулахаар хоёр нам санал нэгдлээ. Гэхдээ МАН-ын хууччуул мажоритар тогтолцоог авч үлдэх сонирхолтой, байр суурийн зөрүүгээс болж маргаан гарсан?
-Би холимог тогтолцоог дэмжиж байгаа. Сонгуулийн хууль Монгол Улсын өөрийн өвөрмөц онцлогийг тусгасан байх ёстой. Үүнд холимог тогтолцоо илүү дүйж байгаа.

Ч.Үл-Олдох

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ”