дарга, комиссар Ч.Сангарагчаа, дэд дарга Д.Сундуйсүрэн, Гүйцэтгэх албаны дарга Ө.Алтангадас нарыг хорьсон явдал. Чухам юу болсон, яагаад тэднийг шууд цагдан хорьсон, тэд эрүүгийн хуулийн ямар зүйл ангид заасан гэмт хэрэг үйлдсэн юм бол, хэн хохирогч вэ гэх мэтийн асуултад хариулах хүн үнэндээ алга. Тэднийг гэм буруутай гэж үзсэн улсын ял лагч Ё.Сагсай хүртэл энэ талаар тодорхой тайл бар хэлж мэдэхгүй “Улсын нууц” гэсэн үгээр сэтгүүлчдийн амыг хааж байна.

Буруутан гэгдэж буй Ч.Сангарагчаа, Д.Сундуй сүрэн нарын санаа бодлыг сонсох юмсан гэсэн зорилгодоо хөтлөгдөн сарын өмнө шинэ байранд орсон ШШГЕГ-ын харьяа 461 дүгээр хорих ангийг зорилоо. Гэмт хэрэгт сэжигтнээр татагдсан хүмүүсийн ар гэрийнхэн долоо хоногийн лхагва, пүрэв гаригт уулзах эрхтэй.

Тэр эрхээ эдлэх гэсэн хүмүүсийн түрүүч өглөө 07.00 цагт ирсэн байв. Харахад нэг л гундуу, нүдэнд нь гуниг суусан эмэгтэйчүүд, эхчүүд нааш цааш гүйлдэн, хамгийн дотны хүнтэйгээ эртхэн уулзаж, хоол идүүлчих санаатай сандралдан бужигнаж харагдана. Хянагч эхний 20 хүнийг бүртгээд, нэрийг нь дуудан уулзалтын өрөөнд орууллаа.

Хуучнаа бодвол тэс өөр болж, хорих анги. Эргэлтээр очигсод цонхны наана, цаанаас ярилцах бөгөөд цонхны тусгай шилийг шүдэнзний мод багтахааргүй хэмжээтэйгээр арав гаруй цоолсон харагдав. Хэсэг хугацааны дараа саарал өнгийн хувцас, 1000 төгрөгний шаахай угласан залуус зэрэг орж ирлээ. Шилний цаана байгаа ар гэрийнхэнтэйгээ ярилцах тийм ч амаргүй юм.

Нам жим байсан өрөөнд олон зуун зөгий гэнэт орж ирсэн мэт энд, тэндгүй дүнгэнэлдэж эхлэв. Олон удаа ирсэн зарим нь туршлага суусан бололтой хэлэх, ярих зүйлээ бичээд ирсэн харагдсан. АТГ-ын нэр бүхий гурван ажилтантай уулзах хүсэлтэй байсан ч Нийслэлийн шүүх нэг хүнтэй уулзах эрх өгдөг аж. Ингээд Ч.Сангарагчаа хурандаатай цөөн хором ярилцлаа. Бидний яриа өнгөрөгч лхагва гаригийн 11.00 цагт эхэллээ.

-Сайн байна уу, та?

-Сайн, сайн байна уу.

-Та нарыг саатуулаад бараг сар илүү боллоо. Яагаад батлан даалтад гаргахгүй байгаа юм бол. Үндэслэлээ юу гэж хэлдэг вэ?

- Өмгөөлөгчөөрөө дамжуулаад өргөдлөө гаргасан. Ямар нэгэн хариу өгөөгүй л байгаа. Бид хил даваад явна гэх биш, мөрдөн байцаалтын ажилд саад учруулахгүй шүү дээ. Ямар учиртайг хэлж мэдэхгүй л байна.

- Таныг Н.Энхбаярын хүн гэх юм билээ. Та тэр хүнийг сайн таньдаг уу?

-Би хууль хяналтын байгууллагад 40 гаруй жил ажиллахдаа аль ч намын харьяалалд орж явсангүй. Би энэ газрын дарга болъё гэж өөрөө зүтгээгүй. Төр түмэн итгэл үзүүлээд л намайг томилсон. Тухайн үед АТГ-ын дарга бурхан болсон байлаа. Энэ газрыг удирдах зориг гаргах хүн тийм ч олон байгаагүй байх. Үнэнийг хэлэхэд би Н.Энхбаярыг Ерөнхийлөгч гэдгээр нь мэдэхээс, гар барьж ч үзээгүй хүн шүү дээ.

-Шүүх хурлын бүрэлдэх үүнд хохирогч заавал байдаг. Харин та нарын асуудлыг шүүсэн хуралд хохирогч байсангүй. Та нар хэнийг хохироосон юм бэ?

-Хохирогчгүй . Анх эрүүгийн хэрэг үүсгээд эрх мэдлээ хэтрүүлсэн, улсад их хэмжээний хохирол учруулсан гэх үндэслэлээр шалгаж эхэлсэн. Шүүх хуралд Сангийн яамны төлөөлөл оролцоод хохиролгүй гэдгээ хэлсэн. Манай газрын Мөрдөн шалгах хэлтсийн дарга асан Э.Амарбатыг тагнаж, чагнасан гэж хохирогчоор татсан ч хохирогч биш гэдгийг шүүх тогтоон, шүүх хуралд дуудаагүй гэдгийг хүмүүс мэдэж байгаа. Хэнийг хохироосноо одоо ч мэдэхгүй л байна.

-Манай хууль хяналтын байгууллагад нэг зүйл жишиг болох гээд байх шиг. Хэсэг бүлэг хүмүүс эрх ашиг, эрх мэдлээ хадгалж үлдэхийн төлөө улсын нууц гэсэн нэрийн дор хэн нэгнийг хэлмэгдүүлж болох юм байна гэдэг гарц олсон бололтой?

-Тийм л болж байх шиг байна. Хөлд орох гэж чадан ядан яваа хүүхдийг явж болохгүй гээд шууд дарж унагаж байгаатай ялгаа алга. АТГ-ыг тэгж л багалзуурдаж байна. Манай улсад өмнө нь АТГ байсангүй, туршлага багатай байсан нь үнэн. Удирдлагатай болоод, хүмүүс нь дадлагажиж, албад нь ажлаа хийдэг болоод ирэнгүүт ашиг сонирхлыг нь хамгаалахгүй, шударга ажиллах гэсэн хүнийг гэмт хэрэгт холбогдуулчихаж байгаа юм.

-Танай ажилтан Э.Амарбатын тухай таагүй мэдээлэл гарсаар байна. Түүнийг авлига авч, онц ноцтой гэмт хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон талаар мэдээлэл ирсэн гэсэн. Үүнээс улбаатай ийм хэрэг болсон гэх юм билээ?

-Түүний талаар мэдээлэл ирсэн нь үнэн. Монгол Улсын хөгжилд тушаа болж буй авлигыг таслан зогсоохын төлөө ажиллаж байгаа газрыг удирдаж байгаа хүний хувьд байгууллагаа цэвэр байлгахын тулд хяналт тавих эрхтэй, үүрэгтэй. Түүнийг шалгасны төлөө биднийг төрийн нууц задруулсан хэрэгт татаж байгаа. Э.Амарбат тэгэхээр төрийн нууц болж байна уу.

Би шүүх хурал дээр “Албан тушаал, эрх мэдэл гэдэг цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөн, урсаад л өнгөрнө. Харин төр, түмэн олон гэдэг хэзээд л мөнх байдаг. Түүхийн өмнө хүн хариуцлага хүлээдэг юм шүү” гэдгийг хэлсэн. Эрх биш ийм зүйлд эрүүгийн хэрэг үүсгэн яллах сэтгэхүйтэй хүн олон байхгүй гэдэгт итгэж байгаа.

-Та 40 гаруй жил энэ салбарт ажилласан. Эцэст нь ийм зүйлд холбогдоод сэтгэл санаагаар унасан байх гэж бодсон. Санасныг бодвол гайгүй байна?

-Юундаа ч сэтгэл санаагаар унах билээ. Би гэмт хэрэг үйлдээгүй, хууль зөрчөөгүй юм чинь. Хэзээд үнэн ялдаг хойно санаа зовох зүйл алга.

-Таны шийдвэр, гарын үсгээр АТГ-ын олон асуудал шийдэгдэх учиртай. Гэтэл одоо хэр нь энэ байгууллага шийдвэр гаргах ямар ч удирдлагагүй байж байна. Таныг орлох хүн байхгүй юм биш үү?

-Тийм ээ. Дарга, дэд даргыг нь саатуулснаар энэ байгууллагын ажил үндсэндээ зогссон. Саяхан Хөрөнгө орлогын мэдүүлэг гаргахдаа Ерөнхийлөгчийн эхнэрийн орлогыг алдаатай гаргасан байна лээ. Ажилтнууддаа хариуцлага тооцох эрх зөвхөн надад л байдаг юм. Гэтэл энэ мэтчилэн олон ажил орхигдож байна.

-Давж заалдах шатны шүүх хурлын тов хэзээ гарах бол. Шүүхийн шийдвэр өөрчлөгдөх болов уу?

-Энэ сарын 20-ноос тов нь гарах бололтой. Анхан шатны шүүхийн шийдвэр өөрчлөгдөх эсэхийг хэлж мэдэхгүй юм. Шударгаар асуудалд хандана гэдэгт итгэж байгаа гэснээр бидний уулзалтын хугацаа дууслаа. Ойр зуурын солих хувцас барьсан эмэгтэй, залуу хоёр ирсэн нь Ч.Сангарагчаагийн эхнэр, хүү нь байв.

Асууж, ярилцах зүйл олон ч улсын нууц гэсэн зүйл ангиар ял сонсоод байгаа түүнээс олон зүйл асуух эрх надад байхгүй. Хэдийгээр Ч.Сангарагчаа хурандаа олон жил хууль зүйн салбарт ажилласан, олны танил, нэр хүндтэй хүн ч тухайн ангийн дотоод журам бусадтай адил л үйлчлэх аж.

АТГ манай улсад хэрэгтэй, авлигыг таслан зогсоож, эрх мэдэл албан тушаалаа урвуулдаг эрх мэдэлтэнд хуулийн хариуцлага хүлээлгэх ёстой гэдэгтэй хэн ч санал зөрдөггүй. Гэсэн хэрнээ энэ асуудлыг эрхэлж буй гол байгууллага, түүний ажилтнуудыг гоочлох, хүсэл зоригийг нь мохоох, үйл ажиллагаа ил, далд яваад байх шиг.

Хууль цагдаагийн байгууллагын үүдийг эрэн сурвалжлах албаны сэтгүүлчид өдөртөө хэдэнтээ татна. Хэзээний танил дүр төрхтэй хүмүүс нэг л хэрсүү, айдастай болсныг энэ чиглэлээр олон жил дагнаж бичсэний хувьд хэнээс ч илүү мэдэрдэг. “Өөрийн чинь асуугаад байгаа хэрэг гарсан. Ийм зүйл болсон юм билээ” гэж ярьсныхаа эцэст “Гэхдээ чи надаас авсан гэж хэнд ч битгий хэлээрэй.

Бас миний нэрийг бичиж болохгүй шүү” гэсэн үгийг ёс юм шиг дайх болжээ. Дарга, ахлах мөрдөн байцаагч, байцаагч, цагдаа, шүүх прокурорын бүх ажилтны эрх үүргийг хуулиар заасан байхад ийн айж, амаа үдүүлсэн мэт суух юм. Төрийн албан хаагч, тэр дундаа хууль хяналтынхан томхон дуугарсан, эрх мэдэл, бэл бэнчинтэй хүмүүсээс айдаг болчихвол ардчилсан, хүмүүнлэг, шударга нийгмийн талаар ам ангайх ч хэрэг алга. Одоогийн өрнөж буй үйл явц тийм байхыг шаардаад байх шиг.

Х.ОЮУНСҮРЭН

"Өнөөдөр"