Байгаль орчин, аялал жуулчлалын дэд сайд Ч.Жаргалсайхантай ярилцлаа.

-Байгаль орчны яамнаас өнгөрсөн жилийг ойн жил болгон аян өрнүүлсэн. Энэ оныг усны жил болгон зарлалаа. Гол мөрөн, булаг шандыг хамгаалах, сэргээх талаар салбарын яам ямар бодлого баримталж байна?
-Шууд утгаараа өнөөдрийн байгаль орчныг хамгаалах нь хүний эрүүл оршин тогтнох нөхцлийг бүрдүүлэх гэсэн утгаар буугаад байгаа юм. Гэтэл үүний цаана ирээдүйн хүний идэх хоол, улс орны хөгжлийн асуудал тавигддаг. Үүнтэй холбоотойгоор үйлдвэрлэл, үйлчилгээ, түүний тоног төхөөрөмж, түүхий эдийн асуудлаас гадна хүний эрүүл мэндийн олон асуудал яригддаг. Хүмүүс өдөр өдрөөр гараад байгаа хог хаягдал, утааг байгаль орчны асуудал юм шиг өнөөдрийнх нь хэмжээнд ойлгоод байдаг. Байгаль орчны асуудлыг өнөөдөр болон маргаашийн өнцгөөс нь харж, тэр утгаар хандах учиртай.

Манай яам өнгөрсөн жилийг ойн жил болгон зарласан. Ойн менежментийн асуудалд түлхүү анхаарч, олон зүйлийг сайжруулсан. Энэ онд усны асуудлыг цэгцлэх бодлого баримталж, усны жил болгон зарласан. Манай улс усны нөөц ховор орны тоонд ордог. Усныхаа хэрэглээг тодорхой болгох, хэмнэх, нөөцийг нэмэх, тооллого явуулж бүртгэлтэй болгох чиглэлээр ажиллана. Дөрвөн жилд нэг удаа хийдэг гол мөрөн, усны тооллого болно. Өмнөх жилүүдтэй харьцуулахад байгалийн жам ёсоор хэчнээн гол горхи ширгэж устсан бэ, хэчнээн нь ширгэсэн байна, түүнээс хүний үйл ажиллагаатай холбоотой хэчнээн гол мөрөн алга болж вэ. Мөн ширгэж, ус нь татарсан гол мөрнөөс эргээд сэргэж байна уу, шинээр байгуулсан булаг шанд, нуур цөөрөм хэд байна, гадаргын усыг хамгаалах, хэрэгжүүлэх бодлого хөдөө орон нутагт хэрхэн хэрэгжиж байна. Усны хэрэглээ, хэмнэх талаар дэвшүүлж буй зорилтууд хэр хэрэгжив, томоохон үйлдвэрлэлийн бүст болж байгаа усны маргаануудыг эцэслэх гэх мэт олон асуудлыг шийдэх ёстой.

-Усны хайгуул хийх, цэвэр усны нөөцийг хамгаалах чиглэлээр юу хийж байна?
-Дэлхийн банкны хөнгөлөлттэй зээлээр Өмнөговийн чиглэлд усны хайгуул хийнэ. Ундны асуудал анхаарал татаж байгаатай холбогдуулж Ерөнхийлөгчийн өгсөн албан даалгаврын дагуу томоохон хот, суурин газруудын ундны усны эх үүсвэр, ойр орчмыг орон нутгийн хамгаалалтад авах талаар ярьж байгаа. Аймаг, сумын ИТХ шийдвэр гаргаж, цэвэр усны эх үүсвэрээ хамгаалалтад авах ажил хийнэ.

Гол мөрний урсац бүрэлдэх хэсэг, ойн сан, усны сав бүхий газарт ашигт малтмал эрэн хайх, олборлохгүй байх хууль гарсантай холбогдуулан голын сав газар үйл ажиллагаа явуулж байсан аж ахуйн нэгжийн 234 алтны шороон ордын зөвшөөрлийг зогсооно. Үүнийг зогсоовол гол, мөрөн, булаг шандаа хамгаалах нэлээд том ажил болно.

-Байгаль хамгаалах сарын аян эхэлж байгаа. Ямар ажил хийх вэ?
-Байгаль хамгаалах сарын ажил орон даяар өнөөдөр эхэлж байна. Энэ ажлын хүрээнд дөрвөн долоо хоног дөрвөн өөр зорилго дэвшүүлсэн. Эхний долоо хоногт “Ногоон дээл” сэдвээр “Ногоон хот-2011” үзэсгэлэн худалдаа зохион байгуулна. Ерөнхийлөгчийн 63 тоот зарлигийг олон нийтэд хүргэж сурталчлах, мод тарих аян өрнүүлнэ. Мод тарихын ач холбогдол, зөвхөн тариад хаях бус арчилж ургуулах хүмүүжлийг олгох чиглэлээр олон ажил хийнэ. “Ногоон ажлын байр” сургалт зохион байгуулна.

Улсын хэмжээнд мод тарих өдөр хэчнээн мод тарив, байгууллагуудын оролцоо ямар байв гэдгийг дүгнэнэ. Үүний дараа “Цэнхэр гариг” нэртэй долоо хоногийн аян эхэлнэ. Нийслэл, аймгийн төв, томоохон хотуудад 20-50 км тойрогт, сум, суурин газруудад 10 км, баг хот айлд таван км-ийн тойрогт орших гол горхи, булаг шанд, уст цэгийг ахуйн болон үйлдвэрлэлийн хог хаягдлаас цэвэрлэж, байгалийн гольдрилыг нь сэргээн тохижуулна.

“Ус ба хүн” сэдэвт чөлөөт хэлэлцүүлэг, усан хангамж, барилга байгууламжийн сэдвээр лекц зохион байгуулах, хүүхэд, залуучуудын усанд хандах хандлага, усыг хэмнэлттэй ашиглах талаар сурталчилгаа хийх гээд олон ажил бий. Гуравдах долоо хоногийн ажлыг бид “Саруул орчин” гэж нэрлэсэн. Орчин тойрноо өөрсдийн хөрөнгөөр тохижуулж, мод тарьсан нийслэлийн иргэн, аж ахуй нэгжүүдийг шалгаруулан урамшуулж сурталчлах юм.

Хөрсний бохирдлыг багасгах зорилгоор Туул голын дагуу бүх нийтийн их цэвэрлэгээ, техникийн нөхөн сэргээлт явуулна. “Ногоон ирээдүй” төслийн ажилтай холбогдуулан сургалт, сурталчилгааны олон ажил төлөвлөсөн. Дөрөв дэх долоо хоногийн ажлыг “Ой хуурай газрыг тэтгэнэ” гэсэн уриатайгаар явуулна. Цөлжилттэй тэмцэх сургалт, сурталчилгааны ажил хийх юм. Энэ сэдвээр МҮОНРТ-ээр өргөн хэлэлцүүлэг явуулж, хэвлэлийн хурал хийнэ. “Цөлжилт Монгол оронд” гэрэл зургийн үзэсгэлэн гаргаж, байгаль дэлхийгээ аврах тухай “Шар тэнгисийн тарчлаан” жүжгийг интернэт сайтад байршуулж сурталчилна. Байгаль хамгаалах сарын ажлаас томоохныг нь дурдвал ийм байна.

-Ерөнхий сайдыг зүүн бүс нутагт томилолтоор ажиллах хугацаанд салбарын яамдаас төлөөлөгчид ажлын хэсэгт багтсан. Зүүн гурван аймагт байгаль орчны ямар асуудал анхаарал татаж байна?
-Зүүн бүс нутаг Монгол орны байгалийн маш гайхамшигтай цогцолбор газар. Тэнд аж ахуй эрхлэх, газар тариалан, мал аж ахуй, аялал жуулчлал хөгжүүлэхэд зохимжтой. Дэлхийн хэмжээнд үлдэж хоцорсон өвст хээрийн онгон газар гэж Монголын зүүн хязгаарыг Дэлхийн байгаль хамгаалах сангаас тодорхойлсон.

Хамгаалж үлдэх талаар төсөл хэрэгжүүлэх, хамгаалалтад авах санал санаачилга гаргах, энэ талаар бидэнд туслах талаар дэлхийн байгаль хамгаалах улсын байгууллагууд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулдаг. Харамсалтай нь монголчууд өөрсдөө тэр гайхамшигтай газар нутгаа хайрлаж, хамгаалж чадахгүй байна. Зүүн бүс нутаг ашигт малтмалын томоохон ордуудтай, цаашид шинээр нээгдэх төлөв бий. Одоо үйл ажиллагаа явуулж буй газрууд ч байна. Бүс нутгийн хэмжээнд нүүрс, уран, нефтиэр баян. Сүхбаатар аймагт гэхэд цайрын томоохон ордтой.

Цаашид молибдений томоохон орд нээгдэх гэж байна. Ашигт малтмалаа ашиглахгүйгээр хөгжих боломж бидэнд алга. Гэхдээ ашигт малтмалаа ашиглахдаа өнөөдрийн дэлхий нийтийн мөрдөж байгаа стандартад тохируулж байгаль орчинд ямар ч хор хохиролгүй ашиглуулах, ашигт малтмал ашигласнаас хүн, мал болон байгаль орчин, ан амьтдад ямар нэгэн сөрөг нөлөө үзүүлэхгүй байх стандартыг мөрдүүлэх шаардлагатай юм.

Сүхбаатар аймагт очиход Цайртминеральтай холбоотой асуудлууд нэлээд ноцтой байна лээ. Тус компанийн хэрэглэж буй ус Баруун-Урт хотын ундны устай нэг эх үүсвэртэй. Удаа дараа гарсан иргэдийн санал, гомдлын дагуу Усны хэрэг эрхлэх газраас нэлээд ажил хийсэн. ШУТИС-ийн багш, эрдэмтэн судлаачдын баг ажилласан. Хамгийн гол нь өнгөрсөн жил мониторингийн хоёр цооног өрөмдсөн, одоо багажаа суурилуулж байна, тэнд. Цайртминералийн хэрэглэж буй ус Баруун-Урт хотын иргэдийн ундны усны хэмжээнд нөлөөлж буй эсэхийг энэ хоёр цооногт суурилуулсан багажаар тодорхойлох юм.

-Цайртминералийн хэрэглэдэг ус иргэдийн ундны усны эх үүсвэрт нөлөөлж байна гэж үзвэл яах вэ?
-Тийм нөлөө байгаа бол Цайртминералийн хэрэглэдэг усны хэмжээг хязгаарлах асуудал ярина. Тэд өөр газраас ус авах зайлшгүй шаардлага үүснэ гэсэн үг. Гэхдээ шинжилгээний багийнхны гаргасан судалгаагаар гайгүй дүн гарсан байсан. Тэд өдөрт 700 м/куб ус ашиглана гэвэл Шовдлын хоолойн усны нөөц 25 жилийн нөөцтэй гэсэн судалгаа бий. Хэрэглэсэн усныхаа 50 хувийг буцаан ашигладаг шинэ технологи Цайртминеральд хэрэглэгдэж байна. Тэд өндөр хэрэгцээндээ зориулсан ус авахгүй өнөөдрийн байдлаар 1500 м/куб ус хэрэглэж байгаа юм билээ. Үүнийхээ талыг хэрэглэсэн усаа дахин ашиглах байдлаар гаргаж авдаг.

Цэвэр ус өдөрт 700м/куб-ыг авч байгаа гэсэн тооцоо байна. Баруун-Уртын иргэдийн хувьд өдөрт мөн 700 м/куб ус ашигладаг гэсэн судалгаа гарсан. Гэхдээ мониторингийн хоёр цооногт суурилуулсан багажаар тодорхойлсны үндсэнд Цайртминералийн усны асуудлыг дахин ярилцахаар болсон. Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан сумын нутагт нэлээд хэдэн уурхай ажилладаг. Тэд усны хайгуул хийж байгаа.

-Уул уурхайнхан, иргэдийн хооронд үл ойлголцол байнга шахам гарч байдаг. Энэ талаар юу хэлэх вэ?
-Уурхайн үйл ажиллагаа явуулж буй газруудын хувьд үйл ажиллагаагаа тасралтгүй явуулах нэг гол зарчим нь нутгийн иргэдийн санаа бодлыг сонсч ойр ажиллах, тэдний хүсэл эрмэлзлэлийг харгалзаж хамтарч ажиллах нь уул уурхайн үйл ажиллагаа явуулж буй компаниудын тогтвортой ажиллах гол нөхцөл. Үүнийгээ ойлгохгүй, иргэдээс хол хөндий, зөвхөн хэдэн дарга нартай харьцаад дээд газраас шийдвэр гаргуулснаа бүх юм болж бүтэж байгаа юм шигээр ойлгодог тал анзаарагдаж байна.

-Зүүн бүс нутаг Монгол орны байгалийн маш гайхамшигтай цогцолбор газар. Тэнд аж ахуй эрхлэх, газар тариалан, мал аж ахуй, аялал жуулчлал хөгжүүлэхэд зохимжтой. Дэлхийн хэмжээнд үлдэж хоцорсон өвст хээрийн онгон газар гэж Монголын зүүн хязгаарыг Дэлхийн байгаль хамгаалах сангаас тодорхойлсныг онцоллоо. Тэнд нөхцөл байдал ямар байна?
-Дорнод аймгийн хувьд өнөөдөр газрын тосны компаниас гадна 14 аж ахуй нэгж үйл ажиллагаа явуулж байна. Тэд нөхөн сэргээлтээ бүрэн гүйцэд хийхгүй байна. Үүнтэй холбоотой уран олборлодог “Шинь Шинь” гэдэг компанийн үйл ажиллагааг зогсоосон. Дөч, тавиад жил үйл ажиллагаа явуулж буй Адуунчулууны уурхай өчнөөн хаягдал шороо гаргаж, овоолчихоод 200-гаад га газар нөхөн сэргээлт хийгээгүй байна.

 Дорнод-Монголын тал аялал, жуулчлал хөгжүүлэх хамгийн таатай орчин. Тэнд газар тариалан хөгжих боломж бий. 20-иод жилийн өмнө томоохон сангийн аж ахуй хөгжиж, Дорнод аймагт гурилын үйлдвэр ажиллаж байсан. Тэнд 200-гаад мянган га газрыг эргэлтэд оруулж, газар тариалан эрхлэх, өндөр ашиг шимтэй мал аж ахуй эрхлэх “Халх гол” төсөл хэрэгжүүлэх ажил эхэлсэн. Үүний дүнд эрүүл байгалийн цэвэр хүнсээр зөвхөн дорнодчууд, монголчуудыг хангах бус хил залгаа хойд, өмнөд хөршийн бүс нутгийг хангах, тэр хэмжээгээр валют орж ирэх боломжтой юм.

Тиймээс Байгаль орчны яамны зүгээс усалгаатай газар тариалан эрхлэх тооцоо хийх, усан сан байгуулах нөхцлийг бүрдүүлэх, ойн зурвас байгуулах, энэ нутгийг түшиглүүлэн аялал жуулчлал хөгжүүлэх, байгаль орчны ерөнхий үнэлгээг хийж өгөх талаар төслийг хэрэгжүүлэхэд оролцох ёстой юм. Бид өнгөрсөн жил зүүн бүст аялал жуулчлал хөгжүүлэх хоёр төсөл бэлдүүлсэн. Нэг нь 300-гаад сая төгрөгөөр хэрэгжих юм. Газар нутгийн хувьд Буйр нуур, Халх голын районыг боломжтой гэж үзсэн. Дөрөвдүгээр сарын эхээр Дорнод аймагт зүүн аймгуудын төлөөлөл цугларч, зүүн бүст аялал жуулчлал хөгжүүлэх нь сэдвээр зөвлөгөөн хийсэн. Түүнд БНХАУ, ОХУ-ын төлөөлөгчид оролцож хамтарч аялал жуулчлалын бүс байгуулах, жуулчдаа солилцох талаар санал солилцсон.

-Уул уурхайн компаниудын үйл ажиллагаатай танилцсан уу?
-Зүүн бүс нутагт газрын тос олборлож буй зарим компанийн үйл ажиллагаатай танилцсан. “Петро-Чайна-ДачинТамсаг “ компани 1993 онд үйл ажиллагаагаа эхэлсэн “СОКО” компаниас газар болон үйл ажиллагаа явуулах эрхийг нь худалдаж аваад 10 гаруй жил үйл ажиллагаа явуулж байгаа. Жилд дөрвөн сая тонн газрын тос олборлодог том компани. БНХАУ-даа нэг номерт ордог, газрын тос боловсруулах олон үйлдвэртэй. Ийм хүчирхэг, том компани манайд үйл ажиллагаа явуулж байгаа нь сайшаалтай.

Засгийн газраас дэмжиж, бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ байгуулан ажиллаж байна. Гэвч шүүмжлэлтэй хандах зүйл цөөнгүй байна. Анх ирэхдээ тэд замаа засч, тосоо зөөнө гэсэн бодол санаатай орж ирсэн. Өнөө хүртэл газрын тосоо олборлож байна. Олборлолт нь жилээс жилд нэмэгдэж байгаа. Ухаж байгаа цооногийн тоо ч жилээс жилд нэмэгдэж, үйл ажиллагаа нь өргөжиж байна. Гэтэл тэд зам тавих ажлаа хийдэггүй. Зам тавина гэж амласнаас хойш арваад жил өнгөрлөө. Өнөөдөр “Хайрган хучилттай зам тавьдаг юм бил үү, яадаг юм билээ. Мөнгөтэй болохоороо хийнэ дээ” гэсэн сонин юм яриад, миний ойлгосноор цаашид хамтарч ажиллах итгэлгүй болгочих шахам юм хэлж байгаа юм.

Компанийн ТУЗ-ийн дарга, ерөнхий захирлуудтай Ерөнхий сайдаас өгсөн үүргийн дагуу ЗТБХБ-ын яамны Төрийн нарийнг бичгийн дарга Ж.Бат-Эрдэнэ бид хоёр уулзсан. Замын асуудал ярихаар өөдөөс “Эдийн засгийн бололцоогүй” гэсэн тайлбар хэлээд байгаа. Тэд нэг жил хатуу хучилттай зам тавина гээд, дараа жил нь хайрган хучилттай зам тавина гэж өөр асуудал ярьдаг. Тэгснээ хатуу хучилттай замаа зургаан метрийн өргөнтэй тавина гэдэг ч удалгүй бас нэг шалтаг гаргаж ирэн өдөр хоног өнгөрөөж цаг алдаж, тэр хэмжээгээр манай орны байгаль орчин сүйдэж хохирч байгаа байдал ажиглагдсан.

Ингэж болохгүй гэдгийг нь хэлж хатуу шаардлага тавьсан. “Удаан хугацаагаар хүлээж чадахгүй, нэг сарын дотор хатуу хучилттай зам тавих ТЭЗҮ- ийг бэлдэж оруулж ир. Дорнодын энэ эмзэг хөрсөнд хүнд даацын машинууд, газрын тос, шатахуун тээвэрлээд явахад хайрган хучилттай зам тохирохгүй. Бороо орж хөрс норсон үед машинууд замаасаа буугаад хөрсөн дээгүүр явдаг туршлага харагдаж байгаа.

Иймд хатуу хучилттай зам хэрэгтэй”-г хэлсэн. Хэрэгжүүлэх байх гэж найдаж байна. “Петро- Чайна-Дачин-Тамсаг” шиг ийм том компанид 200 гаруй км зам тавих хэцүү биш. Шаардагыг хүлээж авч чадахгүй гэвэл тээвэрлэлтийн үйл ажиллагааг зогсоохоос аргагүй. Зөвхөн замын асуудал ч биш тэнд янз бүрийн зовлон байна. Үйлдвэрийн хатуу хаягдал, хогийг хаана яаж устгах, химийн хортой савыг хаана хэрхэн булшлах асуудлаа шийдээгүй. Байгаль орчныг нөхөн сэргээх төлбөрөө дансанд хийгээгүй, өнгөрсөн жил мод тарьсан нь ургаагүй гээд иргэд гомдол мэдүүлж байна.

Газрын гүний худаг гаргаж ус ашигладаг. Усаараа нефтиэ шахдаг. Гэтэл усны хэрэглээний тооцоо алга. Зөвхөн ус ашигласны төлбөрт 20 сая төгрөг жилд төлдөг гэж байгаа нь чамлалттай юм. Хэдий хэмжээний худаг гаргаж, ямар хэмжээний ус ашиглаж байгаа талаар тооцоо алга. Энэ бүхнийг тооцож, Засгийн газрын хэмжээнд эргэж ярих ёстой. Ойрын үед шинжээчдийн баг, хяналт шалгалтынхан явж үйл ажиллагаатай нь таницаж, нарийвчилсан дүгнэлт гаргана.

Ч.Үл-олдох

"Зууны мэдээ"