асуудлаар хөөрөлдсөн юм.

-Таны сонинд өгсөн ярилцлагатай уялдуулж Авлигатай тэмцэх газрынхан асуудал үүсгэсэн. Өнгөрсөн хугацаанд танаас ямар нэгэн мэдүүлэг авч, баримт материал үзүүлэхийг шаардсан уу?

-Манай хэвлэлийнхэн энэ асуудлыг нээх сүржин болгоод олонд дэлгэчих юм. Авлигатай тэмцэх газраас УИХ-ын гишүүн Ш.Сайхансамбууд эрүү үүсгэн шалгаж байна ч гэх шиг. Ер нъ бол эрүү үүсгэлээ гээд хэрэгт орж байгаа явдал биш шүү дээ. Нэгэнт шүүхээр тогтоогдоогүй юм чинь. Тэгээд ч ямар нэгэн хуулийн заалт, зүйлээр хэнбугайг ч эрүү үүсгэн шалгаж болно.

Би холбогдох газарт нь тайлбараа өгчихсөн. Надад зайлшгүй эрүү үүсгэх шаардлага алга байна гэж. Ер нь би УИХ-ын гишүүн болсон цагаасаа эхлэн авлигыг таслан зогсоох талаар олон удаа ярьж, бичиж байсан. Тэр ч утгаараа ард түмнээс миний мэйл хаягт “Та зөв сэдэв хөндөж байна” гэсэн захидал олонтаа илгээдэг.

-Та энэ асуудлыг хэн нэгний явуулга ч юм уу, ямар нэгэн утга санаа агуулсан гэж бодож байна уу?

-Үнэн юмыг үнэнээр нь ярьж, хэлчихээр цочироо авдаг хүмүүс авч байх шиг байна. Их л сандарч, мэгдсэн бололтой. Ер нь манай УИХ дотроосоо шүүмжлэлтэй хандахгүй бол хэн биднийг эрүүлжүүлэх юм бэ. Тос дотроосоо өтөх хэцүү шүү дээ. Би аминдаа л гишүүдийг ёс зүйтэй байгаа ч гэж хэлж яриад байдаг. Гэтэл хэвлэлийнхэн үүнийг дэндүү дэвэргээд байх юм. Тэгээд ч надад эрүүгийн хэрэг үүсгэлээ гээд улс орон хөгжих биш дээ. Би ямар нээх мундаг амьтан байгаа биш. Ямартай ч миний тухайд, хуулийн дагуу тайлбараа хийх болно. Мэтгэлцээний дагуу асуудал шийдэгдэх байлгүй.

-Танд холбогдох хуулийн ямар заалтыг үндэслэн эрүүгийн хэрэг үүсгэсэн юм бэ?
-Эрүүгийн хуулийн 269.1-д зааснаар эрүүгийн хэрэг үүсгэсэн, энэ нь гурван жилийн ялтай л юм байна. Гэхдээ асуудал хар бараанаар шийдэгдэхгүй байлгүй дээ.

-Та сонинд өгсөн ярилцдагадаа “Авилга өгсөн хүмүүстэйгээ мөр зэрэгцэн ажиллаж байна” гэж ярьсан нь үнэн үү. Та хэн хэнд, ямар хэмжээний мөнгө, юу шийдүүлэх гэж өгсөн юм бэ?
-Угаасаа л 76 авлигач гэж ард түмэн хэлдэг шүү дээ.

-Засгийн газраас бонд гарган ноос, ноолуурын салбарыг дэмжих асуудал нэлээд эрчимтэй яригдаж байна. Та энэ асуудалд ямар байр суурьтай байгаа вэ?
-Төрийн зүгээс зайлшгүй анхааралдаа авах ёстой асуудлын нэг бол яах аргагүй ноос, ноолуур юм. Үүнтэй холбогдуулан олон зүйл хэлмээр байна. Засгийн газраас бонд гаргах тухайд, дэмжсэн байр суурь илэрхийлнэ. Нэг үгээр хэлбэл, төрийн бодлогоор ноолуурын бизнес эрхэлдэг хүмүүсийг дэмжих нь зөв. Яагаад гэвэл, монголчууд бид өөрсдөө ямаагаа өсгөчихөж байна.

Тэгээд ч төрийн зүгээс малчдыг сайн дэмждэг. Ядаж л ноолуурын үнэ унавал нөхөн олговор өгдөг биз дээ. Тэгэхэд төрөөс ноолуурын асуудал дээр ямар ч хяналт тавьж чадахгүй байна. Уг нь хавар болгон авдаг ноолуурынхаа хэмжээг төр сайн мэддэг. Тэр ч бүү хэл аль аймгаас хэдий хэмжээний, ямар чанарын ноолуур гардаг вэ гээд нэлээд нарийн мэдээлэлтэй болсон. Хуучин соц нийгмийн үед ямар ч мэдээлэлгүй суудаг байсан юм. Харин одоо энэ тал дээр нийгэм сайхан болжээ.

Тэгэхэд л, төр засаг хамаг ноолуураа харийн оронд, хэдхэн төгрөгөөс алдчихаад байх юм. Санаагаар болдог бол улсаас энэ салбарыг 100 хувь мэдэлдээ аваад, ахиухан хэдэн том агуулах бэлдчихвэл хавар болгон ийм асуудал гарахгүй.

-Манай улс чинь чөлөөт эдийн засгийн тогтолцоотой биз дээ?
-Наад санаа чинь л тээг болоод байна. Бүх зүйлийг зах зээлд даатгаад байгаа юм. Нэг үгээр хэлбэл, мөнгөгүй хүнд энд асуудлыг даатгасан гэсэн үг. Халаас хоосон хүн юу хийж чадах юм бэ. Монголчуудад ямар ч мөнгө байхгүй шүү дээ. Харин төрийн зүгээс зах зээлийнхээ жамаар явж л байг гэсэн шиг буруу хараад суучихна.

Тиймээс л хятадууд толгойгоо ажиллуулж, нэгдсэн бодлогоор энэ салбарт жилийн жилд эзэн суучихаад байна. Хятадуудад юу л байна мөнгө л байгаа биз дээ. Тэгээд ч хятадууд ноолуурын бизнес эрхэлдэг монгол иргэдэд бага хүүтэй зээл олгон, энэ тэндэхийн хамаг ноолуурыг түүчихдэг. Ойлгомжтой биз.

-Таны бодлоор, ноолуурын бизнесээс хятадуудыг шахах арга зам юу байна?
-Юуны өмнө төр засаг хятадуудтай өрсөлдөөд хамаг ноолуураа өөрийн болгох хэрэгтэй. Тэгвэл ноолуурын үнэ юун 75 мянган төгрөг. 150 мянгад ч хүрэх бүрэн боломжтой. Үүнийг л төрийн зүгээс зориг гарган, ажил хэрэг болгочихвол асуудал шийдэгдэх гээд байдаг.

-Ноолуурын ханшийг Биржийн хуулиар зохицуулах тухайд?
-Энэ зөв санаа. Хамгийн гол нь ноолуурын түншлэлд хэзээ ч гуравдагч гэж байхгүй. Нэг үгээр хэлбэл, монголчууд ноолуураа өөрсдөө цуглуулах. Эсвэл урд хөршид алдах гэсэн хоёрхон зам л байна. Хятадаас өөр хэн ч манай ноолуурыг авахгүй. Түүхийн шарласан хуудсыг харсан ч Хятадаас өөр улс энэ салбарт байсангүй.

Оросууд их эмзэг улс. Маш ариун цэвэрч. Нэг бяцхан тосгонд боом өвчин гарсан гэхэд л, тухайн орноос мах экспортлоно гэж хэзээ ч байхгүй. Харин хятадууд бол эсрэгээрээ. Мөн төр засгийн дараагийн зайлшгүй хийх ёстой ажил бол өндөр хүчин чадалтай, техник технологиор суурилсан угаах, самнах үйлдвэртэй болох явдал юм. Тэгвэл ядаж л ноолууран утас ээрээд байна даа. Хар үгээр хэлбэл, манай саалийн үнээ гэгддэг Эрдэнэт үйлдвэр ийм л жишгээр ажиллаж байгаа биз дээ.

-Засгийн газраас бонд гаргах нь цаг үеэ олсон алхам мөн үү. Ноолуурын 90 гаруй хувь нь аль хэдийнэ эзнээ олчихсон гэсэн прогнозыг салбарын хүний амнаас сонссон юм байна?

-Засгийн газраас хэдэн компани дэмжлээ гээд асуудал шийдэгдэхгүй. Энэ бол амь аргацаасан, түр зуурын арга хэмжээ. Тэгээд ч энэ жилийн тухайд, хоцорсон арга хэмжээ гэдэг нь бодит үнэн. Ёстой хил давах нь даваад, энд агуулахад орох нь орсон биз. Тэгээд ч манай улсад байдаг Хятадын хөрөнгө оруулалттай томоохон компаниуд авсан ноолуураа угааж, самнаад урд хил рүү гаргахад бэлэн болсон дуулдана.

Одоо тэгээд шуудайлж, янзлаад гаалийн татвараа төлөөд эх оровдоо аваачина биз. Тэгэхээр магадгүй сүүлийн үед УИХ болон холбогдох байнгын хорооны хуралдаанаар эрчимтэй яриад байгаа бонд гаргах энэ асуудал ирэх оны арга хэмжээ юм байлгүй дээ.

-Тэмдэгтийн хураамжийн асуудал нэлээд хэл амтай батлагдсан ч дахин нэмэлт өөрчлөлт оруулахаар боллоо. Түүнээс гадна таны санал болгож байсан асуудал хөвдөгдөж байгаа гэж сонссон?

-Тухайн үед зөндөө л хэлсэн. Хэн ч тоогоогүй. Тэгсэн харин гишүүд чуулганы завсарлагаанаар тойргоороо яваад хэл аманд өртөөд ирэхээрээ дахин янзалж байгаа нь энэ. Асуудлыг тодруулбал, Засгийн газрын зүгээс архины цэгийг цөөлөх санаа агуулж архины татварыг нэмсэн юм билээ. Мөн улсын төсөвт тодорхой хэмжээний мөнгө хуримтлагдана гэж бодож. Гэхдээ үнэн чанартаа энэ төрлийн татвараас нэмэгдэх 23-24 тэрбум төгрөг гэдэг бол их мөнгө биш.

Хуучны үед бол асар их мөнгө л дөө. Харин миний санаа бол архи зарах зөвшөөрлийг таван жилээр нэг удаа олгох асуудал хөндсөн юм. Түүнчлэн төрийн байгууллагын дунд тушаалын албан хаагчид жирийн иргэнийг дарамтлан өөрөөр хэлбэл, явдал суудал чирэгдэл ихтэй олгодог энгийн нэгэн зөвшөөрлийг хугацаагүй болгох асуудлыг тавьсан юм. Тухайлбал, ТҮЦ болон жижигхэн хүнсний дэлгүүр ажиллуулдаг иргэн хоёр жил болоод л холбогдох албан газрын үүд татах болдог.

Ядаргаатай биз дээ. Тухайн хүн ажилдаа түүртээд тусгай зөвшөөрлөө сунгуулахаа мартсан бол бөөн мөнгөн торгуул, тэр ч бүү хэл бичиг баримтыг нь цуцалчихдаг. Ингээд л тухайн иргэн авлига өгөх болдог. Иймээс л Монгол Улсын авлигын асуудал үүсээд байгаа юм. Гэхдээ ямар ч хууль, дүрэм амьдралд нийцсэн байх учиртай. Мөн тэмдэгтийн хураамжийн асууддыг манайхан дэндүү бөөндөөд байх юм. Уг нь юун төлөө ажлын хэсэг гарсан билээ. Дотор нь задалж, янзлаад олон жилийн настай ажил хэрэг болговол зүгээр юм даа.

-Таны өргөн барьсан Эрүүгийн хуулийн төслийг хэлэлцэх шаардлагагүй гэж үзсэн. Уг нь мэргэжлийн хүмүүсийн баг оруулан нэлээд урт хугацаанд нухах шиг болсон?
-Манай Эрүүгийн хууль хатуу чанга, иргэдэд дарамттай, хохирол ихтэй хууль болсон гэж намайг анх сонгуульд нэр дэвшиж байхад л сонгогчид хэлж байсан. Би УИХ-д 2008 оны наймдугаар сарын 27-нд тангарагаа өргөөд энэ хууль руу орсон. Одоо бүтэн гурван жил болж байна. Хуулийг боловсруулахдаа их олон мэргэжлийн хүмүүс, мэргэжлийн байгууллагаар хэлэлцүүлж, санал дүгнэлтийг нь авсан. Ер нь бол Эрүүгийн хуулийг өргөн бариад хэлэлцүүлж батлуулна гэдэг бол тийм амар ажил биш юм.

Янз бүрийн эсэргүүцэлтэй тулдаг, атаархдаг бавдал харагдаж байна. Олон удаа сонгогдсон зарим нэг гишүүдийн эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хамгийн сүүлд Хууль зүйн байнгын хороогоор орж энэ хуулийг хэлэлцэх шаардлагагүй гэж үзсэн нь туйлын харамсалтай байна. Энэ хуулийг 12 гишүүн нийлж өргөн барьсан. Түүнчлэн нэр бүхий гишүүдийн нийлсэн 5-6 хуулийн төсөл өргөн баригдсан гэсэн. Тиймээс энэ бүгдийг багцаар нь нийлүүлж байгаад ганц чамбайхан хуультай болчих санаатай байгаа юм билээ. Мөн Ерөнхийлөгчийн зүгээс өргөн барих хуулийн төслийг хүлээж байгаа гэнэ лээ.

-Эрх баригч хоёр нам Сонгуулийн тухай хуульд санал нэгдсэн дуулдсан. Энэ талаар ямар мэдээлэлтэй байна вэ?

-Манай намын бүлгийн тухайд, аль 2008 оны сонгуулийн дараа Бага хурлаа хийхдээ холимог хувилбараар явна гээд тохирчихсон, тогтчихсон. Үүнийг би сайн санаж байна. Харин Ардчилсан намынхан сонгуулийн дараа холимог хувилбар нь Үндсэн хуульд харшилна гээд баахан юм ярьсан. Гэтэл Ерөнхийлөгч хаврын чуулганы үеэр “76 нөхөр минь ээ” гэж байгаад бүр нэр бүхий гишүүдийн бараг нэрийг нь зааж байгаад жижиг тойрогтой буюу мажоритор тогтолцоо хэрэггүй гээд хэлчихсэн.

Хэрвээ энэ байдал дахин давтагдвал “Би чадах чинээгээрээ эсэргүүцнэ. Бүр хориг ч тавина” гэж мэдэгдсэн. Түүнчлэн байж болох бараг бүх хувилбараар бид сонгууль хийж үзсэн. Одоо харин холимог хувилбар л дутуу байна. Ёстой аргаа барсан явдал юм уу даа.

О.Сэлэнгэ
Эх сурвалж: “Нийгмийн толь”