тєрийн тавцангаас буусны дараа хэрхэн эргэн ирэх гэж улайран тэмцдэг жишээг харьцууллаа.

МОНГОЛ

Манай улсад дєрвєн Ерєнхийлєгчтэй ч нэг нь єєрийгєє одоо болтол албандаа хэвээр гэж vзсээр. Гуравдахь Ерєнхийлєгч хэмээн єєрийгєє нэрлvvлэх дуртай Н.Энхбаяр 2009 оны сонгуулиар ард тvмний итгэлийг хvлээж чадаагvй. Гэсэн ч тэрээр улс тєрєєс тийм ч амархан явчихыг хvсэхгvй байгаагаа сvvлийн vед илэрхийлээд буй. УИХ-ын дарга, Ерєнхий сайд, Ерєнхийлєгчєєр ажиллаж байхдаа Н.Энхбаярт хийж дуусгаагvй зvйл vлдсэн учир нам хvртэл байгуулж, Тєрийн ордон руу дахин орохоор идэвхийлэн зvтгэж байна. Ямар нэгэн албан тушаалгvй хоцорсон энд тэндхийн хvмvvсээр єєрийгєє хvрээлvvлж, Их хуралдай хэмээх хуралдаанаа олон хоног хийж, Тєрийн ордны гадаа хэдэнтээ жагсаад авсан. Авлигын загалмайлсан эцэг гэж цоллуулдаг энэ эрхэм эргэн ирж, ямар албанд очихыг хvсч буй нь хачирхалтай. Уг нь, тvvнд хийж vзээгvй ажил vлдээгvй баймаар.

Тvрvvч нь I нvvрт

Ямар ч л байсан 2012 онд УИХ-ын сонгуулиар намаа ялуулж, Засгийн эрхийг гартаа авна гэж буй. Цаашлаад тєрийн хамгийн єндєр албаны гурван сэнтийд дахин сууж мэднэ. Тєрийн тэргvvн байхдаа Ерєнхийлєгчийн засаглал л Монголд хамгийн зохимжтой хэмээсэн ч тэр хvсэл нь биелж амжаагvй байтал сонгуульд євдєг шороодсон. Бусад орнуудын жишээнээс харахад тэрээр гэр бvлийнхэн, бvр эхнэрээ ч дахин Ерєнхийлєгчийн сонгуульд сойж мэдэх л хvн. Юутай ч эхлээд єєрєє зvтгэхээр шийдээд байгаа. Монгол Улсын Ерєнхийлєгчийн сонгуулийн тухай хуульд нэр дэвших хvмvvсийг энэ албанд ажиллаж байгаад буугсад дахин дэвших эрхгvй гэж заагаагvй. Мєн гэр бvлийнхэнд ч ямар нэг хязгаар тогтоогоогvй. Тиймээс тэрээр анх яаж улс тєрд орж ирсэн тэр замаараа ахиж явахыг хvсч буй нь хийж байгаа vйлдлээс нь харагдаж байна. Харин сонгогчид тvvнийг нэг удаа унагаасан учир дахин итгэл vзvvлэх болов уу.

Пакистан
Пакистаны улс тєрд экс Ерєнхийлєгч Первез Мушаррафыг хэзээ эргэн ирж бужигнуулах бол гэсэн битvvхэн тvгшvvр бvхий хvлээлт бий болчихоод байна. Єнгєрсєн гурван жил єєрєє єєрийгєє цєлж, Лондонд чимээгvйхэн амьдарсан генерал Мушарраф оны ємнєхнєєс эхлэн дуу шуу орж, барууны хэвлэлvvдээр ярилцлага сэлт єгєн, Пакистанд буцаж очно, улс тєрд эргэн ирнэ гэдгээ зарлах болсон билээ. 2008 онд олон нийтийн дарамт шахалтаар аргагvйн эрхэнд суудлаасаа буусан тvvнийг эргэн ирэхийг хvсэх нь бvv хэл, Пакистанаас холхон шиг байж, улс тєрийг хэдэн жил ч болов амар жимэр байлгаад єгєєсэй гэж пакистанчууд хvсч байна. Хэрэв Первез Мушарраф эргэн ирвэл тvvний анх Ерєнхийлєгч болсон 1999 оны цус асгаруулсан тєрийн эргэлт биш юмаа гэхэд огцрох vед нь vvссэн улс тєрийн гацаа, олон нийтийн эмх замбараагvй байдал, єдєр алгасахгvй шахам гардаг байсан террорист халдлагууд дахин давтагдах нь тодорхой хэмээн пакистанчууд санаа зовниж байгаа юм. Гэвч тэдний хvслийг vл харгалзан Первез Мушарраф ойрын нэг жилийн дотор Пакистанд буцаж ирэх нь тодорхой болоод байна. Гэхдээ тэрээр жирийн иргэний хувиар амьдарсан гурван жилийн хугацаандаа ихэд даруу тєлєв болж, барууны ардчиллаас багагvй “суралцсан” бололтой. Эх орондоо буцаж очихдоо алдсан эрх мэдлээ ардчилсан замаар буцаан олж авна гэж мэдэгджээ. Єєрєєр хэлбэл, 2012 оны сонгуулийн ємнєхєн гэнэт л Пакистанд бууж очоод, сонгуульд нэр дэвшинэ шvv гэдгээ сануулж буй нь энэ бололтой.
Тэрээр одоогийн Ерєнхийлєгч Асиф Аль Зардари “Талибан”, “Аль Кайда”-гийн хэт даврагсадтай хатуу гараар тэмцэж чадахгvй байна гэж шvvмжлэх болсон нь ємнє нь хийж гvйцээгээгvй ажлаа одоо “дуусгамаар байна” гэсний дохио ажээ. Гэвч бараг 10 жил Ерєнхийлєгчийн суудалд тухлахдаа шийдэж чадаагvй асуудлуудаа одоо гvйцээгээд хий гэх сонгогч тvvнд олдохгvй л болов уу. Тvvнийг саяхан АНУ-ын мужуудаар илтгэл тавьж явахад нь “Дарангуйлагчийг дахин хvлээн авахгvй” гэсэн бичиг барьсан пакистанчууд олон байсан нь хэрэв тэрээр Пакистанд очвол ямаршуухан байдлаар угтахын зєвхєн эхлэл юм.

Перу
Саяхан Перуд болсон Ерєнхийлєгчийн сонгуульд тєрийн тэргvvн асан Алан Гарсиа 55 хувийн саналаар ялалт байгуулсан юм. 16 жилийн дараа улс тєрд эргэн ирсэн тvvнийг Перугийн сонгогчид дахин дэмжсэн нь тvvний удирдан жолоодох чадварыг хvсэн хvлээснийх биш байв. Нєгєє нэр дэвшигч нь тvvнээс ч муу хvн байсан тул арай гайгvй мууг нь сонгосон нь л тэр байж. Тvvнээс биш тvvнийг тєрийн тэргvvн байх vед Перугийн эдийн засаг хямралд орж, зэвсэгт босогчдын хvчирхийллийн хєдєлгєєн гаарсныг сонгогчид мартаагvй. Ємнє нь, Ерєнхийлєгчєєр ажиллаж байхдаа хээл хахуулийн хэрэгт орооцолдож, инфляцаа дєрвєн оронтой тоонд хvртэл нь єсгєж, иргэдээ хvнсний хомсдолд оруулан бvрэн эрхийн хугацаагаа хэл амтайхан дуусгаж байсан тvvнийг дахин сонгох шалтгаан vнэндээ байхгvй ч єрсєлдєгч Олланта Хумалагийн “Бvх баялгийг ард нийтэд хуваан єгнє, гадаадын хєрєнгє оруулагчдыг хєєн зайлуулна” гэх мэтийн социализм ханхалсан популист амлалтаас айсан сонгогчдод А.Гарсиагаас єєр сонголт байгаагvй юм. Улс тєрд эргэн ирсэн тєрийн тэргvvнvvдээс хамгийн єндєр амжилт олж, дахин Ерєнхийлєгчийн суудалд хvрсэн хvн нь Алан Гарсиа гэж ажиглагчид тэмдэглэж байгаа ч тvvний хэрхэн сонгогдсон тvvх нь тийм ч бахархаад байх яриа биш билээ.

Аргентин
Аргентины Ерєнхийлєгч агсан Нестор Киршнер хоёр удаа энэ албан тушаалд ажиллаад, дахин тєрийн тэргvvнээр сонгогдох хууль эрх зvйн vндэсгvй болж, эхнэр Кристинагаа сонгуульд нэр дэвшvvлсэн билээ. Аргентины тєрийг хэдэн vе дараалан удирдах гэсэн Киршнерийнхний энэ аргыг Гватемалын Ерєнхийлєгч Альваро Коломынхтой харьцуулбал тийм ч сvйдтэй нарийн ухаан шаардаагvй нь илт. Гватемалын Ерєнхийлєгч Альваро Колом тєрийн эрх мэдлийг гартаа vлдээх гэсэндээ эхнэрээсээ хvртэл салсан гээд бодохоор тєрийн тэргvvний суудал гэдэг vнэхээр хvнийг хорхой хvргэм дурлуулдаг эд бололтой. Нестро Киршнертэй адил дахин Ерєнхийлєгчийн сонгуульд нэр дэвших эрхгvй болсон Альваро Колом ирэх зун болох сонгуульд эхнэрээ сойж байна. Гэвч Гватемалын Vндсэн хуульд нэг гэр бvлийн хvмvvс дараалан тєр барихыг хориглодог учраас тєрийн тэргvvн, тэргvvн хатагтайгаас салахаас єєр аргагvй болсон юм. Хэдийгээр тэд гэр бvлээ цуцлуулсан ч тэргvvн хатагтай асан Сандра Колом экс нєхрийнхєє баримталж байсан бодлогыг vргэлжлvvлнэ гэдгээ мэдэгджээ. Хууль зvйн vvднээс Коломын гэр бvлийг буруутгах ямар ч vндэслэлгvй боловч энэ бол сонгогчдыг илтэд басамжилсан сонгуулийн ил цагаан луйвар гэдэг нь харагдаж байгаа юм.

Армени
Арменийн хоёр экс Ерєнхийлєгч улс тєрд эргэн ирэх гэж хоорондоо хєлєє жийлцсэнээс болж бvрэн эрхийн хугацаандаа хийж явсан хэргvvд нь илрэн сєхєгдєж эхэллээ. Тэд эсрэг тэсрэг байр суурьтай хоёр намыг тєлєєлж буй нь бие биеийнхээ булхай луйврыг илчлэхэд харин ч таатай сайхан нєхцєл болжээ. Арменийн голлох сєрєг хvчний намыг тэргvvлж буй экс Ерєнхийлєгч Роберт Качарян болон єєр нэг сєрєг хvчний намыг толгойлж буй Ерєнхийлєгч асан Левон Тер-Петросяны хооронд энэ тулаан єрнєж буй юм. Тэд хоёр биеийнхээ булхай луйврыг илчлэн, харилцан довтолж байх хооронд арменичvvд 2008 оны сонгуулийн дараа болсон vймээнийг тухайн vеийн Ерєнхийлєгч Р.Кочарян хэрхэн хvчээр дарсныг олж мэдсэн байна.
Ерєнхийлєгч асан Левон Тер-Петросяны мэдэгдсэнээр Р.Кочарян Ерєнхийлєгч байхдаа сонгуулийн дараахь эсэргvvцлийн хєдєлгєєнийг хvчээр тараах шийдвэр гаргасан ба vvний улмаас 10 хvний амь нас хохирсон байна. Яг л манай долдугаар сарын 1-нийх шиг явдал Арменид болсон бєгєєд тэдгээр амь vрэгдсэн иргэдийн амь насны хариуцлагыг хэнээс нэхэхээ олж чадахгvй байсаар єнєєдрийг хvрчээ. Гэтэл хэн хэнийгээ улс тєрєєс зайлуулах гэсэн экс Ерєнхийлєгчдийн тулааны дундаас хэргийн эзэн єєрєє тодрон гарч ирсэн нь энэ аж.