эдийн засгийн маш том боломж олгосон юм. Тухайн үед иргэн бүрт ягаан, цэнхэр тасалбар олгожээ. Эдгээр тасалбарууд нь нийтдээ арван мянган төгрөгтэй дүйцнэ. Гурван мянган төгрөгийн үнэтэй ягаан тасалбараар багахан дэлгүүр, гуанз, хими цэвэрлэгээ, ахуйн үйлчилгээний байгууллагууд, машин, техник, тоног төхөөрөмж, мал зэргийг эзэмшигчдэд нь давуу эрхээр шууд хувьчилна. Долоон мянган төгрөгийн цэнхэр тасалбараар хувьцаат компани болсон улсын үйлдвэрүүдийн хувьцааг сольж авна. "Говь", "Талх чихэр" гэх мэт хувьцаат компаниудын бүх хувьцааны анхдагч арилжааны үнэ 100 төгрөг. Энэ нь иргэн аль нэгэн хувьцаат компанийн 70 ширхэг хувьцааг эзэмших эрхтэй гэсэн үг. Жишээлбэл, ам бүл тавуулаа өрх 350 хувьцаа үнэгүй авна.

Дээрх жишгээр бол өнөөдөр "Эрдэнэт" үйлдвэрийн Монголын талд ноогдох 50 хувийг хувьчиллаа гэж үзье. Энэ тохиолдолд монгол хүн бүрт 70 ширхэг хувьцааг 100 төгрөгийн нэрлэсэн үнээр үнэгүй тарааж болно. Энэ бол 1990 оны Монгол орныг гүн хямралаас гаргасан алдарт өмч хувьчлалын түүх. Бүх ажиллагаа зах зээлийн хуулиар явагдсан. Иргэддээ үнэгүй хувьцаа авах эрхийн бичиг олгож, улсын үйлдвэрүүдийг хувьчилж, хувьцаат компаниудын хувьцааг биржээр арилжаалсан. Хувьцаа үнэгүй тараасныг эс тооцвол бүх зүйл өнөөгийн өндөр хөгжилтэй зах зээлийн хууль хэрэгжиж байв.

Харамсалтай нь иргэд үнэгүй хувьцааг үнэд орох хугацаа, ашиг олох зарчмыг мэдэхгүйгээс үнэгүй орж ирсэн үнэт хувьцааг өнөөдөр үнс, тоос мэт байснаар төсөөлж байна. Харин эдийн засгийн хуулиар бол одоогийн амлаж байгаа Таван толгойн хувьцааны дэргэд бодит эдийн засагтай, зарчимтай үр ашгаа өгсөн хувьцаа юм. Үүнийг хувьцаат компанийн хувьцааг цуглуулж үндэсний хөрөнгөтөн болсон тэрбумтнууд, ганц машин хувьчилж ганзагын наймаанд гараад компанитай болсон захирлууд, хэдхэн мал хувьчилж аваад мянгат малчин болсон малчид батална.

Бас нэг сонирхолтой баримт бол ягаан, цэнхэр тасалбарыг 00-ын цаастай зүйрлүүлж байсан нэгэн нөхрийн дансанд олон жилийн турш хэдэн зуун мянган төгрөг хэвтэж байсан гэнэ. Энэ нь морин жил төрсөн хувьцааны буруу биш хувь хүний өмчийн сэтгэлгээ л дутсаныг харуулна. Монголын анхны хувьцааг өнөөг хүртэл буруутгаж яваа төрийн түшээд байдаг. Тэр тусмаа тухайн хувьцаа, өмч хувьчлалын хуулийг баталсан түшээдийг буруушаадаг үзэгдэл үргэлжилсээр байна. Энэ нь тэр эрхмүүд өчигдөр зах зээлийн зарчмаар гарсан хувьцааг ойлгоогүй явна гэсэн үг юм. Тэд өнөөдөр дахин хувьцаа яриад тууж яваа нь нийгэмд итгэл төрүүлнэ гэдэг нь эргэлзээ төрүүлнэ.

Ерээд онд гаргасан хувьцааны үр дүнд Монголын эдийн засаг өнөөдөр 20 дахин тэлсэн. Энэ хувьцааг дэлхий дахин сонирхож байсан. Хүний түүхэнд өмчийг нийгэмчилсэн түүх байдаг. Харин нийгэм журмын өмчийг хувьчилсан тохиолдол байдаггүй аж. Дэлхийн нэрт эдийн засагч Ж.Закс тухайн үед гаргасан монгол хувьцааг шидэт хувьцаа гэж нэрлэсэн байдаг. Тэр нь ч батлагдаж монголчууд нэг жил зургаан сарын хугацаанд картын бараанаасаа үүрд салжээ.

ТАВАН ТОЛГОЙН "ГОРЬДЛОГО" ХУВЬЦАА

Эрх баригчид иргэн бүрт Таван толгойн 536 ширхэг хувьцаа бэлэглэснээ зарлаж байна. Тэр нь үнэн гэдгийг Монголын хөрөнгийн биржийн сайтад байрласан таны нэрийн данс баталж байна. Гэхдээ иргэдийн хувьцаа хоёр дахин нэмэгдэх магадлалтай. Учир нь УИХ-ын зарим гишүүд нийт иргэдэд үнэгүй олгох Таван толгойн арван хувьтай тэнцэх хэмжээний хувьцааг 36 мянган компанийн захиралд олгох гэж байгаа нь буруу гэж үзэж байна. 36 мянган компанид давуу эрх эдлүүлэх нь Үндсэн хуулиар заагдсан иргэдийн тэгш эрхэд халдсан тухай эдийн засагчид ч шүүмжилдэг. Гэхдээ энэ бол хувьцаа гаргах эцсийн мөчид яригдах асуудал юм. Эндээс Таван толгойн хувьцааны хошин үзэгдэл эхэлнэ.

Дэлхий дээр аливаа хувьцаа гаргах боловсронгуй технологи хөгжөөд 40-өөд жилийн нүүр үзэж байгаа гэнэ. Хулхи хувьцаа л биш бол маш урт замыг туулж байж зах зээлд гарна. Өнөөгийн нөхцөлд хулхи хувьцаа гарах нөхцөл хомс. Тэгэхээр Таван толгойн хувьцаа одоогийн мөрдөж байгаа технологиор л дэлхийн зах зээлд гарна. Дээр нь иргэдийн гар дээр ашиг болон иртэл багагүй замыг туулна. Өөрөөр хэлбэл, нүүрс мөнгө болох, хонь мөнгө болох хоёр тэс өөр зүйл юм. Хувьцаа гаргахын тулд "Энержи ресурс" компани шиг хэдэн жил шургуу хөдөлмөрлөх шаардлагатай. Таван толгойн захирал шиг Төрийн ордонд тухлаад байвал тав дахь үе маань л хувьцааны ашгийг хүртэнэ.

Тэр тусмаа эзэнгүй биржтэй, төмөр замгүй ордтой, хүрзгүй захиралтай Таван толгойн хувьцааг хэзээ нэгэн цагт ашиг олж магадгүй гэж тооцсон мөнгөө тоолж барахаа байсан луйварчин л авна. Гэхдээ тэд дэлхийн хоёр дахь том баялгийг ганц ногоон хүртэл бууруулж авахаа мэднэ. ТӨХ-ны дарга Д.Сугарын үзэж буйгаар бол Таван толгойн хувьцаа нэг ам.доллар байх магадлалтай. Харин зарим мэргэжилтний үзэж буйгаар бол хорин цент ч хүрэхгүй байх магадлалтай. Энэ нь 200 гаруйхан төгрөг гэсэн үг юм. Гэтэл Таван толгойтой дүйцэх хэмжээний ордоос аравхан сая тонн нүүрс гаргахад л тэрбум ногоон болж харагдана. Үүнийг харсан эрх баригчид хэдэн арван тэрбумын халамж амлаж эхэлж байна.

Харин иргэний хөдөлгөөнүүдэд хязгааргүй ногоон далай болж харагдсан ордуудыг капиталистуудаас булааж үгээгүй ардуудад өгөх ажил өрнөж байна. Харамсалтай нь, эдгээр үйлдлүүд Таван толгой ордыг ашиглаад, ашиг олох нь тодорхой болоод, хувьцааг нь худалдаж авах захиалга ирсэн тохиолдолд хийдэг ажил гэнэ. Гэтэл өнөөдөр ордыг эзэмших эрх нь хэнд яваа нь үл мэдэгдэх Таван толгойн хувьцаа гэж тоо тавьчихаад мөрийтэй тоглоомчид шиг аашилж байгаа нь ордоос олох ашгийг улам л цаашлуулж байна гэдгийг эдийн засагч хэлэв.

ТАВАН ТОЛГОЙН АШГИЙГ ХЭЗЭЭ ХҮРТЭХ ВЭ?

Өнөөдөр хүртэж болно. Гэхдээ ирээдүйн ашиг монголчуудад лав ирэхгүй. Таван толгойгоор барьцаалаад хэд л бол хэдэн доллар зээлж болно. Зээл мэдээж хүүтэй байна. Ирээдүйн ашгийг зээлдэгч хүртэнэ. Энэ нь Таван толгойг хэн нэгэн мөнгөтэй этгээдэд алдах замыг нээнэ. Эсвэл зах зээлийн зарчмаар хувьцаа гаргаж ашиг хүртэж болно. Энэ бүхэн хугацаа, технологи шаардана. Өдөр, шөнөгүй Таван толгойгоос мөнгө хүлээж суугаа өлөн зэлмүүн иргэддээ энэ бүхнийг эрх баригчид зоригтой хэлэх үүрэгтэй.

Таван толгой мөнгөний машин мөн үү, биш үү гэдэгтэй хэн ч маргахгүй. Хэний машин байх вэ гэдэг ашиг хүртэх хугацаанаас хамаарна. Хэрэв өр, зээлээр яаран ашиг хүртвэл Монголын мэдлээс гарна. Монголчууд зах зээлийн зарчмаар тогтмол ашиг хүртэхийг хүсвэл өнөөгийн ашиглах зарчмаас татгалзах шаардлага тулгарна. Энэ тохиолдолд Таван толгойн ашиг хүртэхийн тулд 2-3 жил хүлээх шаардлага гарна.

ХУВЬЦАА ХЭРХЭН ТӨРДӨГ ВЭ?

Биржгүй Монгол хувьцаа гаргана гэдэгт хэн ч итгэхгүй. Биржтэй болохын тулд бүхэл бүтэн багц хууль түүгээр ч зогсохгүй Үндсэн хуульд ч өөрчлөлт оруулах шаардлага гарна. Энэ нь МХБ-ийг хүлээх нь дахин нэг жил алдана гэсэн үг. Ирэх жил сонгууль болох учраас илүү ч цаг алдаж мэднэ. Тэгэхээр Таван толгойн хувьцаа Монгол биржээр мөд арилжигдахгүй гэсэн үг юм. Хамгийн дөт зам бага зэргийн алдагдалтай ч гадны биржээр хувьцаа арилжаалах. Харамсалтай нь Таван толгойн хувьцааг "Энержи ресурс"-ийн хувьцаа шиг гадны биржүүд шууд гаргахгүй. Учир нь олон улсын хөрөнгийн бирж дээр хувьцаа гаргах Улаанбаатарт айраг зарахтай адил биш.

Гадны хөрөнгийн бирж гаргах гэж байгаа компанийнхаа үс, зүснээс эхлээд нас, шүдийг тэмтэрч амталж байж хувьцаа гаргах эрх олгоно. Эдийн засгийн эрүү шүүлтийг даваад хувьцаагаа зарах эрхээ авна. Хувьцаа худалдан авагчид нь Чингэсийг мэдэхээс Монголыг мэдэхгүй. Хөлс, цусаа дуслуулан байж олсон хэдэн центээ хэн дуртайд нь тавиад туухгүй. Төр болон компанийн удирдлагад луйварчин шургалсан эсэхийг тэд шалгана.

Төмөр замтай, технологитой эсэхийг тэд лавлана. Түргэн сэтгэж, шаламгай хөдөлж чадах удирдлагатай байхыг тэд шаардана. Тэр бүү хэл дэлхийтэй холбогдсон тэргүүнтэй байхыг тэд хүснэ. Түмэн хүсэл нь биелсэн хойно ганц нэг ногооноор хувьцаа худалдаж авах санал гаргана. Тэгээд ч авч ч мэднэ, үгүй ч байж мэднэ. Тийм байхад манай Таван толгойн байж байгаа царайг хар. Тэгээд зогсохгүй хувьцаа зарна гэж дүвчигнэнэ шүү.

Х.БАТТӨГС

"Өдрийн сонин"