Хонгорхон зүрхээрээ хайрын бал амталсан
Хүүгийн аав, эрхэм хүн таныг
Хүндэтгэн дурсаж энэхүү захидлыг бичиж байна... хэмээн унших МУГЖ, Уран уншигч Д.Жагдаг гуайн дуу хоолойгоор бидний сэтгэл зүрхэнд хоногшин үлдсэн олон сайхан шүлэг, өгүүллэг, найраглал буй. Ингээд энэ эрхэмтэй та бүхнийг уулзуулж байна.

-Уран бүтээлээ эхэлсэн үеэс тань яриагаа эхлэх үү. Таныг "Max комбинат"-ын соёлын ордноос гараагаа эхэлсэн гэдэг юм билээ?
-Ижий минь их сайхан дуулдаг хүн байсан. “Талын таван толгой"-г байнга дуулна. Бэлчээр дэх малаа туугаад ирж явахад л тэр холоос дуу нь цангинана шүү дээ. Тэгээд дуучин болох юмсан гэсэн бяцхан мөрөөдөл тээсэн. Жаахан том болоод жүжигчин л болох юм шүү гэж боддог болсон. Тэгээд ч би өөрөө их сэргэлэн, дэггүй ч гэдэг юм уу тийм охин байсан болохоор ер нь л урлагийн хүн болох туйлын мөрөөдөлтэй байсан юм уу даа.

Манайх борог амьдралтай л айл байсан. Ижий минь намайг жаахан байхад бурхан болж, аавын нуруун дээр найман хүүхдийг тэжээх хүнд бөгөөд хариуцлагатай үүрэг үлдсэн. Би айлын том охин болохоор аавдаа бага ч болов нэмэр болох санаатай тэр үеийн "Max комбинат"-ын соёлын ордонд дагалдан жүжигчнээр багахан цалинтай ажилд орлоо. Ам бүл олон, мөчиг тачиг хэцүү байсан. Энэ үед өөрийн жүжигчин болох хүслээ орхиж оёдлын үйлдвэрт арай илүү цалинтай газар оръё гэж бодсон. Гэтэл хүний туйлын хүсэл сэтгэлээс чангаагаад болдоггүй юм билээ.

Соц нийгмийн үед ямарваа жүжгийг заавал мэргэжлийн хүмүүсийн хяналтаар оруулж байж тавьдаг байлаа. Тэгээд нэг өдөр манайд Ардын жүжигчин Л.Цогзолмаа гуай ирээд миний шүлэг уншихыг сонсоод "Хөгжүүлвэл авьяастай хүүхэд байна" гэж хэлсэн. Энэ үг надад бурханаас "Чи жүжигчин хүн болно" гэж зарлигдсан мэт гайхалтай сонсогдож билээ. Тэр том хүнд таалагдахаар бусдад нь ч бас амархан таалагддаг юм байлгүй. Бүх юм их сайхан болоод ирсэн дээ.

-Та БЦДБЧ-ын жаран хар, арван цагааны нэг байсан. Энэ тухайгаа дурсвал?
-Хань маань цэргийн хүн байсан болохоор ч тэр үү би цэрэг, эх орны сэдэвтэй шүлэг найраглал их уншдаг байсан. Нөхөр маань байнга томилолтоор явчихдаг. Тэгээд би дагаад л явна. Тэгсэн намайг батлан хамгаалах яамнаас дуудаад "Чи ардын армийн чуулгад ажиллах уу" гэсэн санал тавьсан. Тухайн үед би Филармонид ажиллаж байсан болохоор зөвшөөрөөгүй. Тэгсэн "Байр өгье, нөхрийг чинь томилолтод явуулахгүй болгоё" гэсэн. Дугуй гэр, нөхөргүй хүн шиг амьдардаг надад хэчнээн сайхан санал вэ. Би шууд л зөвшөөрсөн.

-Та жүжигчнээс гадна манайдаа л урдаа барьдаг уран уншигчдын нэг. Үзэгчдийн сэтгэлийг хөдөлгөж нулимсыг нь гаргах ямар увидас танд байна вэ?
-Жүжиглэх үндсэн мэргэжлээс гадна уран уншлага надад ухаангүй таалагдаад удаж байна. Намайг хөглөж, дурлуулсан Ш.Дулмаагийн "Хүүгийн эцэгт бичсэн захидал", Д.Пүрэвдоржийн "Хөх даалимбан тэрлэг", "Сэгс цагаан богд", "Гэргий" зэрэг үйл явдалтай олон сайхан найраглал бий дээ. Хүнд хүргэх увидас гэж юу байхав. Хамгийн гол нь тухайн зохиолыг уншаад өөрөө тэр зохиолоороо амьдрах хэрэгтэй. Зохиолынхоо гол дүрд өөрөө орно гэсэн үг. Тэгээд уран унших биш уран сайхнаар ярих юм шүү дээ. Өөрөөр хэлбэл яг л өөрийнхөө амьдралыг хүнд ярьж байгаа юм шиг. Чи үнэхээр эмзэглэмээр зовлон биеэрээ амссан бол түүнийгээ хэн нэгэнд хоолойгоо зангируулж ирээд ярихад цаад хүн чинь ч бас эмзэглэж нулимсаа арчина биз дээ. Тэрнээс биш тухайн найраглалыг ягштал цээжлээд, хамгийн чанга, тод дуугаар уянгалуулан уншаад хэнбэгуайн ч сэтгэлд үлддэггүй. Зохиолын цэг, таслал бүрийг мэдэрч, авч буй амьсгалаа ч нарийн анзаарах хэрэгтэй. Уран уншлагыг яг л гайхалтай хээ хуар шиг уран шаглах хэрэгтэй дээ.

-Та энэ олон мундаг зохиолчдын уран бүтээлийг уншаад онгод төрдөг байх даа. Та шүлэг зохионо биз?
-Өө ёстой дэмий хэрэг. Хэн нэгэн нь хоол хийх гээд гурил зуурч байхад би давхар гурил зуураад яах юм. Тэрний оронд ногоог нь арилгая л даа. Яагаад гэхээр би Д.Пүрэвдорж шиг найраглал бичиж чадахгүй. Харин Д.Пүрэвдорж над шиг уншиж чадахгүй л болов уу. Тиймээс эгч нь сайхан уншихаа л бодъё.(инээв) Насан туршдаа ч үүнд анхаарч явна. Гэртээ галаа түлж байхдаа ч зохиолоо ярьсаар л суудаг. Орондоо орсон ч зохиолоо ярьсаар л хэвтдэг. Тэгсээр байгаад сурчихаж дээ. Нэг зохиолыг өөрийн болгоход нэлээд олон хоног болно гээч.

-Түүхэнд мөнхөрөх дүр бүтээсэн олон уран бүтээлч гундуухан амьдрах юм. Энэ талаар ямар бодолтой явдаг вэ?
-Тэр үнэхээр тийм шүү. 1990 онд зах зээлийн нийгэмд шилжсэнээр олон найз маань хог дээр үсэрсэн. Тэд өнгө, мөнгөний төлөө бус зөвхөн халуун алга ташилтын урмаар тэжээгдэн урлагт бие сэтгэлээ бүрэн зориулсан учраас тэр хатуу нийгмийн тас цавчилтанд ажилгүй болж зарим нэг нь архинд орсон. Бодит жишээ бол миний олон жил сэтгэл хувираагүй нөхөрлөсөн дуучин Б.Нандинцэцэг, Л.Оюунчимэг нар байна. Хөөрхий Оюунаа минь архи ууж яваад осгоод үхсэнийг Монголчууд бүгдээрээ мэднэ дээ. (нулимсаа арчив) Одоо "Энэ хүүхнүүд үү" киноны зоо техникчийн дүрд тоглодог Ц.Мандах эгч, Гармаагийн дүрээр танигдсан Ч.Алтан-Өлзий гээд олон нөхөд минь хэцүүхэн л амьдарч яваа. Энэ хүмүүсийг яагаад мөнгөтэй том компаний эздүүд үүднийхээ жижүүрээр ч болов авч болдоггүй юм.

-Та МУГЖ цолыг их хожуу авсан. Энэ цолыг авна гэж хүлээж байв уу?
-Хожуу гэж үү. Эхэндээ ч авах юмсан, болсон доо гэж бодож байсангүй ээ. Гэхдээ юу ч хийгээгүй шахуу улсууд энгэрээ цоолуулаад ирэхээр өөрийн эрхгүй дотор огшоод ирдэг юм билээ. 2008 оны сонгуулиар Д.Арвин гишүүн намайг дагуулаад манай нутаг руу явсан юм. Нутагтаа очоод найраглалаа уншчихаад гишүүнтэй индэр дээр зогсож байтал хүмүүс “Та нар наад хүмүүсээрээ юмаа хийлгэхээ л мэдэх юм гавъяа шагналыг нь өгөөч" гэж орилолдсон. Тэгээд хотод ирээд миний бие нэг хэсэг их муу байлаа. Нэг өглөө Ерөнхийлөгчийн Тамгын газраас утас цохиж байна. Маргааш өглөө ирж шагналаа аваарай гэнэ. Би тэр үед хүнээр өргүүлж бие засдаг байсан. Гэтэл тэр үгийг сонсоод шууд л өөрөө босоод ирсэн. Тэгэхээр би энэ шагналыг авъя гэж хэлээгүй ч дотроо бол горьдож л байсан юм билээ.

-Өөрийнхөө бүтээлүүдээр цомог гаргасан байх аа. Хойшдоо юу хийх төлөвлөгөөтэй байна вэ?
-Тэгсэн. "Их найргийн хурим" VCD-гээ 2004 онд гаргасан. Одоо жаахан бэлтэй бол дараагийнхаа цомгийг гаргахад бараг л бэлэн болчихсон. Би хорвоогоос халилаа гэхэд надаас үлдэх юм хэрэгтэй. Тиймээс би нэг жижигхэн уран уншлагын клубтэй болох юмсан гэж байнга мөрөөддөг болсон. Над дээр хүүхдүүд юм суръя, заалгая гээд ирээд байгаа юм чинь. Тэдэнд ч хэлж сургах юм олон байна. Өөрт байгаа өчүүхэн авъяасаа махан биендээ хадгалаад аваад явчихмааргүй байна шүү дээ. Өнгөрсөн жилийн "Гэгээн алсын одод" нэвтрүүлэгт хэчнээн хөөрхөн уран уншдаг хүүхдүүд орсон гэж санана. Даанч тэр Б.Төгөлдөр гэж нөхөр өөрөө мэдэхгүй, мэдрэхгүй болохоор шууд л хасаад хаячихсан. Тэр хүүхдүүдийн урам хэчнээн ихээр хугарсан бол оо. Ургах гэж ядаж байгаа цэцгийг тасдаад хаячихаар чинь яаж дэлбээлэх юм бэ.

-Таныг нэг хэсэг "Цайз" захынхны мастер тогооч боллоо гэж сонссон?
-Өө тийм. Манай нэг дүү намайг зүгээр сууж байхаар хоолны газрын эзэн бол гэсэн том санал тавиад (инээв) би эзэн нь болсон санаатай. Тэгээд бас яаж мэргэжлийн бус байж хүмүүст хоол хийж өгөх билээ гэж бодоод тогоочийн дамжаанд сураад 10-аад жил ажиллуулсан. Аливаа юманд сэтгэлээ бүрэн зориулж чадвал заавал амжилтад хүрдэг л юм байна лээ. Сүүлдээ манай захынхан чинь бүгд манай байнгын үйлчлүүлэгч болоод их өргөжсөн шүү дээ. Нас ахиад жаахан ядраад саяхнаас больсон.

Н.Оюундалай