-Манай улсын эдийн засаг 2009 онд сүүлийн 10 жилд байгаагүй хэмжээгээр хямралд орж, эдийн засаг 1.6 хувиар буурсан. 2010 онд 6 хувиар өслөө. 2011 оны нэгдүгээр улиралд өсөлтийн хурд 9.7 хувьтай боллоо. Урьд өмнө нь нэгдүгээр улиралд ийм өндөр өсөлт гарч байгаагүй. 2009 онд унасан байсан эдийн засаг 2010 оны өвөл хавар зуд болсон ч гэсэн нийт дүнгээрээ эдийн засаг маш эрчимтэй сэргэж ирсэн. Ийм эрчимтэй өсч байгаа эдийн засаг дэлхийд ховорхон байгаа.

Ер нь манай эдийн засгийн өсөлт, төгрөгийн чангаралтаар дэлхийд тэргүүлэх тоонд орсон. Энэ оны хувьд ч гэсэн эдийн засгийн өсөлт бараг 10 хувь хүрэхээр байгаа нь дэлхийд хамгийн өндөр өсөлттэй эдийн засгийн тоонд орж байна. Манай бүсэд хятад эрчимтэй өсч байгаа. Энэ өсөлтөөс илүү хурдтай манай эдийн засаг өсч байна. Манай эдийн засгийн хэмжээ жижиг учир авсаархан, өсөлт нь хурдан байна л даа. Өсөлтөд нөлөөлж байгаа зүйл нь зөвхөн уул уурхай биш. Боловсруулах үйлдвэр гэхэд 2010 онд 10 хувиар өссөн байна. Үйлчилгээ, худалдаа эрчимтэй өсч байна. Дэд бүтцийн салбар үйл ажиллагаагаа ихээр өргөтгөж байна.

-Энэ бол эхний улирлын үзүүлэлт. Эдийн засгийн өсөлтөд саад болж магадгүй хүчин зүйл юу байна. Дэлхийн банкны тайланд дурдахдаа Тавантолгойн үйл ажиллагааг эхэлж чадахгүй бол нэлээн хүнд байдал орж болзошгүй гэсэн байсан?
-Эдийн засгийн цэвэр байдлаас авч үзвэл 2011 оны хувьд ямар нэг гацаа харагдахгүй байна. Уул уурхайн салбар одоо эрчимтэй явж байна. Оюутолгойн баяжуулах үйлдвэрийн барилгын ажил гэхэд төлөвлөснөөсөө илүү хурдацтай явагдаж байгаа. 2013 онд ашиглалтад орох гэж байсан үйлдвэр 2012 онд ашиглалтад орох гэж байна. Мөн нүүрсний гол засмал зам баригдаж дуусна. Төмөр замын барилгын ажил энэ жилдээ эхлэх байх. Тавантолгойн ордын хувьд угаасаа хэлэлцээр хийгдэж байгаа. Энэ хэлэлцээрт гацаа байхгүй. Гэрээ энэ жил байгуулагдаж, энэ оны сүүл ирэх оны эхээр үйлдвэрлэл эхэлнэ.

Уул уурхайг бүхэлд нь авч үзвэл Эрдэнэтийн үйл ажиллагаа хэвийн, төмрийн хүдрийн экспорт сард сая орчим тонн байна. Цаашдаа Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэрийг түшиглэн ган хайлуулах цогцолборыг энэ жил барьж эхэлнэ. Хөтөлийн цементийн үйлдвэрт бас өргөтгөл хийнэ. Иймээс хүнд аж үйлдвэрийн дэд бүтцийн салбарт энэ жил нэлээн ахиц гарна. Ирэх онд хамгийн том ахиц гарна. Энэ нь Оюутолгойн үйлдвэр ашиглалтад орно. Дээрээс нь Тавантолгойн нүүрсний ордын ашиглалт эхэлнэ. Эдийн засгийн хувьд энэ жил ирэх жил хоёулаа нэлээн өсөлтийн жил байх төлөв харагдаж байна.

-Ер нь Тавантолгойн гэрээний урьдчилгаа авч чадвал эдийн засаг сайн байх болно. Одоогийн байгаа байдлаар бол 2008 оны хямралын өмнөх үетэй Монгол адилхан байна гэж дүгнэсэн байна билээ?
-2008 оны хямралын үндэс нь дэд бүтцийн салбар эдийн засгийн өсөлтөө гүйцэж амжаагүйгээс болсон. Жишээ нь: төмөр замын тээвэрлэх чадвар 2008 оны эдийн засгийн өсөлтөд хүрээгүй. Тухайн үед барилгын салбарын 40 мянган айлын хөтөлбөр хэрэгжүүлж байх үед Хятадад олимп болж, маш их барилга барьсан. Төмөр зам гол барилгын материалаа урдаас тээдэг байсан. Энд гацаа үүсээд барилгын материал тээж чадаагүй. Үүнээс болж 7, 8 дугаар сард үнийн өсөлт болсон. Энэ жилийн хувьд байдал арай өөр байна.

Манай барилгажилтын ажил хараахан эхлээгүй байна. "100 мянган айлын орон сууц" хөтөлбөр 5 жил хэрэгжинэ. Тэгэхээр Засгийн газраас барилгын материалын үйлдвэрлэлийг өргөтгөх талаас тодорхой арга хэмжээ авахаар ярьж байгааг гэдгийг түрүүн дхэлсэн. Мөн цементийн үйлдвэр дээр хоёр гурван төсөл эхлүүлэхээр өнгөрсөн жил ТЭЗҮ судалгаануудыг хийсэн. Хөрөнгө оруулалт нь хийгдэх юм бол цементийн нийлүүлэлтийн 30-аас доошгүй хувь нь дотоодын цемент байх болно. Дотооддоо үйлдвэрлэдэг бараа харьцангуй хямд байдаг. Дээрээс нь дэд бүтцийн салбарыг өргөжүүлэх ажлыг нэлээн хийсэн.

Урагшаа шинэ сүлжээ замуудыг өргөтгөх чиглэлээр Өмнөговийн авто замыг барьж байна. Шинэ төмөр зам, Сайншанд-Чойрын авто зам барихаар нэлээн хөрөнгө тавьж байна. Төмөр зам дээр гэхэд хэд хэдэн шинэ толгой авч паркаа шинэчилж байна. Нэлээн ажил хийгдсэн учир тээвэрлэлт дээр асуудал гарахгүй байх. Тэгэхээр өөр шалтгаан алга. Хөдөө аж ахуйн салбарт өнгөрсөн жил зуднаас болж малын гуравны нэг нь хорогдсон учир мах ховордсон байсан. Энэ жил тийм юм байхгүй. Хэвийн байна. Дээрээс нь тариаланг улам өргөжүүлж байна. Атрын 4 дүгээр аянаар Халхголд ногоо тарих гэж байна. Тэрийг солонгосууд хийнэ. Гэхдээ дотоодын нийлүүлэлтийг л нэмэгдүүлнэ гэсэн үг. Тэгэхээр хоол хүнсэнд ямар нэг асуудал гарах төлөв харагдахгүй байгаа. Урьдчилгаа төлбөрийн хувьд энэ жил төсвөө хийхдээ Тавантолгойн ордоос хөрөнгө оруулалт орж ирнэ тооцсон байсан. Дэлхийн банкныхан гэрээ хэлэлцээрээ дуусгаад мөнгө авах хэрэгтэй гэдгийг сануулж байгаа байх. Энэ жилдээ багтаад аль аль тендер дуусах байх. Тэгэхээр төлөвлөсөн санхүүжилт бүрэн хийгдэх бололцоотой.

-Эдийн засгийн бүтцийн хувьд ямар өөрчлөлт гарч байна вэ?
-Эдийн засгийн бүтцийн хувьд өнгөрсөн жилүүдэд хоёр зовлон байсан. Боловсруулах салбарын хувь улам багасч, ДНБ-д эзлэх хэрэглээний хэмжээ их өндөр байлаа. Өөрөөр хэлбэл хадгаламж хуримтлал их бага байв. Засгийн газраас Жижиг дунд үйлдвэрүүдэд санхүүжилт нэлээн хийсэн. Жижиг дунд үйлдвэрүүд хэдийгээр жижиг ч гэлээ нийлээд ирэхээрээ үр өгөөж нь өндөр байна. Дээрээс нь Оюутолгой, Тавантолгой дээр аж үйлдвэрийн цогцолбор барьж байна. Үүнтэй холбоотой боловсруулах салбарын хувь эрс нэмэгдэж хуучин 5 хувь байсан бол 2010 онд 8.5 хувь хүрсэн.

Социализмын үед энэ үзүүлэлт 20 орчим хувьтай байсан юм. Хэдийгээр үүнд хүрэхгүй ч гэсэн өмнөх 1990-ээд онд унасан байсан үеийг бодвол эрчимтэй сэргэж байгаа. Цаашдаа улам өснө. Хоёрдугаарт сүүлийн үед манай улс нэлээн их хуримтлал хийдэг улс болж байна. Хэрэглээний түвшин өндөр байсан бол одоо хуримтлал нэмэгдэж, ДНБ-ний 38 хувь нь цэвэр хуримтлал болж байна. Хуримтлал болно гэдэг нь хадгалж, хөрөнгө оруулалт хийж байна гэсэн үг учраас ийм том өөрчлөлт гарч байгаа юм. Гурав дахь нь өнгөрсөн жил экспортын гол бараа зэс байсан бол энэ жил нүүрс болж байна.

Одоо дараагийн алхам нүүрсийг боловсруулах, түлшийг дотооддоо үйлдвэрлэдэг алхам хийж байна. Дорнодод нефть боловсруулах үйлдвэр баригдаж эхэллээ. Ингэхээр манай зүүн бүсийнхэн дотоодын түлшээр хангагдана. Атрын 3 дугаар аяны хүчээр хүнсний хангамж үндсэндээ хангагдаж байна. Хүнсний ногоо гэхэд 60 хувь байснаа 70 руу орох байх. Төмсөн дээр 100 хувь давсан. Яваандаа буудай, ногоо экспортлогч орон болох бүрэн бололцоотой.

Дараагийн том алхам бол мэдээлэл, технологи, аялал жуулчлалын салбар. Одоогоор мэдээлэл, технологийн салбарт 400 гаруй компани ажиллаж, ДНБ-ний 9 хувийг үйлдвэрлэж байна. Энэ бол асар өндөр үзүүлэлт. Цаашдаа Налайх орчимд оюутны хотхоныг ашиглалтад оруулаад тэнд мэдээлэл технологийн компаниудыг бөөгнүүлж хөгжүүлээд ирэхээр экспортын шинэ эх үүсвэр болно. Одоогийн байдлаар манай 20 орчим компани программ хангамж экспортолж байгаа. Мөн аялал жуулчлалыг экспорт гэж үздэг. Энэ жил аялал жуулчлалыг хөгжүүлэхийн тулд Засгийн газраас авч байгаа арга хэмжээ бол нэгдүгээрт аялал жуулчлалын мастер хөтөлбөрт батлуулна. Гол хөдөө орон нутагт явдаг замд жуулчдад зориулсан тусгай бааз цэгүүдийг барих болно. Онгоцны тоогоо нэмж шинэ онгоц авна. Ингээд ирэхээр жуулчдын тоо нэмэгдэнэ.

Ерөнхий сайд 2015 он гэхэд нэг сая жуулчин хүлээж авах үүрэг өгсөн байгаа. Манай экспорт бүр олон хөлтэй болно. Манай цаашдын тогтвортой өсөлтийн гол цэгүүд болно. Манай улсын хувьд хүнс, эрчим хүч, газрын тосоор өөрийгөө 100 хувь хангадаг, гарч байгаа түүхий эдээ боловсруулдаг болох юм бол манай хөгжлийн гол зорилтууд биелнэ. Мэдээж дараа нь мэдлэгт суурилсан эдийн засгийн суурийг тавих нано, биотехнологийг хөгжүүлэх болно.

-Цалин хөлс урьд жилээс 25 хувь өссөн гэсэн байна. Энэ хэр бодит тоо вэ?
-Хүн амын орлогын тооцох статистик үзүүлэлт байдаг. Энэ үзүүлэлт 25 хувь өссөн байгаа. Юмны үнийн өсөлт гайгүй одоогийнх шиг 5 хувь орчим байх юм бол хүмүүсийн гар дээр илүү их үйлчилгээ, бараа таваар очиж байна гэсэн үг. Өнгөрсөн жил манай өрхийн дундаж орлого 300 орчим мянган төгрөг байсан. 2010 онд 450 мянган боллоо. Энэ жилээс нэг хүнд ногдох орлогыг нэмэгдүүлж, Хүний хөгжлийн сангаас сар бүр 21000 төгрөг өгч байгаа. Энэ нь 5 хүнтэй айл сард 100 мянган төгрөгөөр орлого нэмэгдэнэ. Оюутантай айл гэхэд 500 мянган төгрөгийг тэтгэлгийг өгсөн. Цаашдаа орон сууцны сая төгрөгийн эрхийг нээж өгөх байх. Энэ бүхнээс үзэхэд орлого нэмэгдэнэ.. Цалингийн доод хэмжээг нэмэгдүүлж 144 мянган төгрөг болгосон. Одоо байгаа цалин мөнгийг оны эцсээр ч юмуу, он гараад эргэж харах алхам бас байж болох юм.

-Үүнтэй холбоотой инфляци хэр өсөх бол?
-Инфляци одоогоор 5,5 орчим хувьтай байгаа. Энэ жил инфляцийг нэг оронтой тоонд барих зорилго тавьсан. Үүний тулд Засгийн газраас олон арга хэмжээ авсан. 2010 оны 6 дугаар сард Засгийн газар тогтоол гаргаж бүх хүнс, ялангуяа махыг нөөцлөх даалгавар өгсөн. Зөвхөн Улаанбаатар биш бүх аймгийн төвд нөөцлөхийг даалгасан. Тэр нөөц нь УБ-аар жишээ авахад 2009 онд 2000 тонн мах нөөцлөх байсан бол түүнээс 5-10 дахин их мах нөөцөлсөн. Энэ нь үнийн хэлбэлзлийг арилгах гол арга хэмжээ болсон. Ирэх жилүүдэд хөдөө аж ахуйн хангамж сайжраад нөөцөлж чадах юм бол тэр хэмжээгээр үнийн өсөлтийг сааруулж чадна.

Өөр нэг зүйл бол дэлхийн нефть бүтээгдэхүүний үнэ. Одоогоор аажим аажмаар өсч байгаа. үүнийг сааруулахын тулд дотооддоо нефть боловсруулдаг болох, дотоодын бензиний хангамжийг бий болгох нь асар чухал. Дорнодын үйлдвэр дараа нь Зүүнбаянгийн жижиг үйлдвэрийг ашиглалтад оруулна. Дарханы том төслүүд байдаг. Сая гаруй тоннын хүчин чадалтай. Тэр нь санхүүжилтээ олбол бүрэн хэрэгжих бололцоотой. Нефть шатахуунаар өөрийгөө хангаж, хүнсээр хангаж чадаж байвал инфляциас айгаад байх юм байхгүй.

-Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийг 2013 оноос мөрдөх гэж байгаа нь их эрсдэл дагуулж байна гэж Дэлхийн банк дүгнэсэн байсан. Ер нь энэ хуулийг яагаад 2011 он, 2012 оноос мөрдөж болохгүй байгаа юм бэ?
-Манай улсын хувьд эрчимтэй өсөлтийн үед их хэмжээний хөрөнгө оруулалт хийх шаардлага байгаа юм. Ер нь уул уурхайн тохоохон ордуудыг ашиглалтад орууллаа. Тэр орлогоор эргээд маш их ажил хийх хэрэгтэй. Жишээ нь зам гэхэд Баянхонгор, Ховд, Архангай, урд чиглэл рүү зам барих ёстой. Дундговийн замыг Өмнөговь руу татах ёстой. Эрчим хүчний хангамжийг нэмэгдүүлэх ёстой гээд хийх юм маш их байгаа учир хөрөнгийн эрэлт асар өндөр байгаа. Манай эдийн засаг дөрөв дөрвөн жилийн циклээр явдаг. 2008 онд төлөвлөж байсан ажил хямралаас болоод хэрэгжиж чадаагүй. Тэр хямрал байгаагүй бол магадгүй нэлээн их юм хийчих байсан байх. Одоо тэр хийж амжаагүйгээ нөхөж хийх ёстой. Нөхөж хийхэд их хөрөнгө оруулалт хийх ёстой. Хөрөнгө оруулалт хийхийн тулд төсвийн зарлага нэмэгдэж байгаа. Угаасаа орлого нь ч өсч байгаа.

Олон улсын түвшинд заавал төсвийн зарлагаа бага байлга гэж шаардлага тавьж байгаа. Гэхдээ улс орны хөгжлийн бодит байдлыг харж үзэх ёстой. АНУ, Япон асар их төсвийн алдагдалтай байж байгаа. Монгол хөгжиж байгаа учир төсвийн алдагдлыг хэт их өсгөж болохгүй. Гэхдээ хөрөнгө оруулалтаа хийх хэрэгтэй гэсэн байр суурьтай байгаа. Олон улсын байгууллагын шаардлага ерөнхийдөө зөв. Мэдээж төсвийн алдагдал их байх нь оновчтой биш. Тийм учраас алхам алхмаар багасгах хэрэгтэй. 2013 оноос төсвийн алдагдал 3 хувиас доош орох байх. Нөгөө талаас хямралаас болж хийгдээгүй ажлыг нөхөж хийх боломж гараад байхад заавал өөрийгөө боомилоод үүнээс илүү хөрөнгө оруулалт хийж болохгүй гээд бариад байх шаардлага байхгүй. Тэгээд ч хүмүүс ойлгохгүй. Хоёр том орд ашиглалтад орж байна. Орлого нь орж ирж байна. Тэгсэн мөртөө хөрөнгө оруулалт хийхгүй байж болохгүй. Энэ нөхцөлд өнөө маргаашдаа төсвийн алдагдлыг бууруулах боломж байхгүй. Яваандаа орлого нэмэгдэх тусмаа төсвийн дэгтэй болох алхам хийгдэнэ. Ер нь зөвхөн Төсвийн хууль биш Хөгжлийн бодлогын хуультай болно гэж ярьж байгаа. Ингэхээр төсвийн хөрөнгө оруулалт хөгжлийн бодлоготойгоо нягт уялдаатай болно. Төсвийн хөрөнгө оруулалт тодорхой хэмжээгээр төвлөрч, төсвийн алдагдал буурах үндэслэл бий болно.

-Дэлхийн банкны тайланд бас Монголын улс төр эдийн засгийн институци нь сайн хөгжсөн учир илрүүлсэн нөөц баялгаа мөлжигч элитэд булаалгахгүй харин ч иргэдийнхээ амьжиргааг дээшлүүлэхэд ашиглаж чадна гэсэн байсан. Энэ талаар таны бодол?
-Монголын улс төр нийгмийн онцлог юм. Монгол Улс өөрөө парламентын улс. Аливаа том шийдвэрийг заавал парламентаар хэлэлцдэг. Парламентаар явж байгаа учир сонгогчдын өмнө хариуцлага хүлээдэг. Гэтэл Казахстан Ерөнхийлөгчийн засаглалтай. Нэг л хүн шийддэг гэсэн үг. Энэ хоёрыг харьцуулсан судалгаа байдаг. Богино хугацаанд харахад Казахстан гадаадын хөрөнгө оруулалтын гэрээнүүдийг маш хурдан байгуулж байсан. Гэтэл Монголд бол маш удаан, хүмүүсийн ярьдгаар тамтай. Гэхдээ мөн чанар руу нь ороод харахаар өөр байгаа юм. Казахстанд байгуулсан гэрээнүүд нэлээн их алдагдалтай зарим юмаа бараг үнэгүй өгчихсөн ч юм шиг байдаг. Одоо буцааж авах гээд шүүхдээд л яваад байгаа. Монголын хувьд бол алдаа оноотой зүйл байгаа байх. Харьцангуй илүү нээлттэй хэлэлцүүлэгтэй, олон нийтийн болон төрийн бус байгууллагын санал бодлыг сонсдог, олон улсын зөвлөхүүдийг чадлаараа авчирч ажиллуулдаг байсан. Тэрний ялгаа жилийн дотор биш 5-10 жилд гарч ирдэг.

Манай улсад Хүний хөгжлийн сангаас хувь хишгийг муу ч сайн ч хувь хүнд нь хүргэхийг хичээдэг. Хүргэх механизм нь төгс бус байж болно. Казахстан, ОХУ-д ийм юм байхгүй. Оросууд манайхыг , эднийх иргэндээ юм хүргээд байдаг. Манайх асар газрын тосны баялагтай. Хэрэв бидэнд ингэж хүртээж байсан бол бид нар баячууд л байх байсан юм. Монголчуудад атаархаж байна гэж ярьдаг гэсэн. Ийм системийнхээ давуу талыг алдахгүйн тулд төрийн институцийг улам сайжруулах, бэхжүүлэх, шийдвэрээ улам ил тод болгох, хувийн хэвшлийг татаж оруулах, ТББ-ын оролцоог нэмэгдүүлэх, зарим ажил үйлчилгээг ТББ-аар гүйцэтгүүлэх нь хамаагүй илүү оновчтой гэж үзэж байгаа учир одоо төрийн ямар чиг үүргийг ТББ-аар хийлгэж болох вэ, бизнесийн орчны яаж сайжруулах вэ гэж ярьж байгаа. Аливаа хууль гарахдаа заавал зөвлөл байгуулж хэлэлцүүлдэг байдал руу орж байгаа. Ерөнхийдөө улс төрийн намууд бие биенээ хянадаг шүүмжилдэг байгаа нь эргээд их эрүүл тогтолцоо юм.

-Хөгжлийн банк байгуулж сая нээлтээ хийлээ. 800 тэрбумын бондыг ямар зүйлд зарцуулах вэ?
-5 дугаар сарын 12-нд Хөгжлийн банкны нээлт болсон. УИХ-аас эхний ээлжинд 4 том хөтөлбөрт хөгжлийн банкны санхүүжилтыг зарцуулах эрхийг Засгийн газарт өгсөн. Үүний эхнийх нь шинэ бүтээн байгуулалт, дэд бүтэц, орон сууц барих хөтөлбөр, хоёр дахь нь хүнд аж үйлдвэрийн парк байгуулах, гурав дахь нь төмөр зам, дөрөвдэх нь авто замуудыг барьж байгуулахад Хөгжлийн банк өөрөө хөрөнгө босгоод тэрийгээ эргэж төлөх юм бол Засгийн газар баталгаа өгөх юм. Энэ дагуу холбогдох яам, газрууд төслүүдээ ирүүлж байна. Энэ дөрвөн төслөөс өнөөдрөөс төмөр замынх ирэх байх. Бусад төслүүд боловсруулагдаж байна. Хараахан ирээгүй байна. Энэ төслүүдийг санхүүжүүлэхийн тулд УИХ-аас 800 тэрбумын бонд босгох зөвшөөрлийг өгсөн. Энэ санхүүжилт үе шаттай явагдана. Бонд гаргахын тулд худалдан авагч олон улсын хөрөнгө оруулагч, манай арилжааны банкууд, дотоодын хөрөнгө оруулагч нартай ярьж тохирох асуудал байгаа. Үүнийг Хөгжлийн банкны удирдлага хийж байгаа.

-Бондын хүү, нөхцөл нь ямар байх вэ?
-Бондын нөхцөл, гүйлгээний хэмжээг урьдчилан хэлэхэд жилийн 5-6 хувийн хүүтэй, бонд гаргахдаа нэг дор 800 тэрбум биш 50-100-аар хэсэгчлэн гаргана. Хөгжлийн банк өөрөө бонд гаргаж өөр дээрээ ийм их хэмжээний өр тавьж байгаа учраас аль болох үр өгөөжтэй ашиглах нь чухал. Тиймээс эхлээд санхүүжүүлэх зээлийн төслийг гаргаж байж, батлуулж, Сангийн яамтай эргэн төлөлтийг тохирох юм. Манай улсад хэзээ ч өмнө нь дэд бүтцийг байгуулахдаа дотооддоо зээлээр хийж байгаагүй, дандаа төсвөөр хийж байсан. Энэ жилээс шинэ хэлбэр бий болж байна. Тэгэхээр тодорхой дүрэм журмыг нь гаргаж батлах ёстой. Гол санаа нь дэд бүтцийн объектыг батлахдаа эргэн төлөгдөх нөхцөл нь сайн байвал өөрөөр хэлбэл орлого авчирдаг дэд бүтцийн объект байвал эргэн төлөгдөх нөхцөл шаардлага байхгүй. Харин нийгмийн шинж чанартай төсөл байвал заавал Сангийн яамнаас ирэх оны дараагийн оны, дараагийн оны төсөвт эргэн төлөлтийг хүүтэй нь суулгах ёстой. Ийм учраас ирэх жилийн төсвөөс эхлэн төсвийг хийхдээ Хөгжлийн банкны эргэн төлөлтийг оруулдаг болно. Иймээс хөрөнгө оруулалт дан төсвийнх байсан бол одоо төсвийнх, концессийнх, Хөгжлийн банкных гэсэн гурван төрөл болж байна. Иймээс санхүү, банкны салбарынханд сурах юм их байна.

-Эхний ээлжинд хэдий хэмжээний бонд гаргах бол?
-Төслүүдийн материал ирээгүй байна. Энэ долоо хоногоос бүрдүүлж эхлээд 6 сарын эхээр тодорхой болох байх. Үүний дагуу хичнээн хэмжээний бонд хэрэгтэй вэ гэдэг нь тодорхой болно.

-Жилийн 5-6 хувийн хүүтэй. Арилжааны банкуудын хадгаламжийн хүү 15 орчим хүү байна. Банкууд ийм өндөр хүү амлаж байхад Хөгжлийн банкны 5-6 хувийн хүүтэй бондыг худалдан авах болов уу?
-Энэ дээр хоёр эх үүсвэр байгаа. Нэгдүгээрт гадаадын хөрөнгө оруулагч нар. Тэд яагаад манай төгрөгийн үнэт цаасыг сонирхож байна вэ гэхээр гадаадын хөрөнгө оруулагч нарын хувьд 5-6 хувийн хангалттай өндөр хүү өндөр хүү. Жишээ нь манай арилжааны банкууд гадаадад мөнгө зээлэхдээ 7 орчим хувиар гаргаж байна. Арилжааны банкных эрсдэлтэй. Улсын байгууллагынх эрсдэл байхгүй. Тэгэхээр худалдаж авах бүрэн бололцоо байна. Хоёрдугаарт гадаадын хөрөнгө оруулагч нар төгрөгийг нэлээн найдвартай гэж үзэж байгаа.

2010 онд дэлхийд хамгийн их чангарсан хоёр валют байсан нь австралийн доллар, Монголын төгрөг. Төгрөг цаашдаа чангарах үндэслэл хангалттай байна гэж үзэж байгаа учраас гадаадын хөрөнгө оруулагч нар илүү урт хугацаатай төгрөгийн үнэт цаас худалдаж авах сонирхол байна. Эргээд тэдэнд ямар ашигтай вэ гэвэл доллараар хадгалж байснаас төгрөг чангарах юм бол төгрөгийн хүүн дээрээ нэмээд төгрөг чангарснаас гарсан ашгийг олно. Тийм учраас аль алиных нь сонирхол нийлж байгаа. Арилжааны банкуудын хувьд одоогийн байдлаар 1,4 их наяд төгрөгийг эргэлтэд оруулахгүй байгаа. Тэр нь нэгдүгээрт Монголбанкны шаардлагын дагуу зайлшгүй байх нөөцөнд 400 орчим тэрбум төгрөг хөдлөхгүй байж байдаг. Хоёрдугаарт арилжааны банкууд их наяд орчим төгрөг төв банкны үнэт цаас авсан байгаа. Төв банкны үнэт цаас 90 хоногийн хугацаатай өндөр хүүтэй байдаг. Тэгэхээр тэр өндөр богино хугацааны бонд авах сонирхол байгаа. Гэхдээ Хөгжлийн банкны бонд гарах үед төв банктай хамтарч ажиллах болно. Төв банкны бондын гүйлгээг яваандаа багасгана. Ийм учраас банкууд хөрөнгө оруулалт хийх бололцоо хэвээр байна. Гэхдээ ийм өндөр хүүгээр биш Хөгжлийн банкны хүүгээр худалдаж авах сонирхлыг үүсгэнэ гэсэн үг.

-Жилийн 5-6 хүүтэй бонд гаргахдаа Хөгжлийн банк хүүгээ төлнө. 800 тэрбумын бонд гаргаад тодорхой төслүүдийг санхүүжүүллээ гэхэд ямар хэмжээний хүүтэй олгох вэ?
-Банк учраас хүүтэй олгох ёстой. Хүү нь зах зээлийн хүүгээс илүү доогуур хугацаа нь урт байх ёстой. Хуулиар ийм хоёр шаардлага тавьж байгаа. Арилжааны банкуудын зээлийн 90 орчим хувь нь 3 орчим жил байгаа. Хөгжлийн банкных 5, 10, 15 жилийнх байна. Арилжааны банкуудын хүү 10-12 тэрнээс дээш байгаа. Тэгэхээр тэрнээс доош байна гэж тооцож байгаа. Гэхдээ банкны удирдлага мэргэжлийн хүмүүс нь ажилдаа ороод тооцоо хийж байгаа учир илүү дэлгэрэнгүй тоог хөрөнгө оруулагч нартай уулзах үеэр танилцуулна.

-800 тэрбумыг Сайншандын аж үйлдвэрийн парк, төмөр зам, авто зам, Шинэ бүтээн байгуулалтад зарцуулна гэж байгаа. Яг хэд хэдээр хуваах бол?
-Одоогоор төслүүдийн материал ирээгүй. Зөвхөн төслүүдийн жагсаалт ирсэн. Жагсаалт гэхээр ерөнхий нэр, шаардлагатай хөрөнгө оруулалтын хэмжээ хоёр л байгаа. Энэ хоёроос харахад Шинэ бүтээн байгуулалт, зам хоёрынх нэлээн өндөр байна билээ. Төмөр замын хэрэгцээ одоохондоо бага байна. Сайншандын аж үйлдвэрийн паркийнх намраас санхүүжилтын хэрэгцээ гарах байх. Энэ талаас нь авч үзвэл одоогийн байдлаар дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтын хэмжээ өндөр байх болов уу гэж урьдчилан харж байгаа. Юуны өмнө ялангуяа эрчим хүчний салбар энэ жилдээ хийж амжих төлөвтэй байна. Зарим авто замууд, орон сууц барилгын дэд бүтэц байна.

-Хөгжлийн банкны тодорхой хувийг 6 хувийн хүүтэй орон сууцны санхүүжилтэд зарцуулна. Үүнийг арилжааны банкуудаар, ОССК-иар дамжуулан олгоно гэж байгаа. Хөгжлийн банкны 6 хувийн хүүтэй зээлийн дээр хэр зэрэг хүү нэмэгдэх бол ?
-Хөгжлийн банк бол Сангийн яамтай адилхан санхүүгийн төрөлжсөн байгууллага. Арилжааны банк шиг олон зээлдэгч нартай ажиллахгүй. Зөвхөн улсын томоохон цөөн тооны төсөл дээр ажиллахад зориулагдсан байгууллага. Жижиглэнгийн зээлийг хөгжлийн банк хийж чадахгүй. Тэрийг дамжуулан жижиглэнгийн үйлчилгээний цэгүүд гол үүргийг гүйцэтгэх ёстой. Гэхдээ дамжуулахад улсын бодлогын дагуу хүү бага, орлого багатай хүмүүст олгох зарчим баримтална.

-Хөгжлийн банкны санхүүжилтээс шалтгаалан арилжааны банкуудад ямар сөрөг нөлөө гарах вэ?
-Ер нь арилжааны банкуудын хувьд Хөгжлийн банк байгуулагдсан нь хамгийн том амжилт гэж хэлж болно. Яагаад гэвэл манай арилжааны банкууд дэд бүтэц рүү санхүүжилт хийдэггүй. Өмнө огт байгаагүй салбарт зээл олгож эхэлж байна. Ингэснээр арилжааны банкуудад Хөгжлийн банкны олгосон зээл дээр хамтран ажиллах боломж гарч байгаа. Мөн хамтран зээл олгох боломж гарч байна. Үүнийг хам зээл гэдэг. Жишээ нь 95 хувийг нь Хөгжлийн банк, 5 хувийг нь арилжааны банк зээл өгөх боломж бүрдэж байна. Манай арилжааны банкуудын хувьд нэгдүгээрт том зах зээл нээгдэж байна. Хоёрдугаарт Хөгжлийн банкны зээл томоохон зээл учир энэ дээр ажилладаг олон компани үйлдвэрлэгч нар эргэн төлөх чадвартай болно гэсэн үг. Тэд нарт арилжааны банкууд зээл олгох боломж нээгдэж байна. Энэ утгаараа арилжааны банкуудын талбар өсч байна. Гуравдугаарт арилжааны банкууд сул байгаа хөрөнгөө эргэлтэд оруулах боломжийг бий болгож байгаа.

-Арилжааны банкуудад томоохон өрсөлдөгч гараад ирлээ. Арилжааны банкуудын зээлийн хүү буурах уу?
-Одоогийн байдлаар арилжааны банкуудын зээлийн хүү өндөр байгаа нь эх үүсвэрээ өндөр хүүгээр татаж байгаатай холбоотой. Жишээ нь хадгаламжийн хүү жилийн 12 хувь байна гэхэд дээр нь үйл ажиллагааны зардлаа нэмээд 14-15 хувиар зээл өгөхөөс өөр аргагүй. Арилжааны банкууд хадгаламж авдгаар аваад зээл өгөх учраас Хөгжлийн банк байгуулагдсанаар зээлийн хүүнд өөрчлөлт гарахгүй. Ер нь манай улсын хөгжил нэлээн эрчимжиж байгаа учир хадгаламж өсч байна. Ийм учраас заавал өндөр хүүгээр хадгаламж татах шаардлагагүй болж байгаа. Яваандаа хадгаламжийн хүү буурах хандлагатай болно. Одоо ч гэсэн тийм байдал харагдаж байна. Хадгаламжийн хүү буурах юм бол зээлийн хүү өөрөө буурна.

-Дэлхийн зах зээлд бонд гаргах уу?
-Дэлхийн зах зээлд дээр Засгийн газар бонд гаргах тухай яриагүй. Олон жил судалсан. Хямралын үед нэг удаа алтны салбарт зориулж цөөн тооны мөнгө оруулсан. Одоо тийм шаардлага байхгүй. Мөнгө ерөнхийдөө байгаа учир дотооддоо мөнгө босгох нь илүү хямд. Иймээс Хөгжлийн банкны бондыг дотооддоо төгрөгөөр босгохоор шийдсэн. Яваандаа байж болно. Одоохондоо тийм хэрэгцээ байхгүй.