-ОХУ-ын түлшний нийлүүлэлт зогссоноор манай улс хүнд байдалд ороод байна. Яг энэ үеэр Монгол Улсын Төрийн тэргүүн тус улсад айлчилж байна. Ер нь айлчлалыг хэрхэн харж байна вэ?
-Яг ямар хэлэлцээр хийж байгааг сайн мэдэхгүй юм. Тэр хоёр хүний ярианд хоёр улсын эрх ашиг хөндөгдөж яригдах нь мэдээж. Төрийн тэргүүний ОХУ-д хийж байгаа айлчлалын үр дүнг одоогоор сайн мэдэхгүй байна. Харин хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр гарч байгаагаас харахад нэг их үр дүнтэй биш байгаа бололтой. Асуудлын гол нь манай улс 1992 оноос хойш ОХУ-тай харилцах харилцаагаа сайн тогтоож чадахгүй байна. Үе үеийн Ерөнхийлөгч нарын хойд хөршийн айлчлал хийдэг. Хамтарна гэсэн тунхаг бичигт гарын үсэг зурдаг. Тэгсэн хэр нь өнөөг хүртэл хоёр улсын хооронд ямар ч том харилцаа байхгүй байна. Нэг тэрбум төгрөгийн бараа эргэлт хийсэн байна гэдэг. Харин тэр нь улс эх орны хэмжээнд биш хувийн хэдэн компаниудтай хийсэн гэрээ байдаг шүү дээ.

-Тэгэхээр манай Төрийн тэргүүнүүдийн айлчлал зөвхөн цаасан дээр болж өнгөрдөг гэж та хэлэх гээд байна уу?
-Хоёр улсын Засгийн газар хооронд хийсэн нэг ч ажил байдаггүй. ОХУ манайд хангалттай санал тавьж байсан.

-Яг ямар саналууд вэ?
-Олон байгаа. Н.Энхбаярын үеэс Асгатын мөнгөний ордыг хамтарч эзэмшинэ гэсэн, байхгүй. Дорнодын ураны ордыг орос улс өөрсдөө нээгээд олборлолт явуулж байсан үйл ажиллагааг сэргээчихэж чадахгүй. Төмөр замыг хоёр урсгалтай болгоно. 1949 оны гэрээг өөрчилнө гээд яриад байсан, байхгүй. Жасрай гуайн Засгийн газрын үед хоёр орон визгүй зорчдог байсныг 1996 онд визтэй болгочихсон. Одоо түүнийгээ буцаад хэвэнд нь аваачих гээд Оросын элчингийн үүдэнд бизнес эрхлэгчид хөөгдөж, туугдаад л сууж байна. Амьдрал дээр бодит ажил болсон сайн айлчлалыг манай үе үеийн төрийн тэргүүнүүд хийж чаддаггүй. Гэрээ хийгээд ажил ярих нэг хэрэг, хэрэгжүүлэх нь хамгийн чухал байна. Оросууд маш ойлгомжтой асуудал ярьдаг. Бид анхаарах л хэрэгтэй.

-Анхаарахгүй байгаагийн гол шалтгаан бас алдаад байгаа зүйл нь таныхаар юу гэж хэлэх вэ?
-Манай хоёр хөрш хагас зах зээлд орчихоод хуучин социализмын үеийнхээ сайн сайхан бүхнийг хоршиж явж чадаж байна. Гэтэл манайх бүтэн зах зээлд орсон гэж сайрхаад хамаг зүйлээ хувьчлаад хүнд байдалд орчихсон. Хөрш орнуудынхаа явуулж байгаа бодлоготой жаахан ойрхон баймаар санагдаад байх юм. АНУ, Англи, Япон гээд хоёр хөршөө алгасаад гуравдагч хөрш гэж тэс хөндлөн яриад байхаар гомдоно шүү дээ.

Яг нарийндаа бид өнөөдөр хоёр хөршөөсөө хамааралтай амьдарч байна. Тухайлбад ХАА, МАА түүхий эдийг хятадууд авч байна. Арай орос стандарттай хүнсний бүтээгдэхүүнийг хэдэн ганзагын наймаачид оруулж ирж байна. Түүнийг төрийн албаныхан өөрсдөө хийчихсэн юм шиг ярих нь харин утгагүй.

-Хоёр улсын хооронд бензин шатахуун импортлох Засгийн газар хоорондын гэрээг байгуулах нь зүйтэй гэж та хэллээ. Нэг талаас найдвартай арга байх. Нөгөө талаас түүхий эд нь гарч байхад Монголдоо боловсруулах үйлдвэр барих нь нэн тэргүүний зүйл болоод байгаа юм биш үү?
-2008 оны сонгуулиас хойш бензиний гэрээг хоёр улсын Засгийн газар хооронд байгуулаад, үйл ажиллагааг компаниудаар хийлгэх нь тохиромжтой гэдгийг маш олон удаа хэлж байсан. Ер нь газрын тосны боловсруулах үйлдвэрийн тухай өвөл утаа ярьж байгаад зун мартчихдагтай яг адилхан болсон. Түлш шатахуун дутагдаад хүндрэл гарахаар одоо боловсруулах үйлдвэр барина гэж хэлээд иргэдийг хуурч тайвшруулдаг замналтай.

Хоёр жилийн өмнө яг ийм байдалд хүрэхэд одоо удахгүй Дарханд барина гээд ярьсан. Тэр үйлдвэр нь хаа ч байхгүй л байгаа биз дээ. Төр засаг иргэдээ хуураад сурчихсан шүү дээ. Харин саяхан АБГБ-ын байнгын хорооны хуралдааны, үеэр улсын нөөцийн сав бэлдэх хөрөнгө, жилд авах шатахууныхаа мөнгийг ирэх оны улсын төсөвт суулгах тухай шинэ хууль оруулж ирэхийг Газрын тосны газрын даргад хэлсэн. Хууль санаачлахад ямар нэгэн дарамт шахалт байгаа эсэхийг ч асуусан. Байхгүй гэсэн хариулт өгсөн. Хуулийн төслийг яаралтай оруулъя гэсэн хариулт өгсөн. Ер нь боловсруулах үйлдвэр барина гэдэг хичээвэл хоёр зуны ажил шүүдээ.

-Хууль санаачлахад ямар нэгэн дарамт бас байдаг хэрэг үү?
-Бизнес эрхлэгчдийн эрх мэдэл өссөн энэ үед байх магадлал өндөр.

-УИХ-ын гишүүд энэ тухай хууль санаачилж болдоггүй юм уу?
-Санаачилж болно. Би ч санаачилж болж байна. Гэхдээ янз бүрийн хэл ам, эсрэг пиаранд өртөөд байна. Манайх 1996 онд 400 мянган тонн боловсруулсан бүтээгдэхүүн авдаг байсан бол одоо сая болсон. Тиймээс дээр хэлсэнчлэн гэрээ байгуулаад түүнийхээ дагуу явах юм бол үнэ хөөрөгдөхгүй байх бололцоог нь хүртэл төрөөс хариуцаж болж байна. Түүхий эдийнхээ нөөцийг өөрсдөө бэлдэж болно.

-Боловсруулах үйлдвэр барих ажил хоёрхон зуны ажил бол яагаад эхэлдэггүй юм бол. Эсвэл барихгүй байх нь хэн нэгэнд ашигтай байна уу?
-Барихын өмнөх ажиллагааг хийхээс залхуураад хөдөлж өгөхгүй байна. Хоёрдугаарт мэдлэг, сэтгэл, чадвар, туршлага аль аль нь байхгүй байна. Одоо хямралтай байгаа үед хэд хэдэн газар үйлдвэр барихаар яригдаж байна. Оросоос жаахан шатахуун аваад ирмэгц мартаж орхино. Иргэд нь ч мартчихдаг голдрилд орчихсон. Өмнө нь бид А66 гэдэг улаан бензин Дорнодод үйлдвэрлээд зардаг байсан. Тухайн үед газрын тос гарч байсан лацдаад гагначихсан 200 гаруй цооног өнөөдөр хүртэл Дорноговь аймагт байж байна. Одоо харин өөрөө оргилоод гарч ирээд байгаа юм билээ.

-Боломж бий. Барина хийнэ гэж ярьсаар байтал нэг өдөр шатахууны хомсдолд орчихлоо. Крант нээгдэх эсэх нь найдвартай биш байна?
-Том орны Ерөнхийлөгч, удирдлагууд хомсдолд орж байна. Ер нь техник технологийн шинэчлэл хийж байна гэсэн дипломат яриагаар хэлнэ шүү дээ. Түүнээс биш тэр том гүрэн жаахан орныг дээрэлхэж байгаа шиг крантаа хаалаа гэж хэлэхгүй нь ойлгомжтой. Ерөнхийдөө анхаараарай гэсэн дохиог эртнээс өгсөн. Ер нь бид улс эх оронд тулгамдсан томхон ажлаа барьж авч хиймээр байгаа юм.

Өнөөдөр гэхэд тулгамдсан асуудалтайгаа холбогдолгүй хэнтэйгээ өрсөлдөх гээд байгаа нь мэдэгдэхгүй биржийн тухай хууль яриад сууж байна. Хятад улс л манай малын түүхий эдийг авдаг. Гэтэл тэдний үйлдвэр компанийг манайд оруулж ирж хооронд нь өрсөлдүүлэх гээд байгаа юм уу. Ядахад ОХУ манайхаас авдаг бол хятадтай өрсөлдүүлэх бирж байгуулж болох юм. Утгагүй л байна шүү дээ. Цаашдаа тулга тойрсон дампуу ярианаасаа салах цаг болчихсон. XXI зуун гарчихаад 11 жил нь өнгөрөөд мунгинасаар байтал дахин нэг зуун дууслаа.

-Ерөнхийлөгчийн айлчлалаас их зүйлийг хүлээж буй. Хэрэв манайд боловсруулсан газрын тосоо цаашид нийлүүлэхээр болбол хариутай бол бариутай гэдгээр ямар нэгэн байдлаар харилцан тохироонд хүрэх байх гэсэн таамаглал байх шиг байна л даа?
-Яваад ирсэн айлчлалаа муу айлчлал боллоо гэж хэзээ ч ярихгүй. Бид хоёр хөрштэйгөө хийх зах зээлийнхээ харилцааг тодорхойлж чадахгүй байгаад асуудал байна. В.В.Путин хэзээ ч бензин өгөхгүй гэж хэлэхгүй. Ху Жинтао ч гэсэн мөн адилхан тусална гэж хэлдэг. Хамгийн гол нь харилцан ашигтай байна гэдэг бас яг адилхан үгийг араас нь хэлдэг. Харин тэр харилцан ашиг гээд байгааг нь манайхан сайн ойлгохгүй байна. Шууд ойлгогдохоор ил хэлж байхад түүний хэлсэн үгийг задлан шинжилгээ хийх хүн байхгүй байна. Том хүний үгийг тайлж Ерөнхийлөгчид хэлдэг байх нь хамгийн чухал.

-Ерөнхийлөгчийн Гадаад бодлогын зөвлөх гэж байна шүү дээ?
-Тэдгээр хүмүүс нь зөвхөн айлчлал хоорондын өдөр товлосон зүйл яриад л байж байна. Н.Энхбаяр болон ер нь үе үеийн Ерөнхийлөгчийн үед ийм асуудал байсан. Байсаар ч байна. Сая Д.И.Медведев бензин шатахуун өгөхгүй гэж хэлээгүй ч ''Та бүхэн манай улсад амласан зүйл байгаа шүү" гэдгийг хэллээ. Гэтэл Д.И.Медведев газрын тос өгнө гэж хэлэхээр нь мөнгөө төлөөд авчих зүйл бодоод байх шиг байна. Өгөхийн хажуугаар хариуцах олон асуудал манайд байгаа шүүдээ.

Б.Даваа

mongoliin medee

Ш.Сайхансамбуу: Үе үеийн Ерөнхийлөгчид ОХУ-д айлчилдаг ч үр дүн муу байдаг
Tweet
Bolod.mn