“ Хуулийг улс төрийн луйвар болгон нийгэмд хэрэгжүүлэхээс илүү хор хөнөөлтэй, бусармаг, зүйл гэж үгүй. Хэрэв ингэх аваас төр гэдэг хуулийн нэрээр түрий барьж бусдын хүч хөдөлмөрөөр амиа зогоох гэсэн хэсэг хүмүүсийн хэрэгсэл төдий зүйл болон хувирна” Фредерик Бастиа

Ардчиллын амьд явах баталгаа нь ардчилсан сонгууль
Либерализм оршин тогтнох үндэс нь шударга, ил тод, нээлттэй, бүх нийтийн ардчилсан сонгууль байдаг.
Ардчилалын тухай онолд төрийн эрх мэдэл ард түмний итгэл, зөвшөөрлөөс сурвалжтай бөгөөд ард түмний бүрэн эрхэд байдал, олонхийн удирдлагын үзэл санааг хэрэгжүүлэх гол хэрэгсэл бол сонгууль хэмээн үздэг.

Ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд буюу төлөөлөгчидийн байгууллагаараа уламжлан оролцох эрхтэй, үүнийг хэрэгжүүлэх үндсэн арга замын нэг нь сонгууль юм. Ардчилсан улс оронд сонгууль нь төрийн байгууллагыг бүрдүүлэх нэг арга, иргэдийн улс төрийн тогтолцооны үндсэн хэлбэр болж байдаг.
Монгол Улсын гавъяат хуульч, академич Б.Чимид “Шударга сонгууль гэдэг шууд ардчилал, шууд ардчилал гэдэг ард түмний засаг, ард түмний засаг гэдэг улсаа эзэгнэх ёс” хэмээн сонгуулийн мөн чанарыг тодорхойлсон байдаг. Үнэхээр ардчиллын хамгийн төгс хэлбэр бол шууд ардчилал хийгээд шууд ардчилалд хүрэх зам нь шударга сонгууль байдаг билээ. Эртний Грекийн Афинд шууд ардчиллын сонгодог жишээ байсан авч он цагийн эрхээр хүн ам олширч шууд ардчилал төгс утгаар хэрэгжих боломжгүй болсон юм. Улмаар дэлхий дахинд ард түмэн өөрсдийгөө түр төлөөлөх төлөөллийг бий болгож тэрхүү төлөөлөгчдийг богино хугацаагаар өөрсдийн / зөвхөн / эрхийг хамгаалуулахаар нийгмийн гэрээ байгуулан төр гээчийг байгуулах агаад төр нь ард түмний өмнө хариуцлага хүлээдэг тогтолцоо бүрэлдэн бий болсон билээ. Гагцхүү тэрхүү төлөөллийг ардчилсан сонгуулиар тодруулдаг уламжлал нилээд эрт үеэс тогтсон байдаг.
Сонгууль бол санал хураалт явуулах замаар улс төрийн сонголт хийх явдал хэмээн хамгийн товчоор тодохойлж болно. Сонгуулийн зайлшгүй нөхцөл бол сонголтын альтарнатив сонголт юм. Өөөрөөр хэлбэл 2 түүнээс дээш тооны нэр дэвшигч, эсхүл улс төрийн нам, эвслээс иргэд сонголт хийдэгт л сонгуулийн утга учир оршино. Эдүгээ дэлхийн бараг л бүх улсад сонгууль явагддаг хэдий ч ихэнхдээ чөлөөтэй сонголт хийх боломжоор хомс байдаг. Ийм учраас жинхэнэ сонгуулийг хэлбэр төдийг ялгахын тулд чөлөөт ардчилсан гэх мэт тодотгол хийх хэрэгтэй болдог.
Сонгууль гэх эл ойлголт МЭӨ VI-V зуунд Эртний Грек, Ромын үеэс эхлэлтэй бөгөөд Хэмжээгүй эрхт хаант засаглал / абсолютизм /-ын эсрэг ард түмний сувирнитет эрхийг хадгалах зорилгоор бий болсон гэж үздэг. XVII – XVIII зууны үеэс үндсэн хуульт ардчилсан нийгэмд түгэн хөгжиж ирсэн юм. 
Монгол Улс 1924 онд сонгуулийн эрх зүй бий болсон гэж үзэх боловч сонгуулийн үндсэн эрх сонгох, сонгогдох эрхийн хувьд ялгавартай хандаж, зарим иргэдийн сонгох, сонгогдох эрхийг хассан нь ардчилсан бус шинжтэй сонгууль болохыг нотлодог. Нөгөө талаар сонгуульд нэг нам өрсөлдөж сонгогчдын хүсэл зориг бус намын хүсэл зоригоор сонгууль болж байсныг хэлэх нь зүй юм.
1990 онд  Ардчилал, зах зээлийн эдийн засгийн системд шилжсэн цагаас чөлөөт, ардчилсан сонгуулийг зохион явуулснаас хойш өдгөө 20 жилийн нүүр үзэж байна. Энэхүү 20 жилд 5 удаа УИХ-ын, Орон нутгийн, Ерөнхийлөгчийн сонгууль болсон агаад нэг сонгууль, нэг хууль гэсэн зарчмаар өнгөрсөн сонгуулийг зохион байгуулж ирсэн нь өнгөрсөн сонгууль ямар хэмжээнд луйвардуулсан гэдгийг харж болно.
Сонгуулийн бүх нийтийн байх, шударга байх зарчим алдагдвал дарангуйлал оршин тогтнож, ардчилал нуран унадаг. Өөрөөр хэлбэл дарангуйлалт нийгэм / Цезаризм, Дорнын деспотизм, Абсолютизм, Фашизм, Нацизм, Теократ, Брюоратизм, Социализм, Коммунизм, Южам, Буянлаг төр гэх мэт /-д ардчилсан сонгууль гэж байдаггүй билээ. Аливаа улс орон сонгуулийн хямралд орвол нийгэмд хаос бий болж хариуцлагагүй, авилгалд идэгдсэн, нүсэр төрийг үүсгэдэг. Энэ нь олигархижсан тогтолцоо бүрдүүлэхийн зэрэгцээ орчин үеийн фашизмыг дэлгэрүүлдэг.
Зарчимд тулгуурлагдаагүй хууль хуульчлагдсан тонуул болдог
Хууль бол нийгмийн аливаа харилцааг зохицуулж буй хэм хэмжээнүүдийн нийлбэр цогц билээ. Иймээс ч сонгуулийн хууль нь бүхэлдээ сонгуулийн харилцааг зохицуулдаг. Нэрт филисофич Ф.Бастиа “Хууль” бүтээлдээ хууль нь эрх чөлөө, шударга ёс, тэгш эрхэнд тулгуурлагдаагүй цагт хуульчлагдсан тонуул болж хувирдаг талаар бичсэн байдаг.
Зарчим баримтлаагүй хууль гууль болдог. Энэ утгаар сонгуулийн хууль нь бүх нийтийн байх, чөлөөт, шударга байх зарчмуудад тулгуурлагдах учиртай юм.
Сонгуулийн бүх нийтийн байх зарчим нь сонгуульд бүх иргэд сонгох, сонгогдох эрхээ эдлэх боломжтой байх учиртай. XVII, XVIII зууны дунд үеэс сонгуульд эмэгтэйчүүд, хар арьст боолчууд оролцох эрхгүй байсан нь альтернатив сонголтод нөлөөлдөг. Нөгөө талаар бүх нийтийн байх зарчим нь аристократууд сонгууль өгөх эрхтэй гэсэн утопийн эсрэг үзэл санаа юм. Бүх хүн тэгш эрхтэй. Тиймээс ч бүх хүн сонгуулийн тэгш эрхтэйгээр оролцох учиртай. Энэ нь саналын хуудасны жингийн хувьд мөн адил үйлчилнэ. Өөрөөр хэлбэл нэг хүн нэг санал гэсэн зарчим агуулагдаж байгаа юм.
Чөлөөт байх зарчим нь сонгуулийн санал өгөх хувь хүний эрхэнд хөндлөнгөөс халдахыг хориглодог. Африкийн Зимбабе улсад Ерөнхийлөгч нь өөрт санал өгөөгүй хүмүүсийг тамлаж, зовоож улмаар 3 настай хүүхдийг хүнд гэмтээсэн хэрэг гарсан байдаг. Иймд саналын хуудасны нууцлал, санал өгсөн хүний саналын нууцлалын зарчим мөн адил хамаарч буй юм. Гол санаа нь сонгуулийг бусдын дарамт, шахалт, өдөөн хатгалга, хахууль зэрэгт авталгүйгээр өөрийн мэдэх эрхийн хүрээнд / либерализмын гол тулгуур ойлголт / саналаа өгөх бөгөөд ийнхүү санал өгсөний төлөө хариуцлага хүлээхгүй байх явдал юм.
Шударга байх зарчим нь сонгуулийн бүхий л шатанд үнэн шударгаар сонгуулийн үйл ажиллагаа явагдах бөгөөд хэн нэгэнд илүү үйлчлэх, сонгуулийн луйвардах, будлиулахыг хориглосон утгатай.
Эдгээр зарчмуудаас гадна ардчилсан сонгуулийн маш олон зарчим байх агаад сонгуулийн хууль нь дээрх зарчмуудад тулгуурлагдаж батлагдах учиртай юм.
Зарчим баримтлаагүй хууль хийдлийг дагуулж байдаг. Нөгөө талаар хууль тогтоогчид хууль батлахдаа зарчимд тулгуурлаагүй бол хууль тогтоогчдын тонуулын зэвсэг болдогийг санах хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, төрийн эрхийг барьж буй хүмүүс хуулиар далайлгаж ард түмний бүрэн эрхийг хулгайлж буй явдал юм. Иймээс ч сонгуулийн луйвраар гарч ирсэн парламент хууль ёсны бус парламент болон хувирдаг.
Хуульчлагдсан тонуулын зорилго нь иргэдийн эрх, эрх чөлөөг боомилох байдаг төдийгүй хуульчлагдсан тонуулаар гарч ирсэн парламентын үйл ажиллагаа цаашид бүхэлдээ дээрэм, тонуул хийхэд оршиж байдаг.
Зөвхөн сонгуулийн тогтолцоогоор луйварддаггүй
Эхлээд сонгуулийн тогтолцооны талаар цухас дурьдая.
Сонгуулийн тогтолцоог сонгох
Тодорхой нэг сонгуулийн системийг сонгох нь аливаа ардчилсан улс орны хийх хамгийн чухал институцийн сонголт байдаг. Сонгуулийн систем нь хуваагдмал нийгэмд хамтын ажиллагаа, түншлэлийг дэмжих зэрэг тодорхой үр дүнг бий болгоход нөлөөлнө. Сонгуулийн систем гэдэг нь сонгуульд өгөгдсөн саналыг хууль тогтоох байгууллага буюу бусад албан тушаал /тухайлбал, Ерөнхийлөгчийн сонгууль/-ын суудал болгон хөрвүүлэх дүрэм, журмуудыг хэлнэ. Сонгуулийн систем нь улс төрийн системийн бусад аспектад ч нөлөөлөх боломжтой /тухайлбал, намын тогтолцоог хөгжүүлэх/ бөгөөд иргэд, удирдагчдын хоорондын харилцаанд чухал ач холбогдолтой байдаг. /улс төрийн хариуцлага, төлөөлөл болон уян хатан байдал/. Үүгээрээ сонгуулийн систем нь ардчилсан засаглалын хувьд хэд хэдэн урт хугацааны үр дагавартай байна.
Сонгуулийн систем нь үндсэн гурван үүрэгтэй:
-    Өгөгдсөн саналуудыг хууль тогтоох танхимын суудалд хөрвүүлэн хувиарлах
-    Ард түмэн өөрсдийн сонгосон төлөөлөгчдөө хариуцлага тооцох арга зам болох
-    Эрх мэдлийн төлөө тэмцэж буй этгээдүүдэд өөрсдийгөө онцлог аргаар сонгогчдод таниулах. Тухайлбал, хэл, шашин, угсаа гарал, болон үндэстэн, ястнаараа улс төрийн ялгарал үүсгэдэг хуваагдмал нийгэмд сонгуулийн тодорхой системүүд нь уриалгахан, найрсаг байдлаар өрсөлдөгч бүлгүүдтэйгээ харьцдаг нэр дэвшигч, намыг шагнаж, зөвхөн өөрийн бүлэгтэй харьцдаг нэр дэвшигч, намыг шийтгэж чаддаг.
Иймээс улс орны сонгох сонгуулийн систем нь тухайн сонгуулийн үндэслэх гол суурь болдог. Аливаа сонгуулийн системийг хэрэглэх нь улс төрийн өрсөлдөгч нарын сонгогдох хувь заяанд үлэмж хэмжээгээр эерэгээр буюу сөргөөр нөлөөлөх боломжтой байдаг. Тодорхой улс оронд тодорхой системийн зохимжтой эсэх асуудлын хувьд өмнөх сонгуулиудын үр дүнг судалж, олонхи болох улс төрийн нам нь бусад намуудын ялагдлаас амжилтанд хүрч байгаа эсэх, эсвэл тухайн системийн хүчин зүйлүүд нь олон улсын стандартыг гуйвуулж, ардчилсан үр дүн гарах явдалд саад хийж буй эсэхийг харгалзах нь зохистой. Тухайлбал, пропорциональ төлөөллийн систем /ПТ/хуулиар саналын тодорхой хувийг суудал авах эрхтэй болгохоор тогтоодог бөгөөд энэ хувь хэмжээг “тохируулсанаар” тодорхой намуудад ашигтай байдал бий болгож, бусдыг үгүй хийх хүртэл үр дагавар авчирдаг. 
Сонгуулийн тогтолцоо нь
1.    Сонгуульд оролцох зарчим, нөхцлийг тогтоодог
2.    Сонгууль явуулах журам, зохион байгуулалтыг бүрдүүлдэг.
Зарим оронд сонгуулийн тогтолцоонд сонгогдсон хүмүүсийг огцруулах асуудлыг шийдвэрлэсэн байдаг. Сонгуулийн тогтолцоо санал хураалтын дүнгээр оролцсон субъектүүдэд суудал хуваарилдаг гэх мэт олон арга бүхий систем юм. 
Улс орнуудын орчин үеийн сонгуулийн тогтолцоог сонгууль явуулах журам, зохион байгуулах аргаар нь:
•    Олонхийн / Мажоритар /
•    Хувь тэнцүүлсэн / Пропорциональ /
•    Холимог тогтолцоо гэж хуваана. 
Сонгуулийн аль ч тогтолцоог сонгосон ч сонгуулийн процессийн зохицуулалт ардчилсан сонгуулийн зарчимд тулгуурлагдаагүй байх нь сонгууль шударга бус явагдахад хүргэдэг. Өөрөөр хэлбэл, сонгуулийн процесс нь ил тод, нээлттэй, шударга явагдах, өргөдөл гомдлыг хянан шийдвэрлэх зэрэг маш чухал юм.
Сонгуулийг тогтолцоогоор луйварддаггүй. Гагцхүү сонгуулийн процессын явцад луйварддагийг өнгөрсөн 20 жилийн түүхээс харж болно. Өнөөдөр УИХ-ын сонгуулийн тухай хуулийн төслийг өргөн барих явцад сонгуулийн тогтолцоонд судлаачид, хэвлэл, мэдээлэл, улс төрчид анхаарлаа хандуулж байна. Гэвч Сонгуулийн процесс ажиллагаанд анхаарлаа хандуулах учиртай. Өнөөдөр Монгол улсад сонгуулийн процессын эрх зүй төдийлөн хөгжөөгүй нь улс төрчид, хуульчид төдийлөн анхаардаггүйтэй холбоотой. Иймд сонгуулийн процессын эрх зүйн зохицуулалтыг нэн яаралтай боловсронгуй болгох шаардлагатай байна.
Улс төрийн намуудын тоглоомын дүрэм
Чөлөөт, шударга сонгуулийн чухал шалгуур нь сонгуулийн тогтолцоо, сонгуулийн үйл явц гэсэн үндсэн 2 аспектад тулгуурлагддаг. Манай улсад хамгийн тохирсон сонгуулийн тогтолцоог сонгосон ч сонгуулийн үйл явц, түүний эрх зүйн зохицуулалт муу байх аваас ямарч тохиолдолд шударга сонгууль болж чадахгүй билээ. Иймээс нэг нь нөгөөгүйгээр хэрэгжих боломжгүй дээрх хоёр шалгуур нь шударга сонгуулийг бүрдүүлэгч чухал хүчин зүйл болдог юм.
Эрх баригч хоёр хүчний ирэх сонгуульд баримтлаж буй тоглоомын дүрэм нь сонгуулийн тогтолцоог өөрчлөх. Энэ нь хэн бүхэнд ойлгомжтой юм.
Аливаа сонгуулийн тогтолцоог УИХ-д дахин гарах гэсэн хэн нэг улс төрийн хүчнүүдийн санаархалын зэвсэг болж болохгүй юм. Өөрөөр хэлбэл, сонгуулийн тогтолцоо нь хуульчлагдсан тонуул болон хувирбал шударга сонгууль яавч болохгүй.
Өнөөгийн яригдаж буй хуулийн төслүүдийг харвал судалгаа муутай, шинжлэх ухааны хувьд зохицуулалт тааруу хууль болж байгаа төдийгүй 2012 оны сонгуульд баримтлах улс төрийн намуудын тоглоомын дүрэм холимог тогтолцоонд тулгуурлах нь тодорхой болж байна.
Эрх баригч хоёр намын хувьд дээрх тоглоом аль хэдүйн эхэлсэн төдийгүй магадгүй сонгуулийн хуулийг хуульчлагдсан тонуул болгон хувиргах санаархал агуулж байгааг үгүйсгэхгүй. Учир нь шилдэг сонгуулийн тогтолцоо, хамгийн муу сонгуулийн үйл явц гэсэн тактик баримтлан луйвар хийж болзошгүй. Учир нь олны анхаарлыг тогтолцоо руу хандуулж, ар хударгаар нь сонгуулийн процессын алдаануудыг хэвээр үлдээх гэж оролдоод байх шиг. Иймд сонгуулийн процессын эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох шаардлагатай байна. Өөрөөр хэлбэл, компанит ажлын үеэрх эрх зүйн зохицуулалт, санал авах үеийн эрх зүйн зохицуулалт, санал тоолох ажиллагааны үеэрх эрх зүйн зохицуулалт, сонгуулийн маргааныг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны эрх зүйн зохицуулалтуудад анхаарлаа хандуулах хэрэгтэй байна. Сонгуулийн процесс ажиллагааны талаар саналаа илэрхийлнэ гэвэл бүхэл бүтэн дипломын ажил болох учир холимог тогтолцоотой холбоотой зарим нэг саналаа илэрхийлье.
УИХ-ын суудлын тоог 108 болгоё.
Монгол Улсын үндсэн хуульд 2000 онд дордсон долоон нэмэлт, өөрчлөлтийг оруулснаар УИХ-ын гишүүн нь Засгийн газрын гишүүний үүргийг хавсран гүйцэтгэх боломжтой болсон юм. Дээрх нэмэлт, өөрчлөлт нь Төрийн эрх мэдлийн хуваарьлалт, түүний хяналт, тэнцлийн зарчмыг алдагдуулж, хяналтгүй засгийн газрын дураараа дургих, УИХ-д хүссэнээрээ нөлөөлөх боломжийг олгосон юм. Улмаар өнөөгийн улс төр, эдийн засаг, нийгэм, хууль зүйн хямрал гарах гол шалтгаан болсон билээ. Эрх баригчдын дээрх зохицуулалтыг өмөөрөх өмгөөлөл нь бусад улс орны жишгийг дагаж байна гэх өрөвдөлтэй, мэдлэггүй үгс бөгөөд ХБНГУ-ыг нэрлэх дуртай юм. Энэ талаар хууль зүйн үүднээс МУ-ын гавъяат хуульч, хөдөлмөрийн баатар, Доктор, профессор Б.Чимид багш судалгаагаар тодорхой хариулт өгсөн учир УИХ-ын гишүүнийг суудлыг 108 болгон нэмэгдүүлэх саналыг дэвшүүлж байна. Энэ нь дараах ач холбогдолтой болно.
Нэг. Засгийн газар, УИХ-д нөлөөлөх, лоббидох боломжийг хязгаарлагдан, хяналт,тэнцэл сайжирна. Өөрөөр хэлбэл, 76 гишүүний 19 нь Засгийн газрын гишүүн байна гэж бодвол 50%-ийн ирцтэй асуудал шийдэхэд Засгийн газар дангаар асуудлыг шийдэх боломжтой байгаа билээ. Харин 108 гишүүнтэй болсноор Засгийн газар УИХ-д дангаар асуудлыг шийдэх боломж хязгаарлагдах юм.
Хоёр. Олон ургальч үзлийн хувьд. Олон нам УИХ-д орох боломж бүрдэх бөгөөд ингэснээр УИХ-ын үйл ажиллагаа ил тод нээлттэй болно. Жижиг намууд эрх баригч хоёр намын үйл ажиллагааг олон нийтэд мэдээллэж, парламент дахь цөөнхийн нөлөөлөл нэмэгдэнэ. Нөгөө талаар УИХ-ын ирц аливаа асуудлыг дор хаяж 54 гишүүн бүрдэж хэлэлцэх нь олуулаа хэлэлцэл буруугүй гэх ардын зүйр үгэнд дүйх юм.
Гурав. Нам төвтэй төрөөс хамгаалах холбогдолтой. Шууд биш гэлээ ч тодорхой цаг хугацааны дараа аажмаар УИХ-д аливаа эрх баригч намын удирдах зөвлөл асуудлыг шийддэг бус соёл төлөвшихөд чухал нөлөөтэй болно. / УИХ-ын сонгуулийн тухай хуулийг батлан гаргасаны дараа Улс төрийн намын тухай хуулийг батлахад лидерийн харизмыг хориглож, дотоод ардчиллыг бэхжүүлсэн заалтуудыг оруулах хэрэгтэй.
Намуудын босгыг 5%-д хүргэх
Монгол Улс шиг цөөн хүн амтай улс оронд сонгуулийн босгыг хэт өндөр тавих нь олигархизмыг хөгжүүлэх боломжийг олгоно. Хоёр нам цөөн, олонхигүй стандарт бус / хууль бус / шийдвэрийг гаргаж өвөр түрийндээ орсноор Парламент хяналтгүй болж, Засгийн газрын дур зорго / өнгөрсөн жилүүд шиг / ноёрхоно. Иймд бусад улс төрийн хүчнүүдэд боломж олгох хэрэгтэй юм. Нөгөө талаар бие даагч нарын хувьд ч боломжийг олгож буй хэрэг юм. Энэ нь олон ургальч байдлыг бий болгох, парламентыг ил тод болгоод зогсохгүй, бүлэглэлд тулгуурласан парламентаас аль болох зайлсхийх юм. 5 хувийн босго нь дунджаар 60,000 иргэний санал байх нь өнөөгийн улс төрийн нөхцөл байдал, судалгаанаас үзэхэд тохиромжтой юм.

Ц. Мөнхбат

"Манан"