Японы талд тагнуулчаар ажилласан Э.Билгүүнгэрэлийг буудан хороож, цаазалсугай” хэмээн шүүгч шийдвэрээ уншихад тэрбээр чихэндээ ч итгэсэнгүй. Ял өгөх нь ч гарцаагүй, гэхдээ монгол ах дүү нар минь байна даа, гайгүй байлгүй.

Японы шоронг даваад гарсан юм чинь түүнээс л дор байв гэж бодож зогссон тул шүү- хийн шийдвэр аянга ниргэх шиг л сонсогдов. Хүнд төмөр хаалга тар няр хийн хаагдахад сэхээ орсон тэрбээр Дотоодыг хамгаалах яамны хонгилд байдаг шоронд хүргэгдэн ирснээ мэдлээ.

Тэрбээр энд олон хоног хоригдож буй тул харанхуй байсан ч мэдэж төвдсөнгүй. Шүүхийн шийдвэрийг бодох тусам дотор нь харанхуйлна. “Монгол Улсдаа оч, монголчуудаа бараадвал алзахгүй” гээд байсан Сүрэнжавын хэлсэн үг хаана байна вэ.

Чонын амнаас гараад барын аманд оров гэдэг шиг л юм боллоо. Таньж мэдэх хүнгүй энэ газарт ингээд нохой шиг буудуулах нь дээ гэж бодоход санаанд нь нэг л буухгүй байв. Нутаг ус, эцэг, эхийн минь заяа түших байгаа даа хэмээн өөрийгөө тайвшруулахыг хичээн, тэднийгээ бодон хэвтэх зуур өнгөрсөн амьдрал нь өчигдөрхөн мэт санагдана.

ХОНЬ БУУДСАН ЯПОН ОФИЦЕР

Э.Билгүүнгэрэл 1919 онд Өвөрмонголын Жирмийн чуулганы Засагт вангийн хошуунд, Тэвшиг хэмээх газарт Ж.Эрдэнэцогтын том хүү болон төржээ. Түүнийг арав гаруй настай байхад 1931 онд нутагт нь япончууд орж ирэв. Буу сэлэм агссан тэдний түрэмгий зан хэрээс хэтэрч буйд нутгийн монголчууд ихэд дургүйцнэ. Ж.Эрдэнэцогтын хот айл 1932 онд Өгөдэй хааны хэрэм хэмээх газарт хаваржиж байлаа.

Хот айлын хойгуур ердийн хөсөгний зам байх. Тэр жил сайхан хавар болсон тул мал, тэр дундаа бог ногоонд эрт цадав. Хэдэн хониныхоо захад тоглож суусан хүүхдүүд ердийн хөсөгний замаар морин тэрэгтэй хэсэг хүн ирж явахыг харжээ.

Тэдний хажууд морьтой хүн явах агаад хүүхдүүд япончууд хэмээн төвөггүй танив. Буу зэвсэг агссан тэд хониных нь дэргэд ирээд хэсэг харж байснаа нэг бүдүүн ирэг барьж, хүзүүгээр нь оосорлон тэрэгнийхээ араас уячихаад цааш явахыг харсан хүүхдүүд хонио авахаар хэрдээ л хоргоов.

Гэтэл морь унаж явсан япон офицер гар буугаа гэрнээс нь сугалан яах ийхийн зуургүй уяатай хонины толгой руу буудаад унагачих нь тэр. Ай сан хүүхдүүд гэр гэр рүүгээ гүйв. Болсон явд лын талаар Э.Билгүүнгэрэл аавынхаа дүү Насан баярт хэлэхэд тэрбээр ихэд уурсан “Япончуудтай нэгийгээ үзнэ” гээд сүх бариад гарчээ. Үүнийг харсан япон офицер сэлмээ сугалан өөдөөс нь давхихад нэгийгээ үзнэ гээд байсан ах нь гэр рүүгээ харайн орлоо. Морьтой офицерийг хоёр гурван гэрийн арваад хүүхэд, тав зургаан нохойтойгоо ээрч, гэр рүүгээ дөхүүлсэнгүй. Уурссан офицер сэлмээ эргүүлэн, баахан орилж байгаад буцаад давхив.

Энэ явдлаас хойш Э.Билгүүнгэрэл япончуудад ихэд дургүй болсон аж. Түүнийг 14 нас хүрдэг жил цэрэг татлага эхэлж, авга ахыг нь дайчлахаар болжээ. Аав нь дүүгээ цэрэгт явуулахгүй гэж хошуу тамгын газарт очсон байна. Тэр үед тэдний хошуунд анхны сургууль байгуулагдаад байсан цаг. Хошууны дарга аавд нь “Нэг хүүгээ сургуульд оруулбал дүүг чинь цэрэгт татахгүй” хэмээн тулгажээ. Ингэж тэрбээр авга ахыгаа цэргээс чөлөөлүүлж, сургуульд оров.

ИХ НАРАН УЛСЫН ЭЗЭН ХААНД МӨРГӨ

Тав гэзэгтэй түүнийг гэрийнхэн нь хошууны төв буюу өнөөгийн Улаан хот руу сургуульд үдлээ. Энэ сургуульд хятад, япон хэл заана. Хоёр япон багштай. Тэд ном заахаасаа илүү Их Наран улсын эзэн хаан, цэргийн сүр хүч, ялалт амжилтын тухай байнга ярина.

Порт Артурт Оросын цэргийг бут цохиж, Балтийн тэнгисийн флотын 21 хөлгийг Индонезийн арлын орчимд живүүлсэн, Манжуурыг хэрхэн эзэлсэн талаараа өдөр бүр ярьж өгнө. Энэ маягаар таван жил суралцаж байтал Хянганы дээд сургууль байгуулагдсан тухай, Японы эзэн хааныг магтсан хэн боловч дунд сургуульд суралцсан эсэхийг нь харгалзалгүй энэ сургуульд шууд элсүүлж байгаа талаар ам дамжин ярих болжээ.

Хятадаар уншиж, биччихдэг, ганц нэг япон ханз цээжилснийхээ хүчинд тэрбээр Хянганы дээд сургуульд зовлонгүй орлоо. “Их Наран улсын эзэн хаан болбоос тэнгэрээс бууж ирсэн нарны хүү” гэсэн утгатай магтууг өглөө бүр хэлж, дорно зүг рүү харан мэхийлгэдэг энэ сургуулийн бүх хичээлийг япон багш нар заана.

Заадаг юм нь мөнөөх бага сургуульд багш нарынх нь ярь даг байсан Их Наран улсын ялалт. Э.Билгүүнгэ рэл энд хоёр жил орчим сураад сургуулиа хаяжээ. Нэг өдөр сургуулиас нь түүнийг дуудав. Яваад очтол оюутны дүрэмт хувцсаа хураан авч, дотуур өмдтэй нь гудамжинд хөөн гаргажээ. Энэ бүхэнд уурссан тэрбээр хэд хоногийн дараа гудамжинд явж байсан нэг япон руу чулуу шидэж, толгойг нь хагалаад зугтжээ. Гэр рүүгээ явж байх зууртаа нутгийн нэг айлд унтаж байтал цагдаа нар ирж, түүнийг баривчилсан аж.

ЧОЙБАЛСАНГИЙН ЦЭРЭГ БОЛБОЛ ТААРАХ ЮМ БАЙНА

Э.Билгүүнгэрэл гуай одоо Сэлэнгэ аймгийн Зүүнбүрэн суманд амьдарч байна. Нас сүүдэр 90 давсан ч ухаан санаа саруул хэвээрээ, өнгөрсөн үйл явдлуудыг он, сартай нь ярьдаг гэхээр ой сайтай хүн юм. Түүнтэй уулзаж ярилцлаа. - Ойрд бие чилээрхээд, буцах цаг минь ойртож байгаа даг аа. Насны доройтол гэдэг нь болж байх шиг. Манай хөгшин бас л 90 гараад наслаж байна.

Маниас бүр дор болжээ, хөөрхий. Өнөөдөр эмч ирж үзэх юм гэсэн. Нэг их том хүн ирэх нь гэж ойлгосон юм байлгүй, тэрүүхэндээ бэлдээд байгаа юм аа, бас. Өвөө нь юугаа ч ярих билээ. Нэг их мундаг хүн биш. Тэр жил Тагнуу лын ерөнхий газрын Тусгай архивын дарга намайг дурсамжаа бичиж өг гээд байсан. “Би юугаа дурсдаг юм” гээд бичиж өгөөгүй.

- Та япон хүний толгой хагалсан хэргээр шоронд орсон гэж байсан. Тэгээд цааш нь юу болов?

-Яах вэ дээ, нутгийн нэг хүн намайг хаана нуугдаж байгааг цагдаад зааж өгсөн юм билээ. Би сүүлд мэдсэн. Тэгээд яахав, баригдаад Вангийн сүмийн цагдаагийн газарт хүргэгдлээ. Цагдаагийн газрын дарга япон хурандаа байх. Хэд хоног байцааж байгаад прокурорт шилж үүлдэг юм байна. Харин прокурор нь Ван Да Гун гэдэг хятад хүн. Энэ хүн надаас “Чи тэр япон руу чулуу шидэхдээ согтуу байсан биз дээ” гээд дахин дахин асуугаад байна. Нэг л учиртай болоод олон дахин асуугаад байгаа биз гэж бодоод “Тийм ээ” л гэлээ.

Тэгсэн дор нь бичиж авсан. Удалгүй шүүх хурал боллоо. Шүүхийнхэн надад гайгүй хандсан. Хятад шүүгчид байсан юм. Гурван жил хоригдох ял авч, шоронд суулаа. Шоронгийн дарга нь бас хятад хүн. Тэр хүн “Чи давж заалдаж болохгүй шүү. Тойргийн шүүхийн бүх дарга япон хүн бий.

Вангийн сүмийн Цагдаагийн газраас чамайг хүн алахыг завдсан гэж 8-10 жилийн хорих ял төлөвлөсөн байсан. Харин шүүх, прокурорынхон чамайг согтуу байхдаа хэрэг хийсэн гээд гурван жилийн ял ногдуулжээ. Давж заалдвал япон шүүгч нар чанга шийтгэнэ шүү. Удахгүй Японы эзэн хааны мэндэлсний ой болно. Энэ ойд зориулсан Өршөөлийн хууль гарч байгаа.

Чиний ялаас дор хаяж зургаан сар нь хасагдана” гэдэг юм байна. Нээрээ л түүний хэлснээр хууль гарч, миний ялаас зургаан сарыг нь хаслаа. Тэндээсээ Сунгари мө рөн дээр баригдаж байгаа Усан цахилгаан станцын барилгад ажиллуулахаар Хойд Солонгосын хилийн Жилин хот руу шилжүүлсэн. Энд Шүүх яамны харьяа Төрөл арилжуулах отряд гэдэгт хуваарилагдлаа. Хоригдлуудыг тэсэрч дэлбэрэх аюултай бүсэд ажиллуулдаг юм байна. Галт тэргээр явах замдаа би битүү хавагнаад, хорихын эмч эмнэлэгт хэвтүүлсэн тулдаа Төрөл арилжуулах отрядад очсонгүй. Эмнэлгээс гараад ус зөөдөг ажилд томилогдлоо. Хоёр хоригдол дундаа 50 литрийн модон торх дамжлаад гүйгээд байна шүү дээ.

Хоёр нарны хооронд ажиллана. Энэ ажлыг хоёр жил гаруй хийсэн. -Тэгээд суллагдав уу. Таныг Монгол руу гарахыг ятгасан Сүрэнжав гэдэг монгол хүнтэй хэзээ яаж танилцав? - Тийм ээ, суллагдаад харьж явах замдаа авга ахтайгаа таарч, гэртээ хүргүүллээ. Намайг бараг л ирэхгүй байх хэмээн бодож байсан ээж маань гэнэт ороод очиход эхлээд итгэхгүй байж билээ. Вангийн сүмийн шоронд байхдаа Сүрэнжав гэдэг монгол хүнтэй танилцсан юм. Миний хоригдож байсан өрөөнд нэг өвөрмонгол залууг орууллаа.

Нэрийг нь Төмөр гэдэг гэнэ. Японы цэргийн ангийн тогооч байгаад монголчуудад олзлогдсон гэж ярьж байсан. Тэгээд Цэргийн тагнуулынхан Сүрэнжав гэдэг хүнийг Хятадад суурьшуулах даалгавар өгч хамт буцаажээ. Хилийн дагуух нутаг усыг сайн мэдэхгүй тул төөрч яваад баригдсан юм байх. Нөгөө монгол хүн чинь хаана байгаа вэ гэхэд хажуугийн өрөөнд хоригдож байгаа гэв. Мөрийтэй тоглож байгаад баригдсан баахан хятадыг хорих гэтэл багтах өрөө байдаггүй.

Тэгээд цагдаа нар намайг нөгөө монголын хоригдож байгаа өрөөнд шилжүүлж, бид танилцсан хэрэг. Өрөөнд ороход дээлээ нөмгөн өмссөн хүн зогсож байсан. Юм ч ярьсангүй. Хэсэг байж байгаад “Чи япон хүний толгой хагалсан гэдэг залуу мөн үү” гэж байна. Тийм ээ гэвэл “Тэгвэл чи Чойбалсангийн цэрэг л болбол таарах хүн байна даа. Эндээс гардаг юм бол Монголд оч, монголчуудаа бараадвал алзахгүй. Хил орчимд, нутгийн гүнд япончууд юу хийж байна, түүнийг сайн тандаарай. Чамайг манай хүмүүс сайхан хүлээж авна. Миний даргыг Цэсэнжав гэдэг. Би уг нь цэргийн хүн байгаа юм. Хэрэв чи Монголд очвол энэ хүнийг олж уулзаарай. Түүнээс өөр хүнд хамаагүй юм ярьж болохгүй шүү” гэдэг юм байна.

Түүнээс хойш Сүрэнжавын хэлсэн үг санаанаас гардаггүй. Тэгээд ерөөсөө Монгол руу л гаръя гэсэн бодолтой явдаг боллоо. Монгол руу зүглэх боломж бүхнийг хайж, судалж байсан. Гэтэл Японы хуурай замын цэргийн хүнсэнд зориулж ангийн мах бэлтгэх, хилийн харуул хийлгэхээр хүмүүс сонгож байна гэсэн сураг дууллаа. Бүртгэж байгаа газар нь яваад очлоо.

Хятад, монгол гээд баахан хүн байна. Биднээс арав шахам хүн сонгож, тусгай үнэмлэх олгосон. Нэг хэсэг хилийн бүсээр явж, цэргийн хүнсэнд зориулж ан хийлээ. Ингэж явахдаа Монголын хилийг хаагуур нэвтрэх, хаашаа явах гээд сайн судалсан. Зугтах өдрөө ч товлосон байсан. Гэтэл мэдсэн юм шиг намайг тогооч болгочихдог байгаа. Хэсэг ажиллаж байгаад ангийн ажилдаа эргэж орох санал тавьж, буу сумтай болоод авлаа. Анд гарсан эхний өдрөө Монголын хилийг чиглээд мордоод давхичихлаа даа.

Миний өмнө нэг чоно гүйгээд байна. Мөрөөр явсаар нэлээд холдлоо. Энэ чоно яагаад ч юм Монгол руу гарах юм шиг санагдаад байсан. Явж явж эргэж харвал араас яваа юм лав алга. Япон винтовноосоо сумыг нь гаргаж халаасандаа хийчихлээ.

Аюулгүй хүн гэдгээ харуулах гэсэн хэрэг шүү дээ. Явсаар байгаад хилийн 24 дүгээр отрядын нэгдүгээр заставын хилийн харуул дээр хүрч очлоо. Намайг харсан харуул шүгэл үлээтэл цаанаас нь баахан цэрэг гарч ирж баривчилсан. Ингэж л Монгол Улсынхаа барааг харлаа. Япончуудын шоронд хамт хоригдож байсан Сүрэнжавын хэлсэн шиг намайг монголчууд сайхан хүлээж авсангүй. Хилийн харуулаас застав, заставаас отрядад, отрядаас Улаанбаатар руу хүргүүлэхдээ гартаа гавтай, нүдэндээ боолттой, буутай цэргээр мануулсаар явсан.

ЧИ ЯПОНЫ ТАГНУУЛ БИЗ ДЭЭ

Баянтүмэнгээс гарсан ачааны машин гурав дахь хоног дээрээ Баянзүрхийн товчоонд ирлээ. Энэ машин дээр Э.Билгүүнгэрэлээс гадна түүнийг харгалзан яваа цэрэг, эхнэрээ дагуулсан офицер гээд арав гаруй хүн явав. Жолоочийг тээврийн товчоонд бүртгүүлэхээр буух зуур хүмүүс Туул гол руу очъё гэж ярьж байх юм гэнэ.

“Түргэн Туулын хөвөөнд манай Бугатын ордон бий” гээд аав минь дуулаад байдаг юм. Дуунд гардаг Туул гол энэ байх нь гэж бодсон тэрбээр голын хөвөөнд очиж уснаас нь магнайдаа хүргэн адис авч, гэдсээ цэрийтэл уужээ. Туулын уснаас магнайдаа хүргэж байгаа түүнийг харсан эмэгтэй “Хөөрхий дөө, энэ чинь монгол хүн байна шүү дээ” гэж офицер нөхөртөө хэлж байх нь дуулдаж.

Гэтэл нөхөр нь “Одоо шоронд орох юм” гэж байх юм гэнэ. Ингэж ах дүү монголчуудаа гэж зорьж ирсэн түүнийг шорон хүлээж байгааг мэджээ. Түүнийг олон хүн байцаана, “Чи Японы тагнуул биз дээ, чамайг хэн, ямар даалгавартай явуулсан бэ. Монгол дахь хань хамсаатан чинь хэн бэ” гэдэг жижүүрийн асуулттай. Үнэнээ мянга өчөөд ч нэ - мэр болсонгүй.

Сүүлдээ арга буюу “Тийм ээ, би Япо ны тагнуул” хэмээн мэдүүлэх болж. Түүнтэй хамт Наваан-Юндэн нарын хүн хоригдож байсан гэдэг. Шоронгоос хүн авч гарахдаа толгойг нь бүтээгээд байдгийг тэрбээр анзаарчээ. Ингэж гарсан хүмүүс барагтай бол буцаж ирдэггүйг хамт хоригдож байсан хүмүүс ярьж байх юм гэнэ. Цаазлуулах ял авснаас нь хойш түүнтэй хэд хэдэн хүн уулзаад “үнэнээ хэл” гээд байх болжээ. Түүнийг хилс хэрэг хүлээгээд байна гэдгийг прокурорынхон анзаарсан бололтой.

Шоронгийн төмөр хаалганы ёолох мэт чи харсан дуунаар давхийн цочсон Э.Билгүүнгэрэлийг хошууч Шаарий дуудан уулзаж, Ардын их хурлын тэргүүлэгчдэд хандан амь гуйсан өргөдөл бич гэжээ. Түүний хэлсний дагуу өргөдөл бичиж өгөв. Нэг өдөр түүнийг өрөөнөөс нь дуудаж гаргахдаа толгой дээр нь хуучин хүрэм нөмөргөжээ. Ингээд дуусдаг юм байж дээ гэж бодоод дуугүй л явж.

Гэтэл одоогийн СанктПетербург төвийн орчимд байсан шүүхийн байранд ирлээ. Шүүгч тогтоол уншиж, Ардын их хурлын тэргүүлэгчид түүнийг амийг өршөөн цаазын ялыг нь 25 жил хорих ялаар сольсныг танилцуулжээ. Төв хорих ангид ял эдэлж, бээлий, хөвөнтэй хүрэм, цэрэг нэхий дээл оёж байсан түүнийг нэг л өдөр цагаатган, шоронгоос сулласан байна. Эрх чөлөөтэй болсон тэрбээр Монгол Улсын харьяат болсон төдийгүй Дотоод явдлын яамны Гадаад тагнуулын албанд элсэж, хилийн чанадад арав гаруй удаа үүрэг гүйцэтгэсэн юм.

Монгол Улс Чөлөөлөх дайнд оролцох болсныг зарласан мөчөөс эхлэн тэрбээр тусгай үүрэг гүйцэтгэхээр гадаадад гарчээ. Хожим цагдаагийн шилдэг дар га нарын нэг болсон, хурандаа Рэнцэнхорлоотой хамт Хятадад жил гаруй тагнуулын үүрэг гүйцэтгэсэн нь хамгийн удаан хугацаатай томилолт байжээ.

-Та тэгээд ямар үүрэг гүйцэтгэдэг байв?

- Түүнийг чи мэдэж яах гээв. Янз бүрийн л үүрэг гүйцэтгэсэн. Суурин тагнуулчидтайгаа холбоо барих, тэднээс болон бусад эх сурвалжаас мэдээлэл цуглуулдаг байлаа. Авсан мэдээллээ төв рүүгээ дамжуулна. Сүүлд Улаанбаатар хотын цагдан сэргийлэх газрын дарга болсон гавьяат хуульч, хурандаа Рэнцэнхорлоо миний дарга. Бид хоёр жил гаруй үүрэг гүйцэтгэсэн.

Гүйлгээ ухаантай, том ханхар эр байсан юм. Бид тусгай холбоочинтой байсан ч зарим үед би мэдээгээ радио станцаараа дамжуулчихдаг, хүлээгээд авчихдаг байлаа. Мөн Монголд элэгтэй хүмүүсийг олж, өөрийн талд элсүүлдэг байсан. Дагуурын зүүн, баруун хошуугаар явж гурван хошууны ноёныг харьяа ардуудтай нь Монголд дагаар орох өргөдлийг нь бичүүлэн авчирсан юмдаг. Тэр ноёд манай улсад ирсэн юм шүү.

-Манай суурин тагнуулч тэгээд олон байсан уу?

-Байлгүй яах вэ. Сүүлдээ холбоо харилцаа тасраад хүний нутагт хаягдсан нь ч бий, нутагтаа ирсэн нь ч бий.

Намайг бага байхад манай хошуунд Дэлгэр гэж хүн байлаа. Гарын ур дүйтэй, модоор хийхгүй юм байхгүй, мужаан хүн л дээ. Эхнэр, хүүхдүүдтэйгээ амьдардаг. Вангийн сү мийг манайхан чөлөөлсний дараа Армийн штабынхан түүнийг дуудаж уулзаад жигтэйхэн юм болсныг нутгийнхан нь хараад мэл гайхсан гэдэг. Дэлгэр гуай оросоор яриад, орос офицеруудтай жигтэйхэн дотно байна гэнэ.

Тэгээд хүмүүс асууж л дээ. “Та чинь хэдий завандаа орос хэл сурчихдаг, энэ хүмүүстэй танилцчихдаг байна аа” гэж. Гэтэл Дэлгэр гуай “Би Орос улсад КУТВ төгссөн хүн. Тэр жил Мүгдэний Махгал бурханд мөргөх нэрээр ирээд, суурьшсан юм шүү дээ. Одоо миний ажил дууссан, эх нутагтаа харих минь” гэсэн юм гэнэ лээ. Тэгээд жил гаруйн дараа ирж, эхнэр хүүхдээ аваад явсан гэсэн. Тэр хүн ямар үүрэг гүйцэтгэж байсан нь ойлгомжтой биз дээ. Энэ мэт өвөрмонгол, хятад гээд олон хүн байсан.

-Эцэг, эхтэйгээ хэзээ, яаж уулзав?

- Тусгай үүрэг гүйцэтгэж явахдаа нутгаараа, гэрийнхээ хаяагаар шахам явж л байлаа. Болдогсон бол гэртээ орж, аав, ээжтэйгээ золгочихоод гармаар санагдах үе зөндөө. Гэсэн ч нууц албаны ажилтан хүн чинь яаж болох вэ дээ. 1945 оны өвөл, дайны дараа юм байна намайг дарга дуудаад Баянтүмэн яв гэж байна. Яах гэж байгааг нь ч асуусангүй. Баянтүмэнгийн Дотоодыг хамгаалах газрын дарга Даваажав, төлөөлөгч Банзрагч, Дагвадорж нар уулзаад “Чамайг Манж го улсын Хянган аймгийн Амбан захирагч Буянмандахтай уулзуулна.

Чи өөрийгөө Японы тагнуулаар Монголд ирээд баригдсан. Нутаг заагдан ял эдэлж байгаад саяхан суллагдлаа. Одоо нутаг буцах гэж байна” гэж хэлээрэй гэв. Надад нэг л сонин санагдаад явчихлаа. Тэгээд буцаж ороод “Би ер тэр хүнтэй чинь уулзахгүй, нутаг буцна ч гэж хэлэхгүй” гэхэд “гарч бай” л гэнэ.

Нэг их удалгүй дуудлаа. Яваад ортол Даваажав дарга өндөр нуруутай, настайвтар хүнтэй хамт сууж харагдав. Тэгснээ “За танилц, Амбан захирагч Буянмандах гэдэг хүн” гэв. Би яахав хэл гэснийг нь хэллээ. Гэтэл нөгөө хүн “Би чамайг Монгол руу тагнуул хийлгэхээр явуулаагүй биз дээ” гэж байна. Хариуд нь “Би таныг гэж хэлээгүй шүү дээ” гээд бид салсан.

Хэд хоноод нөгөө хүнтэй Хянган аймаг явлаа. Замдаа нөгөө ноён “Чи хязгаар хошууны дарга хийх үү” гэж асууж байна. Үгүй ээ, би Монгол руу буцна гээд шууд хэлчихлээ. Нутагтаа очсон хойно намайг дуудлаа. Яваад очсон цай хоолоор дайлж байгаад “За чи Монголд очоод цаад дарга нартаа намайг ийм юм эдэлж хэрэглэдэг хүн гэдгийг хэлээрэй гээд булган захтай, шилүүсэн дээл үзүүлсэн.

Ер нь язгууртан хүн л дээ” Монголд дагаар орохоор очоод манай байдал таалагдаагүй юм байлгүй дээ. Түүнийг дагаж ирсэн хүмүүсийг манайхан Гандангийн ойролцоо нэг хашаанд барьсан том гэрт буулгаж, тусгай хүнээр үйлчлүүлэн, бүгдэд нь хурган дотортой дээл, цагаан эсгий гутал өгч, байгаагаараа дайлсан юм.

ЭЭЖ ЭЭ, ТА ГУРВАН МЭРГЭДИЙНХЭЭ НУТАГТ ОЧНО

-Япон цэргийн хүнс бэлтгэхээр ан хийж яваад тэр чигтээ зугтсан намайг цагдаагийнхан эрэн сурвалжилж, зургийг минь хаа сайгүй тараасан гэсэн. Манайхан намайг бараг нас барсанд тооцоод байж. Машин хөлслөн нутагтаа очиж, ээж, аавтайгаа уулзаж, баярлуулсан. Нутагтаа очоод нэг их удаагүй ээ.

Эхнэр авч, аав, ээжийгээ Хятадын харьяатаас гаргах өргөдөл өгсөн. Зөвшөөрсөн хариу аваад гэр бүлээрээ Улаанбаатарт ирж, Монголын иргэн боллоо. Нэг дүү минь бидний араас ирэх гэж яваад хил дээр Хятадын хилийн харуулуудтай таарч, зугтаж яваад буудуулан нас барсан. Ганц охин нь үлдсэнийг би өөр дээрээ сүүлд авсан. Одоо Улаанбаатарт 60 гарсан эмгэн амьдарч байгаа.

Дайны дараа намайг төрийн одон, медалиар шагнаж, орон сууц өгсөн. Хятадыг Японы түрэмгийлэгчдээс чөлөөлж, манай хоёр улсын харилцаа сайжирсан тул Гадаад тагнуулын албыг татан буулгаж, ажилтнуудыг нь тараасан. Би Холбооны яаманд шуудангийн салбарын эрхлэгчээс эхлээд янз бүрийн алба хашсан даа. Хэдэн жилийн дараа Атрын аяны хүрээнд Сэлэнгэ аймгийн Зүүнбүрэн суманд шилжих саналаа өгсөн. Аав, ээж минь хотод идээшихгүй байсан нь ийм шийдвэр гаргахад нөлөөллөө. Ээж минь “Зүүн тийшээ, нутгийнхаа зүгт явбал яасан юм бэ, холоос ч гэсэн барааг нь харж байя” гээд болдоггүй.

Миний ээж гурван мэргэдээс гаралтай хүн л дээ. Одоо энэ гурван голын сав газар чинь мэргэдүүдийн уугуул нутаг шүү дээ. Гурван мэргэдийг эзэлж авсан Чингис хаан ард иргэдийг нь нутаг заан суулгажээ. Манай хошуунд мэргэдүүд олон байсан.

Тэгэхээр нь ээж ээ, та гурван мэргэдийнхээ нутагт очно шүү дээ гэхэд “Тэгвэл ээж нь өвөг дээдсийнхээ нутагт амьдрах юм байна” гээд дуртай зөвшөөрсөн. 1959 оны наймдугаар сарын 1-нд Сэлэнгэ аймгийн Зүүнб үрэн суманд ирлээ. Дарга энэ тэрээс эхлээд янз бүрийн ажил хийсэн. Тавь гаруй жил энэ сайхан нутагт амьдарч байна. Нэг хүү минь энд төрсөн. Аав, ээж хоёр минь энүүхэнд мөнх нойрсож байгаа. Би ч эндээ шингэнэ” хэмээн яриад санаа алдав.

Э.Билгүүнгэрэл гуайтай бид нэлээд удаан ярилцлаа. Өвгөн цай, хоолоор дайлсныхаа дараа нямбайлан хадгалсан, одон, медалиа зүүсэн хүрмээ гаргаж өмсөөд зургаа авахуулав. “Манай нутгаар ирвэл намайг байсан байгаагүй орж гарч байгаарай. Би хүүхдүүддээ хэлчихнэ. Өвөө нь одоо юу удаа аж дээ” гэсээр үлдлээ.

"Өнөөдөр"