Чих тавибал Багануурт байдаг бас бус холбоод, төрийн бус байгууллагууд, дүүргээ гэсэн сэтгэлтэй иргэд хөдөлгөөнд орж буй сурагтай. Бүр өргөх бичиг барих тухай ч дуулдаад явчихлаа. Шалтгаан нь хайлтгүй тодорхой. Энэ бол “Багануур” хувьцаат компанийн захирлын томилгоо. Гавьяаны амралтдаа гарах гэж байгаа Багануурын уурхайн дарга, Монгол Улсын гавьяат уурхайчин Д.Дамбапэлжээ гуайн халааг хэн авах нь удахгүй шийдэгдэнэ.

Нийслэлээс 130 км алслагдсан Багануур дүүргийнхний амин зуулгын гол эх үүсвэр, хүнээр яривал зүрх нь Багануурын уурхай. Тийм ч болохоор “Багануур” ХК-ийн гүйцэтгэх захирлаар ямар хүн ирэх вэ гэдэгт Багануурынхны сэтгэл зовнисоор багагүй хугацааг үдэж байна. Яагаад гэвэл одоо ирэх захирлаас Багануурын уурхайн, цаашлаад Багануур дүүргийн, бүр нийслэлийнхний хувь заяа шалтгаалах учраас тэр. Шарын гол, Адуунчулуун гээд Монголын өнгөтэй, өөдтэй, төрийн данстай олон уурхай өдгөө гадаад, дотоодын хөрөнгөлөг хүмүүст очоод буй. Эрх мэдэл, хөрөнгө бэлтэй хэдхэн хүн түмний мэдлийн баялгийг ямар аргаар яаж авсныг, бас одоо яаж эзэгнэдгийг нь олон хүн мэднэ. Тэр л жишиг Багануурын уурхайд үйлчлэх вий гэхээс Багануурынхан түгшиж байна. Түгшээд зогсохгүй хэрвээ буруу шийдвэр гаргавал төр, засагт үгээ хэлж, тэмцэн босоход бэлэн байна. Багануур дүүргийнхнийг бужигнуулсан түгшүүрийн харангыг уг нь УИХ-ын гишүүн Д.Дамба-Очир дэлдчихсэн юм. Баахан юм амлаж, элдэв аргаар УИХ-д сонгогдчихоод, итгэж саналаа өгсөн сонгогчдодоо нүүрээ ч харуулахгүй зугтаж яваа энэ эрхэм саяхнаас “хэлд орж”, энд тэнд ярилцлага өгөөд эхэлсэн нь чухамдаа түмний нүднээс далд Төрийн ордонд найруулж явсан “хортой” нь холбоотой байж.

Д.Дамба-Очир гишүүн Багануурыг авахыг хүсчээ. Гэхдээ мэдээж түүний дураар шууд өгчихгүй тул эхний ээлжид хурууных нь аясаар хөдлөх хүнээ тавиулж, түүндээ элдэв бараа, найрааны боловсон хүчнүүдээ шахаж, хэтэвчээ зузаатгах, алс хэтдээ Багануурын уурхайн төрийн мэдлийн хувийг эзэмшихийг санаархсан хэрэг. Хүсэлдээ хүрэхийн тулд Д.Дамба-Очир гишүүн “Эрдэнэт” үйлдвэрийн ажилтан, угшлаараа АН-ын гаралтай Мэргэнбаатар гэгчийг намаа мартан дэмжиж, “Багануур” ХК-ийн гүйцэтгэх захирлаар томилуулахаар зүтгүүлж, Ерөнхий сайд Сү.Батболдод хүртэл танилцуулаад авсан гэлцэнэ.

Харин ам хэл, ажил хоёр нь ямагт зөрж, ард түмнээс “Хулхи Очир” нэрийг авсан гишүүнд Ерөнхий сайд ихэд итгээд байгаа нь гайхалтай юм. Д.Дамба-Очир гишүүн бусдыг итгэн үнэмшүүлэх чадвараараа “Банкны Цолмон”-гоос дутахгүй байж болохыг үгүйсгэхгүй ч бүхэл бүтэн дүүргийн хувь заяаг “хоосон амд” даатгаж арай болохгүй байх аа.

Өнөөдөр Багануурын уурхайд 1200 хүн ажилладаг. Тэдний гэр бүл, үр хүүхэд, ахан дүүс, цаашлаад тус уурхайтай ажил, амьдралаар холбоотой олон мянган хүний эрх ашиг энд яригдаж байна. Тэр олон мянган хүний эрх ашиг эрхэм гишүүн Д.Дамба-Очирын хэтэвчээс дор гэж үү. Үгүй ээ, хэн ч, ямар ч сайд, дарга тэгж бодох эрхгүй.

Энэ шүүмжлэлийн хариуд Д.Дамба-Очир гишүүн санал болгож буй хүнээ “уул уурхайн мэргэжлийн хүн” гэж өмөөрөх байх. Уучлаарай гишүүн ээ, “Эрдэнэт” үйлдвэрт ажилладаг инженер болгон “Багануур”-ын уурхайг мэдэхгүй. Нэг нь зэс, нөгөө нь нүүрс, нэг нь хамтарсан, нөгөө нь төрийн өмчийн гээд нөхцөл, онцлог тэс өөр хоёр байгууллага. Хариуцлагаараа ч асар ялгаатай. Эрдэнэт үйлдвэр хагас сар зогслоо гэхэд Монгол даяараа донслоод байх нь юу бол. Харин Багануурын уурхай хоёр өдөр зогсоход Улаанбаатарын, бүр тодруулбал Монголын хоёр хүн бүрийн нэгийх нь амьдралд шууд нөлөөлөх болно. Тийм ч учраас Монгол Улсын үндэсний аюулгүй байдалтай шууд холбоотой, стратегийн ач холбогдол бүхий энэ уурхайн ажилтнууд өөрсдийнхөө онцгой үүргийг нэн ухамсарладаг, нийслэлчүүдийнхээ галыг таслахгүйн төлөө мэрийн зүтгэдэг хүмүүс.

Ийм л хүмүүсийн голомтод хэн нэгэн хэтэвчээ зузаатгах хүсэлтний утсан хүүхэлдэй эзэн суух ёсгүй юм. Өнөөдөр Багануурын уурхайнхан төрийн шийдвэрийг хүндэтгэн хүлээж байна. Тэгэхдээ уурхайгаа, ажлаа мэддэг даргыг бидний дундаас, эрдэмтэй чадалтай инженерүүдээс минь шилээд сонгоосой гэж хүсч байна. Басхүү нүүрсний салбарын жаргал зовлон, ажил мэргэжлийнх нь онцлогийг мэддэг, төр, түмний төлөө зүтгэх хүсэлтэй хүнийг томилбол хүлээж авахад бэлнээ илэрхийлж байна. Харин энэ уурхайн ганц ч хувьцаагүй Д.Дамба-Очирын утсан хүүхэлдэйг магтаалын үгээр мянгантаа гоёж, сайдын сэтрээр түмэнтээ сүрдүүлээд ч хүлээж авахгүйгээ мэдэгдэж байна. Багануурынхан тэгж юм болгонд хөөрч хашгираад, тэмцэж давхиад байдаг хүмүүс биш л дээ. Гэхдээ бурууд хурц, үг нь шулуун, нэг дуугарвал дуугарсан шиг дуугардаг, эцсийг нь хардаг зоригтой, ясны уурхайчид. Баримт нь гэвэл бэлээхэн байна. 1999 оны өвөл Төрийн өмчийн хороо хаа хол байсан банкны хүнийг “Багануур” ХК-ийн захирлаар томилоход уурхайчид эсэргүүцэж, ажил хаялт зарлаж, эцсийн дүндээ дээрээс томилогдсон захирал өглөө нь шинэ албаа хүлээж аваад, орой нь эргүүлж өгөөд гэртээ харьсан түүхтэй. Энэ түүх давтагдах вий дээ.

Лүнгийн замыг төр Д.Дамба-Очирт даалгасан, “там” болгосон. Багануурын уурхайг түүнд даатгавал яах бол... Бодохоос ч аймшигтай.

Тамын замын Дамба-Очир гэж цоллосонд эрхэм гишүүн хилэгнэхгүй хэмээн найдна. Таны барьсан Лүнгийн зам дээр жолооч бүхэн хараалаа барж, тэнд осолдсон олон хүний үр хүүхэд, ахан дүүс нэрийг тань дурдахыг ч хүсдэггүй юм шүү. Юманд бас хэмжээ хязгаар байдагсан даа. Ард түмний баялгийг хуйвалдаж, луйвардаж, хуурч, булааж авч болно, харин олсон олз чинь яаж шингэж, үр хүүхдэд чинь хэрхэн тусахыг түмний олон нүд бүлтийтлээ ширтэж байгаа шүү.

Л.Тулга

Эх сурвалж "Үндэсний шуудан"