УИХ-ын гишүүн X. Тэмүүжинтэй хуулийн салбарт үүсээд байгаа зарим асуудлын талаар илэн далангүй ярилцлаа.

-Эрүүгийн хуулиа шинэчлэнэ гэж эрдэмтэн, мэргэдээс эхлээд жирийн иргэн хүртэл ярьж байна. Одоогийн мөрдөгдөж байгаа хуулийн юу нь болохгүй байгаа юм бэ?
-Эрүүгийн хууль гэдэг тухайн хүний гэм буруутай эсэхийг шийддэг шугам. Манай Эрүүгийн хуулийг нийгмээ шоронжуулсан буюу удаан хугацааны хорих ялыг давамгайлуулсан учраас олон хүнийг шоронд хорьж, шорон нь байнга дүүрдэг. Үүнийг пшйдэхийн тулд 2-3 жилд Өршөөлийн хууль гаргадаг хэв маяг руу орчихлоо гэсэн шүүмжлэл гардгийг би хүлээн зөвшөөрдөг. Тиймээс Эрүүгийн хуулийн шинэтгэлийг хийе гэвэл хорихоос өөр ялын хэлбэрийг илүү олон болгох хэрэгтэй гэдгийг бодох ёстой.

Нөгөөтэйгүүр хорих ялыг удаан хугацаанд оноохоос илүү хугацааг нь багасгаж, яавал хорих ял эдэлж байх хугацаанд илүү нийгэмшүүлэх вэ гэдэг хэлбэрийг эрэлхийлэх нь чухал. Одоогийн Эрүүгийн хуулийг шинэчлэхдээ бид Захиргааны хэргийн зөрчлийн тухай хуулийг хамт шинэчлэх ёстой. Энэ хоёр хуулийг нэг шугаманд оруулж ирэх хэрэгтэй.

-Сая Ш.Сайхансамбуу гишүүн Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулгын төсөл санаачилсан. Та хуулийн төслийг дэмжиж байгаа юу?
-Би дэмжихгүй байгаа. Яагаад гэвэл хүмүүсийг шоронжуулж байна гэж байгаа хэрнээ энэ хууль дээр илүү олон зөрчлийг гэмт хэрэг болгож тавиад өөр олон хүнийг шоронд явуулах зорилготой хууль оруулж ирсэн. Тиймээс өөрчлөх гэж байгаа хууль нь одоогийнхоосоо дор болгож байгаа учраас үүнийг дэмжихгүй. Энэ хуулийн төсөлд одоо эрүүгийн гэмт хэрэг гэж үзээгүй олон зөрчлийг гэмт хэрэг гэж үзсэн. Эдгээр нь бүгд хорих ялтай. Одоогийн Эрүүгийн хуульд байгаа цаазаар авах ялын төрлийг илүү олон болгосон. Бид цаазаар авах ялыг халах, шоронжсон нөхцөл байдлыг арилгахыг хүсч байхад ингээд оруулж ирж байхад дэмжих ямар ч боломжгүй.

-Энэ хуулийн төсөлд шинэ төрлийн гэмт хэргүүдтэй тэмцэх асуудлуудыг бага зэрэг хатуугаар шийдвэрлэх аятай болсон гэж байсан. Ийм хэргүүдтэй өөрөөр яаж тэмцэх ёстой юм бэ?
-Амьдралын хэв маягаа дагаад хар тамхи, хүний наймаа, цахим ертөнц дэх гэмт хэргүүд бий болж байна. Бидний ирж яваа цаг их зүйл шаардаж байхад одоо малын хулгайтайгаа ноцолдож байна. Ийм зүйлүүдийг мэргэжилтнийхээ үүднээс харах ёстой. Социализмын үед хууль бичиж байсныхаа хувьд, тухайн үед од байсныгаа хуулийн салбартаа агуу гэж харж болохгүй. Энэ бол эрдэмтэнд ч, Хууль зүйн сайдад ч адилхан хаяглагдаж байгаа үг шүү. Цаг үе өөр болчихсон байна. Өөрөө компьютер дээр ажиллаж мэддэггүй эрдэмтэн компьютерийн гэмт хэргийн талаар төсөөлж мэдэхгүй.

-Та С.Нарангэрэлээс уучлалт гуйсан уу?
-Миний сонгогчдыг шоронд хийх гэж байгаа хүний хуулийг хоцрогдсон гэж хэлснийхээ төлөө би уучлалт гуйхгүй. Тухайлбал, энэ Эрүүгийн хуулийн нэг төрлийн хэргийг л авч үзэхэд, “эрээчих” гээд гэмт хэрэг байгаа юм. Энэ нь хана, цонх хаана ч юм эрээчвэл гэмт хэрэг гэж байна. Манайх шиг ухаалаг, иргэнлэг улс оронд “эрээчих” гэдэг гэмт хэрэг байхгүй. Хашаан дээр зураг зураад, биччихвэл тэр хашааны эзний эд хөрөнгөд хохирол учирч байгаа. Энэ нь хувийн өмчид халдсан гэдгээрээ захиргааны эсвэл иргэний журмаараа захиргааны хариуцлага эсвэл нөхөн төлбөрөө төлөөд л шийдэгдэх ёстой.

Яагаад гэвэл ханан дээр зурах чинь графит гээд одоо урлаг болчихсон. Эрээчих гэдэг гэмт хэрэг социализм эсвэл хаалттай нийгэмд байдаг. Учир нь үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэхийг хязгаарладаг зүйл. Ханан дээр бичнэ гэдэг чинь Засаг муухай эсвэл Х.Тэмүүжин огцор гэж бичнэ гэсэн үг. Ийм гэмт хэргүүдийг оруулж ирж байгаа хүн миний багш байсан ч хуулийг нь дэмжихгүй. Ёс суртахууныхаа хувьд би багшийгаа хүндэлнэ.

-Хууль хяналтынхан гэдэг хүний гэм буруутай эсэхийг шалгадаг мэргэжилтнүүд. Гэтэл өнөөдөр хуулийнхан өөрсдөө бараг гэмт хэрэгтэн юм биш үү. Эднийг хянадаг Б.Галдаа прокурорын алба ажлаа хэр хийж байгаа гэж та үзэж байна вэ?
-Дөнгөж сая Хууль зүйн байнгын хороон дээр энэ асуудал яригдлаа. Гудамжинд гарч байгаа хэргийг хуулийнхан илрүүлчихэж байна. Харин цагдаа дотор гарсан хэрэг илрэхгүй байна. Гудамжинд камер ажиллуулаад иргэдийн хийсэн хэргийг ямар ч асуудалгүй илрүүлж байлаа. Гэтэл цагдаа дотор гарсан хэрэг өөр байна. Жишээ татахад, саяхан Төв аймгийн цагдаагийн эрүүлжүүлэх байранд эрүүлжүүлэгдэж байсан хүнийг буудаж алсан. Эрүүлжүүлэх байранд нь камер байсан ч бичлэгийг нь үзэх гэтэл устгачихсан байсан.

Энд ямар журам байгаа хэн хариуцлага хүлээх нь мэдэгдэхгүй. Гудамжинд иргэдэд болохоор журам үйлчлээд цагдаагийн байгууллага дотор бичлэгийг хэн хадгалах юм бэ, устгавал хэн хариуцлага хүлээх юм бэ гэдэг нь тодорхойгүй байна. Тиймээс одоо эрхмэдэлтнүүдэд үйлчилдэг журмыг нэн даруйгаргаххэрэгтэй. Сүүлдлгэхэдби Баянгол дүүргийн цагдаагийн хэлтсийн Мөрдөх албаны өрөөг тоноглох гээд 30 сая төгрөг өгсөн. Барууны кинон дээр мөрдөх албаны өрөө нь толины цаанаас тусдаа харагдаж, цаана нь бичлэг явагдаж, дүрэм журам дэд бүтэц ойлгомжтой байдаг.

Сэжигтэн ч, байцаагч ч зөрчил гаргаж хүч хэрэглэх боломжгуйгээр хянагддаг. Манайд болохоор өөрийнхөө суудаг өрөөнд сэжигтнийг оруулж ирээд цохиод зодоод, буу гаргаж сүрдүүлдэг. Үүнийгээ өөрчил гэхээр Монголд тийм стандарт байхгүй гээд зогсч байна. Энэ мэтчилэнгээр хуулийн салбарт маш олон асуудал байгаа. Харамсалтай нь энэ бүхнээ ярихгүй, шийдвэрлэхгүй болж байна гэж бодоод яваад байгаа хүн олон байна. Эдгээр асуудалтай хамт хэлэхэд, Шүүхийн шинжилгээний байгууллагыг онцгойлон авч үзэх хэрэгтэй.

Энэ чухал байгууллага дээр олон алдаа гаргаж байна. Саяхан Ерөнхийлөгчийн рефрент залууг нэг цагдаа дайрсан тохиолдол гарсан. Газар дээр нь очсон шинжээчид сэжигтэнг газар дээр нь үлээлгээд согтолтынх нь зэргийг тогтоогоод бусад ажиллагаагаа явуулах ёстой. Гэтэл хоёр хоногийн дараа үлээлгээд согтууруулах ундаа уугаагүй байна гэсэн дүгнэлт гаргаж, хойшлуулшгүй ажиллагаа явуулах ажил дээрээ сүбьектив нөлөөлөл гаргаж байна. Ийм байдлаар хэргийг яаж ч өөрчилж болох нөхцлийг л өөрчлөх ёстой.

-Гэмт хэрэг гээд ярихаар манайхан албан тушаалтнуудын хэргээ яах вэ гэдэг. Тэр дувдаа халдашгүй эрхтэй хүмүүсээ яаж хянах юм. Сүүлд л гэхэд Ч.Сангарагчаа нарын хэрэг, УИХ-ын нэр бүхий гишүүдийн хэргүүд ойлгомжгүй шийдэгдлээ?
-Халдашгүй эрх гэдэг ард түмнийг гөлөөлж байгаа тэр субьект л байх ёстой. Яагаад гэвэл тэр хүн Х.Тэмүүжин гэдэг хүнийг хорино гэхээр цаана нь байгаа 40 мянган сонгогчийн эрхэнд салдчихаж байгаа юм. Мөн хууль гогтоох байгууллага Засгийн газраас байлгаж өгч байгаа юм. Засгийн газарт цагдаа байгаа, Тийм учраас Засгийн газрын нуух гэсэн таагүй омыг нь ил гаргаж байдаг хууль тогтоогчийг тэр хүчээрээ хэрэг үүсгэж шалгаад шоронд суулгачихаж болно.

Дарангуйлагч системд бүгд л тэгж байгаа биз дээ. Ийм байлгахгүйн тулд цөөнхийн хамгаалалт. Одоо Д.Зоригт сайдыг огцруулах гээд нэг хүн байнга санал гаргаж байна. Энэ нөхдүүдэд Засгийн газар сайддаа хэлээд арга хэмжээ авъя гэхэд халдашгүй эрх байхгүй байсан бол дор нь арга хэмжээ авна. Насаар нь хорихгүй юм аа гэхэд Д.Зоригтыг огцруулах санал хураалт болох өдөр санал өгөх гишүүдийг нь аваад явчихад л болно. Харин энэ эрхийг сонгогддоггүй, томилогддог албан тушаалтанд өгч болохгүй.

Манайхан нэг бол мэддэггүйдээ эсвэл мэдсээр байж ингэж болдог гээд АТГ-ын хоёр даргад олгосон. Одоо сонгогддог албанд ч халдашгүй эрх нь хязгаарлагдаж байгаа. Хэрвээ та Засгийн газрын гишүүн бол халдашгүй эрх чинь байхгүй. Та дангаараа УИХ-ын гишүүн байхуу, эсвэл хамт хийхүү Хамт хашвал УИХ-ын гишүүний халдашгүй эрх алга болно гэж байгаа. Мөн УИХ-ын гишүүн ганцаараа би халдашгүй эрхтэй гээд дуртай байгууллага руугаа нэвтрэх эрхгүй. УИХ-аас тусгай ажлын хэсэг байгуулагдсан тохиолдолд л Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр үйл ажиллагаа явуулж байгаа бүх байгууллагт нэвтрэх эрхтэй.

Түүнээс ганцаараа оччихоод би УИХ-ыг төлөөлж байна гээд Ц.Шинэбаяр шиг явбал хэцүү байдалд орно. УИХ-ын гишүүнд өөрт нь тийм эрх байхгүй. УИХ-д л эрх байгаа. УИХ-аас ажлын хэсэг гаргаад тэр “Оюутолгой” руу явуулахад тэр компани оруулахгүй байвал тэр компанийг дампууруулах асуудал ч дурын хэрэг болно. Түүнээс ганц гишүүн очоод би шалгах эрхтэй гэвэл уучлаарай, та бидэнд хамаагүй гээд явуулах эрхтэй. Намайг ч гэсэн хувийн компани хаалгаараа оруулахгүй шүү дээ.

-АТГ-ын дарга нарын хэрэг сая их ойлгомжгүй шийдвэрлэгдлээ. Гурван шатны шүүхийн шийдвэр хүчин төгөлдөр болоогүй байхад яагаад Ч.Сангарагчаа нарыг хорих анга руу шилжүүлчихсэн юм бол. Мөн УИХ-аас халдашгүй эрхийг нь аваагүй байхад шүүх яагаад яллаад байгаа юм бэ?
-Гурван шатны шүүхийн шийдвэр гарч шүүхийн шийдвэр хүчин төгөлдөр болдоггүй. Шүүхийн шийдвэр давж заалдах шатны хурлаараа хүчин төгөлдөр болно гэдгийг Үндсэн хуулин дээр зааж өгсөн байгаа. Дээд шүүх бол хяналтын шат. Гурав дахь шатны шүүхэд хүмүүс хэргээ хянуулах өргөдөл гаргаж болно. Тэдгээр өргөдлийг Дээд шүүх судалж байгаад ийм төрлийн гэмт хэрэг их гарч байна. Эдгээр хэргийг төлөвлүүлж, энэ хэргийг хянъя гэж нэг хэргийг нь сонгож, хянадаг.

Түүнээс бүх хэргийг хянахгүй. Ингэж Дээд шүүх эрх зүйн маргааныг шийдвэрлэдэг. Тэгэхээр Ч.Сангарагчаа нарын хэрэгт Дээд шүүх ямар ч хамаагүй. Давж заалдах шатны шүүхийн шийдвэрээр эцэслэнэ. Манайхан л захиргааны байгууллага шиг энэ дарга нь болохгүй болохоор тэрэнд нь хандана гэж ойлгоод байгаа болохоос шүүх чинь гурван шаттай биш, хоёр л шаттай. Буруу ойлголтоосоо болж манайхан Дээд шүүхиин шүүгчдииг л таньдаг бол бусад шатны шүүхийн шийдвэр хамаагүй гэсэн гажиг үүсгэсэн. Одоо үүнийг засна.

-Тэгэхээр Ч.Сангарагчаа нарын хэргийг зохих процедурын дагуу шийдэгдсэн гэж ойлгох уу?
-Угаасаа хүчин төгөлдөр шүүхийн шийдвэрээрээ хорих анги руу хувиарлагдсан.

-Шүүхийн шийдвэр хүчин төгөлдөр болсон юм бол АТГ-ын дарга Ч.Сангарагчаа биш болсон гэж ойлгож болох уу?
-Болно. Одоо Хууль зүйн байнгын хороон дээр энэ асуудал хөндөгдөх ёстой. Хэзээ энэ асууддыг хөндөх нь тодорхойгүй байна. Уг нь анхнаасаа Хууль зүйн байнгын хороо асууддыг шийдвэрлэсэн бол одоо ямар ч маргаан гарахгүй байсан. Энэ маргааны буруутанг хайвал шүүх, прокурортообайгаа юм биш, УИХ ажлаа хийхгүй байгаатай холбоотой. Тэр үед нь УИХ ажлаахийгээгүй. Зарим нь хурлаа хаяж гүйгээд, нөгөө хэсэг нь манай намын хүн энэ тэр гэж өмгөөлж гүйсний гай.

-АН-ын бүлгийн хуралдаан дээр АТГ-ын дараагийн даргыг тодруулах талаар хэлэлцэсэн гэсэн. Ямар хүнээр АТГ-ыг удирдуулах гэж байгаа юм бэ?
-Яригдаагүй. Энэ бол УИХ, АН-ын эрх хэмжээний асуудал биш. Ерөнхийлөгчийн эрх мзддийн асуудал. АН-ын бүлэг дээр дараагийн даргый нэрийг тодруулах биш, давж заалдах шатны шийдвэр гарсан байна. Одоо энэ бантангаа Хууль зүйн байнгын хороо шийд. АТГ-ын дарга, дэд дарга. нарын гэм буруутай нь шүүхийн хүчин төгөлдөр шийдвэрээр баталгаажвал, тэднийг ажлаас нь түдгэлзүүлнэ гээд хуульчилсан. Тиймээс цаг алдалгүй, огцруулсан гэдгээ зарлаач.

Тэгвэл Ерөнхийлөгч дараагийн хүнээ оруулж ирнэ. Тийм л зүйл ярьсан. Ерөнхийлөгч нэрээ оруулж ирж, УИХ түүнийг нь томилдог учраас тэр нөхцлийг нь яаралтай бүрдүүлэх хэрэгтэй.

-Шүүх энэ хэргийг шийдвэрлэхээс өмнө Хууль зүйн байнгын хороо АТГ-ын дарга нарын хэргайг олон удаа хаалтгай хэлэлцсэн. Та хэргийн процедурыг сонссон хүний хувьд Ч.Сангарагчаа нарын хэрэг зөв шийдвэрлэгдсэн гэдэгтэй санал нийлж байна уу. Хүмүүс улстөрчдийн тэмцлээр энэ хэрэг шийдэгдчихлээ гэж харж байна?
-Хоёр талтай л байх. Гүйцэтгэх ажлын хууль тогтоомж зөрчсөн нь шүүхээр тогтоогдоод шийдвэрлэгдчихлээ. Ийм нөхцөлд би шүүхийн шийдвэрийг худал, үнэн гэж хэлж чадахгүй. Тухайн үед байнгын хороон дээр АТГ-ын удирдлагууд авлигатай тэмцэж чадахгүй байна. Мөн эрүүгийн гэмт хэрэгт удирдлагууд нь холбогдчихлоо. Тиймээс энэхүнийг огцруулахуу гэдэг асуудлыг л ярьж байсан. Улстөржлөө гэдгийг улс төр гэдэг талаас нь харж байгаа хүмүүсийн л хэлсэн үг. Би бол нэг их улстөржлөө гэж хараагүй. Манайд угаасаа авлигатай тэмцэх байгууллага хэл амны бай болсон.

Бусад улсад нэг байгууллага дээр төвлөрч байдаг мөрдөн шалгах эрх мэдлийг цагдаа, авлига, тагнуул гээд л хуваагаад өгчихөөр нөгөө хэд нь хоорондоо үзээд байдаг. Цаашдаа энэ асуудлыг шийдвэрлэх ёстой. Тэгэхгүй бол үүнийг нь улстөрчид сонирхоод эхлэж байна. Ний нуугүй хэлэхэд, АТГ-ын дарга нь хуучин Ерөнхийлөгчийн хүн. Ерөнхий прокурор нь одоогийн Ерөнхийлөгчийн хүн. Ийм байдлаасаа болоод хоёр Ерөнхийлөгч хоорондоо маргалдаад байгаа ч юм шиг харагдаад байна.

Эсвэл одоогийн Ерөнхий прокурор нь АН-ын угшилтай. Хууль зүй, дотоод хэргийг сайд нь МАН-ын угшилтай. Тэгэхээр энэ хоёр хүн нь үзэх гээд ч байгаа юм шиг дүр харагдаад байна. АТГ-ын даргыг алдчихаар МАН балрах гээд байгаа ч юм шиг ийм л дүр , зургууд харагдаад байна. Ийм зүйлийг болиод хуулийнхаа дагуу бүх зүйл шийдэгддэг байх хэрэгтэй.

-Таны харж байгаагаар АТГ-ын дараагийн даргаар ямар хүн очих бол. Ямар хүн очоосой гэж бодож байна вэ?
-Би зоригтой хүн очоосой гэж бодож байна. Түрүүний яриад байсан том том хүмүүсийг барьдаг хүн хэрэгтэй. Сөрөг тагнуулын газрын дарга асан Б.Билэгт шиг хүн байсан ч яадаг юм. Б.Билэгт тус байгууллагыг даргалж байсан учраас л эрх баригч намын тэр том санхүүжүүлэгч гаалийн Х.Баатарыг барьж авсан. Тэрнээс өөр хун байсан бол эрх барьж байгаа намын том санхүүжүүлэгчийг хэн ч оролдохгүй. Тэгэхээр Б.Билэгт мангардуухан, зоригтой л хүн байгаа биз дээ.
АТГ-ын дарга бол ухаантай хүн байх шаардлагагүй. Харин шүүгч илүү ухаантай байх ёстой. Түүнээс АТТ-ын дарга нэг их олон юм бодоод л тэгчихвэл ингэчих болов уу гээд байх огт хэрэггүй. Одоо авлигатай зоригтой л тэмцэх хэрэгтэй.

-Энэ байгууллагын эхний дарга нь амиа алдсан. Дараагийнх нь хоригдлоо. Улстөрчид ингэж их сонирхдог байгууллагын дараа дараагийн дарга нарт ийм зүйл тохиолдвол яах бол?
-Томилгооны хариуцлагаас шалтгаална. Эхний дарга нь таалал төгсчихсөн. Дараагийн дарга нь шоронд орчихлоо. Энэ хоёр тохиолдлоос л болж ингэж харж байна. Миний бодлоор энэ авлигатай тэмцэнэ гэдэг бусдаасаа илүү их нэрветэж, бусдын амьдралыг шийдвэрлэдэг байгууллага. Амьдралаа шийдвэрлүүлж байгаа хүмүүс нь хамгийн их эрх мэдэл, мөнгөтэй байдаг. Тийм хүмүүсийн асуудлыг барьж авна гэдэг тэр хүнээс олон зүйл шаардана. Тиймээс энэ байгууллагын даргад тавигдахэхний шаардлага нь зориг, тэр их ачааллыг даах эрүүл хүн байх ёстой.

Б.Дангаасурэн гуай Дээд шүүхэд ажиллаж байхдаа эрүул мэндийн хувьд асуудалтай байсан. Гэтэл тийм хүнийг энэ албанд тавьчихаад тэр үнэхээр хэн нэгэн санаатай устгачихсан ч юм уу, эсвэл тохиолдлоор амиа алдсан ч юм уу гэсэн хардлага олон нийтийн дунд үүссэн. Тийм учраас бид ачаалал өндөртэй албан тушаалд хүн тавихдаа эрүүл мэндийн байдлыг нь дээд зэргээр харж байхгүй бол ийм зүйл олон удаа гарна.

-АТГ-ын дарга нарын хэргийг шийдвэрлэх гэж багагүй хугацаа зарчихлаа. Энэ хугацаанд УИХ-ын гашүүн О.Чулуунбат, Л.Гүндалай нарын болон бусад томоохон гэх хэргүүд түдгэлзчихлээ. Энэ байгууллагыг удирдлагагүй байлгаж ийм алхам хийх сонирхолтой ашиг сонирхлын бүлэг байна гэж байгаа. Үнэхээр энэ хоёр гишүүнд холбогдох хэргийг хэрэгсэхгүй болгох боломж байсан гэж үзэж байна уу?
-О.Чулуунбатад холбогдох хэргийг бол би мэдэхгүй байна. Л.Гүндалайд холбогдох хэргийг бол мэдэж байна. Энэ бол бид хоёрын ярилцлагын эхэвд ярьж байсан Өршөөлийн хуулийн алдаа. 2009 оны Өршөөлийн хуулиар маш олон авлигын хэрэгт шалгагдаж байсан хүний хэргийг өршөөсөн. Энэ хууль Хууль зүйн байнгын хороон дээр орж ирэхэд нь би, “Энэ хуульд чинь авлигын хэрэг орчихвол авлигын маш олон хүн суллагдана” гэж эсэргүүцэхэд одоогийн ХЗДХ-ийн сайд Ц.Нямдорж “Одоо шоронд сууж байгаа хоёрхон авлигын хэрэгтэй хүн байгаа” гэсэн.

Тэгээд энэ асуудлыг орхисон. Гэтэл тухайн үед шоронд биш, шүүх хүртэлх процест явж байгаа 60 гаруй хүн байсан. Энэ 60 гаруй хүний дунд хуулиараа өршөөгдчихсөн хэрнээ Өршөөлийн хуулийг нь хэрэглээгүй үлдээчихсэн нь Л.Гүндалай байсан. Бусад нь бүгд ямар ч чимээгүй явчихсан. Тэр дотор ямар ямар хүн байсан нь огт мэдэгдээгүй шийдэгдсэн. Тэгээд сүүлд хууль нь нэгэнт гарсан учраас Л.Гүндалайд холбогдох хэрэг өршөөгдсөн. Уг нь тухайн үед нь би Хууль зүйн байнгын хороонд авлига, албан тушаалын ийм ийм хэргүүд орохгүй гэсэн санал оруулчихаад яг хэлэлцэх үед нь эзгүй байсан.

Тэр хойгуур энэ Ц.Нямдорж эд нар унагаагаад л явчихсан юм байна лээ. Энэ бол прокурорын эсвэл АТГ-ын буруу биш.

-Өршөөлийн хуульд хамрагдана гэдэг тухайн  хүн  гэм  буруугаахүлээн зөвшөөрч, ойлгож байна. Дахин ийм зүйл хийхгүй гэж өргөдөл бичдэг. Тэгсэн чинь УИХ-ын гшпүүн Л.Гүндалайд холбогдох хэргийг эхлээд Өршеөлийн хуульд хамруулчихаад, дараа нь бүр хэрэгсэхгүй болгосон. Үнэхээр Л.Гүндалай гишүүний гэмт хэрэг үйлдсэн нь тоггоогдоогүй хэрэг үү?
-Тэрийг бол мэдэхгүй байна. Үүнийг би судлая. Миний сонин дээрээс уншсанаар бол Л.Гүндалай миний хэргийг Өршөөлийн хуульд хамруулж, хэрэгсэхгүй болгож өгөөчээ гэж хүсэлт тавиад хэргийг нь хэрэгсэхгүй болгосон гэсэн. Өөрөө энэ хэрэгт буруутай гэдгээ хүлээн зөвшөөрч, өргөдөл бичсэн гэсэн үг. Буруутай гэдгээ хүлээн зөвшөөрөхгүй бол би гэм буруугүй. Тиймээс миний гэм буруугүйг шүүх тогтоож өг гээд явах ёстой. Миний ойлгосноор Өршөөлийн хуульд энэ хэрэг орсон юм байна.

Л.Гүндалай ямар нэгэн байдлаар энэ хэрэгт холбоотой юм байна гэж ойлгосон.

-С.Зориг агсны амь насыг хөнөөсөн хэрэг эргээд л сөхөгдөөд эхэллээ. Энэ хэргийн талаар ярих болгонд л нотлох баримтууд нь устаж, алга болсон талаар ярьдаг?
-Энэ хэргийг би нэг их мэдэхгүй байна. Олон жил ч өнгөрлөө. Энэ хэрэг дээр ажиллаж байсан нэг хүний яриаг хальт сонсоход, тухайн үед олдсон үс болон бусад зүйлийг шинжилгээнд явуулах ёстой. Гэтэл шинжилгээнд явуулах үс нь хэдэн см урттай ч билээ дээ, тэгж байж шинжилгээний шаардлагыг хангадаг юм билээ. Тэгсэн чинь тухайн үеийн ажлын хэсгийн ажилтан нь Солонгос руу энэ эд мөрийн чухал баримтыг шинжилгээнд явуулахдаа голоор нь хайчлаад явуулчихсан.

Тэгсэн нөгөөх нь үүнээс урт үс хэрэгтэй гэсэн шаардлага тавьсан гэсэн. Ингээд гол генетикийн шинжилгээнд орох баримт нь устчихсан. Инээдтэй ч юм шиг хэрнээ энэ байдал эмгэнэлтэй. Энэ бол орчин үеийн технологи дотроо байхгүй учраас мөрдөгч ийм асуудлыг мэдэхгүй байгаагийн гай байх. Энэ мэт гол гол баримт нь устсанаас болж хэргийн илрэх байдал бүдгэрсэн гэж би ойлгосон. Одоо аз, эсвэл тохиолдлоор ур чадвартай мөрдөгчийн уйгагүй хөдөлмөрийн үр дүнгээр л энэ хэрэг илэрч магадгүй. Тухайн үед ажлын хэсгийнхэн үнэхээр хариуцлага алдсан. Хэргийн газраа битүүмжлэлгүй, гол ул мөрүүдээ алдсан.

-Удахгүй долдугаар сарын 1-н болно. Таван залуугийн амь насанд хүрсэн энэ хэрэг илрэхгүй байсаар дараагийн сонгуультай золгох уу?
-Энэ хэрэг бол С.Зориг агсны хэргийг бодвол хамаагүй хялбар илрэх боломжтой маргаан. Гол нь улс төрийн учир шалтгаан байгаад байгаа юм. Одоо прокурор дээр цагдаатай холбоотой маргаан нь шалгагдаад явж байгаа. Энэ хэрхэн шийдэгдэхийг мэдэхгүй байна. Би УИХ-д энэ хэргийн ажлын хэсгийг ахлаж байсан хүний хувьд хангалттай баримт, үндэслэл байгааг мэдэж байна.

Эдгээрийг мөрдөгчийн уран чадвараар олсны үзүүрийг татах хэрэгтэй. Үүнийг хийхийн тулд түрүүчийн адил эр зориг, хуулийн байгууллагыг хэвийн ажиллах боломжийг хангасан нөхцөл хэрэгтэй. Гэхдээ би энэ хэргийг ямар нэгэн байдлаар шийдвэрлэгдэнэ гэдэгт итгэж байна. Учир нь зөвхөн манай УИХ-ын ажлын хэсэг, Хүний эрхийн дэд хорооны байгуулсан ажлын хэсэгт цагдаа нарт тарааж өгсөн сум, сумныхаа хонгиог түүгээд оронд нь энийг тараагаарай гэж өгсөн хонгио гээд бүх баримттайгаа ирсэн.

Үүнтэй хамт тухайн үед нь цагдаа дээр хийгдсэн тэмдэглэл нь хүртэл байгаа. Энэ бүхэн прокурорын байгууллагт шилжсэн. Мэдээж энэ хэрэг дээр цагдаагийн байгууллага бүх нөөцөөрөө ажилласан. Гэхдээ тухайн үед үнэхээр шаардлагатай болоод буудсан гэдгээ хэлэх ёстой байсан. Үүнийгээ хэлээгүй нуучихсан. Дараа нь хэрэг нь илрээд ирэхээр бид буудах эрхтэй шүү дээ гээд яриад суугаад байгаа. Үнэхээр буудах эрх нь хуулинд бий. Тэр хууль журмаа бариад л буудсан.

Дараа нь түүнийгээ дүрмээрээ тайландаа бичээд маргаанаа ил зарлаад явсан бол өнөөдрийнх шиг ийм үл ойлголцох байдал байхгүй байсан. Галт зэвсэг хэрэглэх үүрэг өгсөн албан тушаалтнууд ч буруудахгүй байсан. Гэтэл одоо галт зэвсэг хэрэглэсэн цагдаа нар нь бараг буруутах гээд байна. Ний нуугүй хэлэхэд тушаал ойлгомжгүй өгснөөс болсон ч юм уу, үнэхээр дээрээс даалгавар өгсөн үү гээд шалгах зүйл байгаа. Гэхдээ өөрчлөх ёстой зүйл гэвэл цагдаагийн байгууллага дотор гарсан хэргийг илрэх боломжгүй болтол энэ байгууллага дэг журамгүй бөгөөд хаалттай болсон байна гэдэг ойлгомжтой болсон.
Энэ бол ийм байдал үүсгээд байгаа цагдаагийн удирдлага, тогтолцоог өөрчлөх тухай асуудал. Гэм буруутай эсэхийг шүүх тогтооно.

-Өөр нэг сонирхолтой асуудал байна. Б.Хурцад холбогдох хэргийг Английн шүүх шийдвэрээ гаргаагүй байхад Германы тал сонирхоод байна. Үүн дээр та юу хэлэх вэ?
-Францаас Д.Энхбат гээд Монгол Улсын иргэнийг хулгайлж ирсэнтэй холбоотой энэ хэрэг манай хүний Эрхийн дэд хороон дээр ирчихсэн ажлын хэсэг байгуулагдсан. Одоо шалгалтын үйл явч эхэлж байна. Энэ бол Германд битгий хэл, Монголд гэмт хэрэг гэж тооцогдохоор хэрэг. Болсон үйл явдал нь Францаас хулгайлаад Белги, Германаар дамжуулаад Монголд авч ирсэн нь нийтэд ил болсон. Энэ гэмт хэрэг Германы нутаг дэвсгэр дээр үйлдэгдсэн.

Тэр үүднээсээ германчууд энэ хэргийг сонирхож, шаардаж байгаа. Учир нь Герман бол Ёвропын холбоонд тэргүүлэх чиг үүрэгтэй болохоор Европын холбоонд гарсан энэ гэмт хэргийн араас хөөцөлдөхөөс өөр аргагүй. Миний сонссоноор Германулс манайд гурван шаардлага тавьж байгаа гэсэн. Д.Энхбат гэдэг Монгол Улсын иргэний хувь заяанд германчууд тэгж хандаж байна. Б.Хурц ч гэсэн манай улсын иргэн. Гэхдээ би энд Б.Хурцыг буруутгаж ярихгүй. Б.Хурц гэдэг хүн өөрийнхөө дураар яваагүй.

Түүнд хэн юунд үндэслэж даалгавар өгсөн бэ гэдгийг тодорхой болгох ёстой. Үүрэг даалгавар өгсөн хүн л хариуцлага хүлээх ёстой болохоос гүйцэтгэсэн хүн хариуцлага хүлээх ёсгүй. Түрүүний долдугаар сарын1-ний хэргийн адил даалгавар өгсөн хүн нь л хариуцлага хүлээх ёстой. Төрийн тусгай чиг үүрэг өгдөг ажилтнуудыг ийм олон улсын хэм хэмжээнд хүртэл зөрчилдүүлдэг гэмт хэрэг үйлдэх хүртэл хэн тушаал өгсөн бэ гэдгийг харах ёстой.

-Германы тал ямар гурван зүйл шаардаж байгаа юм бэ?
-Талийгаач Д.Энхбаттай холбоотой энэ хэрэг Монголд шалгагдаж байгаа юм уу, ядаж хүний эрхийн талаасаа асуудал хөндөгдөж байгаа юм уу гэдэг асуудал тавьж байгаа гэсэн. Мөн энэ үйл ажцллагаанд, гэм буруутай гэж сэжиглэж байгаа тгэр хүмүүс чинь одоо төрийн дээд албан тушаал хашиж байгаа юм уу, үгүй юм уу. Эцэст нь Европын холбоо болон Франц, Белги талаас уучлалт гуйхгуй юм уу гэсэн зүйлийг шаардаж байгаа. Манайх тийм юм байхгүй гэж гүрийж байснаа сая албан ёсоор уучлалт гуйсан.

Одоо нөгөө хоёр нь үлдээд байна. Магадгүй Германы тал одоо танайх дотооддоо шалгаж байгаа бол танай системд найдаад хүнийг чинь өгчье гэх ч юм бил үү. Бид ядаж хүнээ авах хэрэгтэйбиз дээ. Хэчнээн буруу, гэмт хэрэгтэн байсан ч гэсэн Д.Энхбатыг хулгайлж ирээд алж болохгүй. Б.Хурцыг мөн адил хэчнээн буруутгаж байсан ч иргэнээ ямар ч байсан тэндээс авч ирэх ёстой. Мөн манайх өөрөө хууль дүрэмтэй улс гэдгээ харуулах ёстой. Шалгаад буруутай хүмүүст хариуцлага тооцоод, ийм зүйл болсон байна гэж тайлагнаад ядаж Д.Энхбат агсны гэр бүлийнхнээс уучлалт гуйх ёстой.

Мөн С.Санжаасүрэн өмгөөлөгчөөс хууль ёсоор үүргээ гүйцэтгэж байхад нь шоронд хийснийхээ төлөө уучлалт гуйгаад, эрхүүдийг нь сэргээх шаардлагатай. Ядаж амьд байгаа хүнд нь хожимдсон ч гэсэн Монгол Улс хүний эрхийг дээдэлдэг юм гэдгийг харуулах ёстой. Мөн ийм алдаа гаргасан хүмүүсийг тогтоож, уучлаарай та одоо төрөөс гарчих гэдгээ хэлэх ёстой. Ийм л ажлыг хийх ёстой.

-Д.Энхбат агсны хэрэг гэдэг С.Зориг агсны хэргээс тусдаа дахиад нэг гэмт хэрэг. Энэ хэргийг одоогоор шалгаж байгаа хуулийн байгууллага бий юу?
-Хүний эрхийн дэд хороон дээр ажлын хэсэг гараад одоо ажлаа эхэлж байна. Тодорхой хэмжээний баримтууд болон өөр нөхцөл байдал бүрдвэл бид долдугаар сарын 1-ний хэрэг шиг хуулийн байгууллагууд руу хандана.

-М.Энхболд, Ц.Нямдорж сайд нарыг Англи руу Б.Хурцын асуудлаар захидал явуулсан гэж сонсч байсан. Энэ ямар учиртай захиа вэ?
-Энэ эахидлын хариу их сонин ирэх байх даа. Учир нь манайд байгаа одоогийн хууль тогтоомжоор шүүгч шүүн таслах ажиллагаа эрхэлэхэд Ерөнхийлөгч, УИХ-ын гишүүн хэн ч байсан хөндлөнгөөс оролцож болохгүй гэсэн хуультай. Үүнтэй адил зарчим тэнд нь байж байгаа. Шүүх ажиллагаанд нь гадаад улсын ХЗДХ-ийн сайд, Шадар сайдууд нь хөндлөнгөөс оролцож болно гэсэн зүйл байхгүй л байх.

Тэгэхээр ямар хариу ирэх нь ойлгомжтой. Дипломат байдлаар жаахан бөөрөнхийлөөд боломжгүй гэсэн хариу ирнэ байх. Би монгол иргэнийхээ төлөө санаа зовж тийм ажил хийж байгаагийнх нь төлөө тэр хоёр хүнийг буруутгахгүй. Гэхдээ шууд үр дүн нь тэр захиаг бичиж байх үед нь харагдах байсан. Яахав, Монголд олон нийтэд иргэнийхээ төлөө төр засаг санаа зовж байна гздийг харуулах ёстой гэдэг бол зөв. Гэхдээ эрх зүйт төр засаг бүхий улс орнуудын хувьд хэн ч бие даасан байдалд нь нөлөөлөх боломжгүй.

Манайх шиг сайдууд, улстөрчид нь шүүх рүү утсаар яриад өөртөө таалагдсан шийдвэр гаргачихдаг гэж бодсон бол Африкийн улсуудад тийм зүйл байж магадгүй.

-Б.Хурцад холбогдох хэрэг Герман руу шилжчихвэл яах бол?
-Ийм нэг болгоомжлол байгаа. Германы тал илүү хатуу чанга шударга хуультай улс учраас манай хүнд хариуцлага хүлээх талаасаа илүү хүнд байж магадгүй. Би ч гэсэн хувьдаа Герман руу битгий шилжүүлээсэй эх орон руу нь шилжүүлээсэй гэж бодож байна. Гэхдээ бид Европын холбоо Франц, Белги, Германыг хүндэтгээд шаардаж байгаа гурван зүйлийг нь хийх ёстой. Одоо ДЭнхбат, Б.Хурц нарт холбогдох маргааныг нь энд мөрдөн шалгах ажиллагааг эхлүүлэх ёстой. Буруутай хүмүүст нь хариуцлага тооцох шаардагатай байна.

Мөн төрийн дээд албан тушаалд энэ хүмүүс ажиллагаагүй гэдгийг харуулах ёстой. Энэ бол манай үүрэг. Үүнийг биелүүлж, ядаж Монгол Улсын иргэн Б .Хурцыг эх оронд нь авч ирэхэд хэрэгтэй. Б.Хурц бол үүрэг л гүйцэтгэсэн. Ийм хүн тэнд хариуцдага хүлээгээд суугаад байх ёсгүй. Түүнийг ийм алдаанд хүргэсэн удирдах албан тушаалтнуудынхаа асуудлыг хөндөөч гэдгийг л ярих цаг болсон байна.

-Сайд нарын явуулсан захианы хариу ирээд саяхан Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл хуралдсан юм биш үү?
-Би ҮАБЗ-д хамааралгүй хүн учраас мэдэхгүй байна.

-Өнгөрсөн дояоо хоногт ГХЯ Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхэд халдлаа гэсэн мэдээлэл гарсан. Та үүнийг юу гэж харж байна вэ?
-Хэвлэлээс л уншсан болохоор би хэлж мэдэхгүй байна. Үнэхээр тийм асуудал байгаа бол институт хоорондын маргаан. ЗГ-ын гишүүн Үндсэн хууль зөрчсөн гэж үзвэл Үндсэн хуулийн цэцэд хандаад маргаанаа шийдвэрлүүлж болно байх. Эвсэл соёлоороо уучлалт гуйгаад нэг шийдэж болно. Болохгүй бол хэн нь хүчтэй байна гэсэн шугамаараа л шийдвэрлэгдэнэ байхдаа. Ер нь бол төрийн башууллагуудын чиг үүргийг хуваарилан байхад нэг нэгнийхээ ажлыг өмнүүр нь орж, бантагнуулж бүрэн эрхэд нь халдах асуудал гарахгүй байвал зүгээр байна.

-Таны ХОМ дээр гурван өрөө орон сууцтай гээд биччихсэн байсан. Өөрөө ашиг сонирхлын зөрчлийн талаар их ярьдаг. Мөн хууль бус зүйлсийг их шүүмжилдэг. Тэгсэн өөрийн таны нэр дээр байдаг хаусыг гаргаад ирэхээр нэг хэсэг чимээгүй болчихсон гэсэн яриа байсан?
-Миний хаус байдаг бол ашгүй дээ. Тэр дотроо орж ядаж ганц хонож үзэх юмсан. Намайг “Хаймар” жип, хаустай гээд байгаа. Х.Тэмүүжингийн нэр дээр хаус,”Хаймар” жип хэн нэгэн олвол тэр хүнд нь бэлэглэнэ. Манай эхнэр “Чиний тэр хаус руу чинь ядаж нэг удаа шагайчих юмсан” гээд инээгээд байсан. Даан ч надад тийм юм байхгүй л дээ. Гэхдээ намайг хаустай гээд бичсэний төлөө би шүүхдэхгүй. Хоцрогдсон гээд хэлчихсэн ч шүүхдэхгүй. Тэр бол өөр зүйл. Яагаад гэвэл би хоцрогдоогүйгээ биеэрээ харуулах ёстой болохоос шүүхийн шийдвэрээр энэ байна гэж харуулдаг дорд орсон гар биш л дээ.

С.Энхзаяа
Эх сурвалж: “Морнголын мэдээ”