"Эрдэнэт"-ийн талаар бол 30-аад жил ярьж ирсэн. Гэтэл Монгол Улс зэсээрээ эцсийн бүтээгдэхүүн хийж гаргадаг эсэхийг хүмүүс тэр бүр мэдэхгүй. Зэсийн үйлдвэрийн талаарх энгийн Монголчуудын мэдлэг, мэдээлэл үүнээс хэтэрдэггүй бөгөөд жаахан илүү мэддэг нь, Эрдэнэт, Оюутолгойн цаана бас Цагаан суваргын зэсийн орд бий. Сүхбаатар аймагт ч гэсэн зэсийн томоохон орд нээгдсэн гэхээс цаашгүй.

Монгол Улс зэсээр арвин хэр нь яг үнэн чанартаа энэ өнгөт металлаар эцсийн бүтээгдэхүүн хийж ирээгүй өдий хүрсэн. Энэ хүртэл юу хийж ирсэн вэ гэхээр зүгээр л зэсийн хүдрээ олборлоод, жаахан баяжуулаад л гаргадаг. Хайлуулж, боловсруулах үйлдвэр барьж байгуулна гэж 25 жил ярьж байна.

Ганц зэс ч бус, аль ч салбарт нэмүү өртөг шингээсэн эцсийн бүтээгдэхүүн хийж гаргаж байя гэж төр, засаг нь сүүлийн гурван жил идэвхтэй ярьж байгаа.

Зэс хайлуулах үйлдвэр барих талаар саяхан УИХ дээр дахин хөндлөө. Сонсвоос олон жилийн өмнөх нөгөө л зүйлээ ярьж байна. Салбарын сайд нь "Зэсийн баяжмал хайлуулж, боловсруулах үйлдвэр байгуулах УИХ-ын тогтоол"-ын хэрэгжилтийн талаар эрхэм гишүүдэд танилцуулахдаа Тогтоолыг хэрэгжүүлэх Ажлын хэсэг зэсийн нөөц нь тогтоогдоод байгаа орд газруудад дүн шинжилгээ хийснээ мэдэгдэв.

Үүний дүнд эхний ээлжинд одоо ажиллаж байгаа "Эрдэнэт"-ийн зэсийн баяжмал, дэд бүтцийг ашиглан анхны зэс хайлуулах үйлдвэрийг барих нь зүйтэй гэж үзжээ. Дараагаар нь Оюутолгой, Цагаан суваргын ордын зэсийн баяжмалыг түшиглэн зэсийн баяжмал хайлуулж, боловсруулах хоёр дахь үйлдвэрийг Чойр, Сайншанд, Оюутолгойн аль нэгэнд барина гэв. (Үүнээс үзэхэд манайд зэсийн олон орд байгаа нь үнэн аж). Ингэхдээ пирометаллургийн технологийг сонгох нь зүйтэй гэж үзжээ. Байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөлөл, дэлхийд танигдсан туршлагыг харгалзсан нь тэр гэнэ.

Дэлхийн цэвэр зэсийн үйлдвэрлэлд пирометаллурги болон гидрометаллургийн гэсэн хоёр үндсэн аргыг хэрэглэдэг байна. Сүүлийн жилүүдэд пирометаллургийн аргаар цэвэр зэс үйлдвэрлэх технологи эрчимтэй хөгжиж байгаа аж.

Ийнхүү манай улс зэс хайлуулах анхны буюу эхний үйлдвэрээ байгуулаагүй байж хоёр дахийг байгуулах талаар ярилцаж байгаа нь "таатай" сонсогдов.

Зэс хайлуулах үйлдвэр барих талаар ийнхүү саяхан яригдсан нь нэгд, УИХ-ын Тогтоолын хэрэгжилттэй холбоотой ч, түүнээс илүүгээр манай төрийн тэргүүний ОХУ-д хийж буй айлчлалтай ч бас уялдан хөндөгдөх болсон байна. Учир нь зэс хайлуулах үйлдвэрийг хамгийн эхлээд "Эрдэнэт"-ийг түшиглэн барьж байгуулахаар байгаа бөгөөд хэрэв ингэвэл хамтарсан үйлдвэр гэдгээр манайх энэ талаар Оросын талтай заавал ярилцаж, зөвшилцөж байж барина. Энэ талын яриа хөөрөө манай төрийн тэргүүний айлчлалын үеэр хоёр орны Ерөнхийлөгч нарын хэлэлцэх асуудлын хавтаст багтаж байгаа гэдэг үүднээс зэс хайлуулах үйлдвэрийн талаар манай УИХ ийнхүү айлчлалаас өмнө эрчимтэй ярих болсон гэх.

УИХ-ын Тогтоолын талаарх яриандаа эргэн ороход манай парламентын Ажлын хэсгийн дүгнэлтээр бол "Эрдэнэт" дээр жилд 90-130 мянган тонн катодын зэс үйлдвэрлэх үйлдвэрийг ausmelt болон isasmelt технологиор, Сайншандын аж үйлдвэрийн парк-цогцолборын хүрээнд жилд 200 мянган тонноос дээш катодын зэс үйлдвэрлэх үйлдвэр барихдаа Финландын "Outotec" компанийн flashsmelt технологийг сонгохоор болжээ. Технологиудын эцсийн сонголтыг нарийвчилсан ТЭЗҮ-ээр тодорхойлж УИХ-д оруулах гэнэ.

Ингээд Монгол Улс олон жил ярьсны эцэст зэс хайлуулж эцсийн бүтээгдэхүүн гаргаж экспортлох удаан настай үйлдвэр байгуулахаар сая нэг юм шулууджээ. Хэрэгжиж чадвал Монголчуудын мөрөөдөл биелэгдэх нь.

Нэгэнтээ шийдвэр гарсан ч түүнтэй зэрэгцээд энэ олон жилийн хооронд яагаад хайлуулах үйлдвэр барьчихгүй, хайран цаг алдаж суусан вэ гэсэн асуулт УИХ дээр тавигдсан юм. Үүнийг эрхэм төрийн түшээдийн заримынх нь тайлбарлаж байгаагаар үйлдвэр барихаар зардал ихтэй, түүний оронд баяжмалаа гадагшаа нь гаргаад сууж байх нь үйлдвэрийн удирдлагуудад амар, тэдгээрийн ард байгаа ноёдод ашигтай байсан гэх юм. Тэдний хэлж байгаагаар үе үеийн эрх мэдэлтнүүд "Эрдэнэт"-ээс жилд 100-200 сая ам.долларын ашиг унагаж суудаг аж. Зэсийн үнэ нэмэгдэхээр тэр нь бүр 400-500 саяд хүрдэг байна. Тэгсэн хэр нь хувийн болон гадны компаниуд хөрөнгөө гаргаад үйлдвэр баръя гэхээр зөвшөөрдөггүй аж.

УИХ-ын гишүүн Н.Батбаяр "Зэсийн үйлдвэр барих сонирхолтой хувийн компаниуд олон байна. Тэдэнд яагаад зөвшөөрөл өгдөггүй юм бэ" гэж асууж харагдсан. "Үйлдвэр байгуулах талаар олон жил ярьж өдий хүрсэн нь зарим улс төрчид болон эрх мэдэлтнүүдэд үйлдвэр байгуулах сонирхол байхгүйтэй холбоотой байж. Ийм хардлага төрүүлж байна" гэж УИХ-ын Эдийн засгийн байнгын хорооны дарга Д.Зоригт мөн хэлээд авсан.

Биднийг ингэж үйлдвэр барина, барихгүй гэж дээр дооргүй хэрэлдэж суух хооронд Эрдэнэтийн нөөц дуусч байна гэх мэдээлэл ч зэрэгцсэн. Баялагтай хэрнээ ямар ч зовлонтой юм бэ дээ гэмээр. Ямар ч байсан өмнөх хойдох хэрүүл хэлцлээ хойш тавьж, өнөөдөр манай улсад зэс хайлуулах үйлдвэр барихад бодит байдал ямар байгааг товчхон харъя.

УИХ, Засгийн газраас стратегийн ач холбогдол бүхий 15 орд газрыг батлахад үүнд Эрдэнэтийн овооны зэс-молибден, мөн Цагаан суваргын зэс-молибден болон Оюутолгойн зэс-алтны ордуудыг оруулж, ингэхдээ дээрх орд газруудын зэсийн хүдрийг олборлон боловсруулж экспортлохын хамт зэсийн баяжмалыг Монголд шинээр барих үндэсний хайлах, цэвэршүүлэх үйлдвэрүүдийн түүхий эд болгон ашиглах таатай боломж бидэнд байна гэж дүгнэсэн юм.

Өнөөдөр бодит байдал дээр Эрдэнэтийн орд хүдрийн 1,1 тэрбум тонны нөөцтэй гэж байна. Цэвэр зэсээр бол тав орчим сая тонн байна. Оюутолгойн хувьд үйлдвэрлэлийн зориулалтаар хүдрийн 2.6 тэрбум тн нөөцтэй, цэвэр зэсээр бол 25 сая тн. Ордыг ашиглаж эхэлвэл жилд дунджаар 300 мян.тн цэвэр зэстэй тэнцэх зэсийн баяжмал үйлдвэрлэхээр тооцоотой. Харин Цагаан суваргын зэс, молибдений ордын хувьд зэс-молибдений 250 сая тн нөөцтэй. Цэвэр зэсээр бол 1.3 сая тн юм.

Олон улсын практикт зэс хайлах үйлдвэрийг зэсийн баяжмал үйлдвэрлэж байгаа үйлдвэрийн дэргэд буюу дэд бүтэц сайтай газар байгуулах нь эдийн засгийн хувьд үр өгөөжтэй гэж үздэг байна.

Үйлдвэрлэлийн технологийн хувьд жишээ нь, манай "Эрдэнэт" үйлдвэрийн гаргаж байгаа зэсийн баяжмалыг пирометаллургийн аргаар хайлж цэвэр зэс үйлдвэрлэх хамгийн тохиромжтой нь "Flash Smelting" зарчмаар ажилладаг "Оутокумпу" гэж манайхан судалж үзсээр иржээ.

Технологийн сонголт нь зэсийн орд газрын хүдрийн болон зэсийн баяжмалын агуулга, чанар, түүний дайвар бүтээгдэхүүн, алт, зэс, молибден болон хорт хийн хольцын химийн шинж чанар, элементүүд зэргээс ихээхэн хамаардаг байна. Жишээ нь, "Эрдэнэт" үйлдвэр "Оутокумпу" флаш смелтинг ("Flash smelting") технологийг өмнө нь сонгож, тус үйлдвэрийн зэсийн баяжмалд хагас үйлдвэрлэлийн туршилт хийж, энэ технологи тохирох талаар урьдчилсан дүгнэлт гарч байжээ. Түүнээс өмнө бол аль 1980-аад оны сүүлчээр "Эрдэнэт" үйлдвэрийн хамтарсан Зөвлөлийн хурлаар Монгол, Оросын тал зэс хайлах үйлдвэр барих боломжийн талаар судалгааны ажил хийж гүйцэтгэхийг ЗХУ-ын холбогдох институтуудад даалгаж байжээ.

Үнэндээ тухайн үед манай Эрдэнэтийн зэсийн баяжмалаар ЗХУ-ын металлургийн үйлдвэрүүдийг хангаж байсан учраас Монголд зэс хайлах үйлдвэр байгуулж ажиллуулах нь эдийн засгийн хувьд үр ашиг багатай гэсэн дүгнэлт гарч байсан аж. Тэгвэл өнөөдөр байдал өөр болсон.

Эцсийн эцэст зэс хайлах үйлдвэр барьснаар зэсийн баяжмалд байгаа үнэт металл, алт болон мөнгийг дотооддоо боловсруулж гадаад зах зээлд борлуулж, экспортын нэр төрлийг нэмэгдүүлснээр уг түүхий эдээр хийх дотоод үйлдвэрлэлийг олшруулах зэрэг олон давуу талтайг мэргэжилтнүүд хэлж байна.

Үйлдвэр барьж байгуулахдаа дан ганц зэс хайлуулж, боловсруулах бус химийн гэх мэт дагалдах үйлдвэрүүд бүхий аж үйлдвэрийн комплекс бүхий цогцолбор барьж байгуулах нь өндөр үр ашигтай, улс орны эдийн засагг ач холбогдолтой, хөгжлийг түргэтгэх нэг хүчин зүйл болдог байна.

Монголд зэс хайлуулах үйлдвэр барьж байгуулснаар зэсийн баяжмалыг боловсруулж цэвэр зэс, зэс утас болон бусад эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж эхлэх аж. Эдгээр нь төмөрлөг-металлургийн үйлдвэрээс аваад автомашин, цахилгаан, электроник, компьютерийн үйлдвэрүүдийн түүхий эд болдог юм.

Зэс хайлах шинэ үйлдвэр барихдаа жишээ нь, Эрдэнэтэд барилаа гэхэд одоо цэвэр зэс үйлдвэрлэж буй "Эрдмин" зэрэг ажиллаж байгаа үйлдвэрээ түшиглэх юм уу, дөрөөлж, өргөжүүлэх замаар барих хэрэгтэй.

Мөн төрийн болон хувийн хөрөнгө оруулалтын оролцоотойгоор санхүүжүүлэх, эсвэл хамтарсан үйлдвэр байгуулж бүтээгдэхүүн хуваах зарчмаар ажиллуулах нь илүү үр өгөөжтэй байна гэсэн саналууд гарч байна.

Б.Болд