айлчлал хийхээр энэ сарын 13-18-ны өдрүүдэд өргөн бүрэлдэхүүнтэй баг нийслэл хотоос хөдлөн "Чингис хаан" олон улсын нисэх буудалд саатлаа. Гэвч Хонконгийн чиглэлд явах нислэгийн хуваарь бүтэн цагаар хойшилсон нь Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн АНУ-д хийх айлчлалын нислэгтэй холбоотой байсан талаар зорчигчид шивэр авир хийх болов.

Чагнаад байх нь ээ, Ерөнхийлөгчийн айлчлалын онгоцонд техникийн саатал гарч бидний явах ёстой онгоцыг сольсон нь энэ байж. Ингээд зорьсон газраа үүлтэй тэнгэрийн доохнуур хоёр цаг орчим нисч, далайн дунд орших Хонконгод газардлаа. "Энд хамгийн амттай жимс идэж, хамгийн сайхан бодолд умба" гэсэн шиг нам гүм, тансаг тайван, эвлэг найрсаг, нэг л амгалан юм.

Гэвч миний сэтгэлд нутгийн минь сэрүүн салхи юутай их үгүйлэгдэнэ вэ. Хонконг бол бүгчим агаартай, хүйтэн салхи нүдний гэм, хүний хөл хөдөлгөөн үл тасрах их хот юм. Өндөр сүрлэг байшин, өртөг өндөртэй амьдралыг жинхэнэ утгаар нь эндээс л харж болно. Энэ нь эх газрын Хятадын "зоосны машин" ажиллаж байхаар заяагдсан хот гэлтэй.

Хонконг нь өмнөд Хятадын бүс нутагт банк, санхүү, даатгал, тээвэр, нягтлан бодох бүртгэл, сурталчилгааны салбарын үйлчилгээ үзүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэж байна. Эл хот нь Их Британийн колоничлолд 100 гаруй жил байгаад 1997 оны долоодугаар сарын 1-нд БНХАУ-ын засаг захиргааны онцгой бүс болжээ. Өөрөөр хэлбэл, Хятадын засгийн газар Тусгай хуулийн дагуу тус хотын эдийн засаг, эрх зүй, нийгмийн байгууллын өвөрмөц тогтолцоог 50 жилийн хугацаанд өөрчлөхгүй байхаар шийдвэрлэсэн аж.

Энэ бол "хөшигний цаана" эх гүрний бодлого явагдаж буй. Манай улсаас хүн амынхаа тоогоор тав гаруй саяар илүү ч, нэгж талбайд ногдох хүн амын нягтаршил ихтэй. Хүн амынх нь нэлээд хэсгийг (525 мянган хүн) Хонконгод оршин сууж буй Филиппин, Индонез, АНУ-ын иргэд эзэлдэг. Албан ёсны хэл нь хятад, англи. Гэвч үнэн чанартаа гудамж талбай энэ тэнд явах иргэдийн ихэнх нь англи хэлээр өөр хоорондоо ойлголцох юм билээ. Энэ удаагийн албан ёсны айлчлалын нэгээхэн хэсгийн гол үр дүн яах аргагүй тус хотод манай улсын Консулын газар болон МИАТ-ийн Төлөөлөгчийн газрыг нээж, тууз хайчилсан явдал байв.

Өмнө нь 1998 онд Ерөнхийлөгч Н.Багабанди тус оронд айлчлахдаа Өргөмжит консулын газрын нээлтэд оролцож байсан. Харин Ерөнхий сайд С.Батболд өнгөрсөн жил эл бүс нутагт айлчлахдаа хоёр орны олон жилийн турш аман яриа төдий байсан асуудлыг ажил хэрэг болгоход ихээхэн хувь нэмэр оруулсан нь энэ удаагийн айлчлалаар биелэлээ олсон нь энэ юм. Тус улсад шинэхэн байгуулагдаад буй манай орны Төлөөлөгчийн газар, консул хоёр хөршлөн байрлах аж.

Байр нь хотын төвд орших нэгэн байгууллагын 15 давхарт, цомхон бөгөөд шилэн хашлагат гурван энгийн өрөө юм. Хэдийгээр жижигхэн мэт харагдах боловч байрны түрээс чамгүй өндөр бололтой. Хонконг дахь Консулын газрын ерөнхий консулаар Я.Ариунболд хэмээх залуу томилогдсон. Харин тус хотод айлчилсан бодит үр дүн бол Улаанбаатар-Хонконгийн хооронд шууд нислэг үйлдэж эхэлсэн явдал юм. Нэг үгээр тоймловол, дэлхийн томоохон санхүүгийн төв болох Хонконгод Монголын компаниуд арилжаанд оролцож эхлэв.

Мөн Ерөнхий сайд С.Батболдын БНХАУ-д хийсэн албан ёсны айлчлал манай улсын урд хөрштэйгөө харилцах харилцаанд түүхэн хуудас нээлээ. Бидний дараагийн "зогсоол" Бээжин хот байв. Мэдээж эл хотод буухад цээж дүүрэн биш ч гэсэн, ямартай ч сэрүү татсан агаараар амьсгалах шиг болов. Эх оронтой маань хил залгаа оршдог болоод ч тэр үү, агаар нь хүртэл танил санагдах шиг болсон. Гэхдээ арван хэдэн жилийн өмнөх миний мэдэх Бээжин хот өнгө зүс нэмээд, их л цэвэрхэн болсон санагдав.

Мөн Хонконг загварын өндөр сүрлэг байшин, урт сайхан гүүр гээд дэд бүтэц нь үнэхээр сайжирчээ. Харин эл газраас буцахдаа байгаль нь хойноосоо урагшлах тусам хүн амьдрахад арай таатай болж, агаар нь сийрэгжин нар, салхи үзэхтэй болдог санагдсан...

Манай хоёр орны тухайд, эртний найрсаг харилцаатай билээ. Анх 1960 онд Ю.Цэдэнбал, Жоу Эньлай нар "Найрамдал, харилцан туслалцах гэрээ"-г албан ёсоор байгуулж байсан. Мөн 1994 "Найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааны тухай гэрээ"-г Ерөнхий сайд асан П.Жасрай, Ли Пэн нар үзэглэж байв. Улмаар 2003 онд хоёр орны сайн хөршийн, харилцан итгэсэн, түншлэлийн харилцааг Ерөнхийлөгч асан Н.Багабанди болон Ху Жинтао нар тогтоож, хамтарсан мэдэгдэл хийсэн. Харин энэ онд Монгол Улсын 26 дахь Ерөнхий сайд С.Батболд, Вэнь Зябао нар хоёр орны хооронд стратегийн түншлэлийн харилцаа тогтоох тухай хамтарсан мэдэгдэл хийж, олон жилийн турш найрсаг харилцаатай байсан харилцааг нэг шатаар ахиулсан юм.

Айлчлалын үеэр Ерөнхий сайд Вэнь Зябаотай хэлэлцээ хийж, Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын байнгын хорооны дарга У Бангуо, БНХАУ-ын Дэд дарга Си Жиньпин нартай тус тус уулзав. Хоёр улсын харилцааны болон харилцан сонирхсон олон улс, бүс нутгийн өргөн хүрээтэй асуудлаар санал бодлоо нухацтай солилцож, тодорхой үр дүнд хүрэв. Айлчлалын хүрээнд зохиогдсон бизнес уулзалтад хоёр талын 600-гаад бизнес эрхлэгч оролцов. Циньхуагийн их сургуульд зочилж "Зүүн Хойд Азийн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн асуудал" сэдвээр лекц уншиж, монгол оюутнуудтай уулзалт хийв.

Манай улсын экспортын 80, импортын 30 хувийг БНХАУ эзэлдэг. Өмнө нь БНХАУ-аас Монголд хөрөнгө оруулах урсгал зонхилж байсан бол эдүгээ монголчууд хамтарсан компани, үйлдвэр байгуулах гэх мэтчилэн манайхаас тус улс руу хөрөнгө оруулалт хийх урсгал нэмэгдсэн гэж айлчлалын үеэр талууд онцолж байсан. Айлчлалын үеэр сонирхол татсан нэг зүйл бол нефть боловсруулах үйлдвэртэй танилцсан явдал байв. Ялангуяа, манай оронд нефть боловсруулах үйлдвэр байгуулах талаар ид яригдаж байгаа энэ үед.

Тус үйлдвэр нь Бээжин хот дахь Яныпань нефть боловсруулах үйлдвэр юм. Тус нефть химийн компани 1970 онд байгуулагдсан. Жилд 10 сая түүхий нефть боловсруулж, 800 мянган тонн этилен үйлдвэрлэх боломжтой, цэвэр шатахуун, дизель түлш керосин гээд нийт 120 төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. Хятаддаа томд тооцогдох үйлдвэр юм. Харин үйлдвэртэй танилцах үеэр манай албаны хүмүүс "Монголдоо ганц сайхан ийм үйлдвэр байгуулчих юмсан. Тэгвэл ч манай улс хурдан хөгжинө дөө" хэмээн ярьж явцгаасан. Ямартай ч тэдний хэлж буйгаар тус улстай гэрээ хэлэлцээ хийж, үйлдвэр байгуулах талаар ярилцахад бэлэн байгаа гэсэн юм.

Энд нэг зүйлийг тодруулахад, стратегийн түншлэлийн харилцаатай болсноор талууд бие биеийн тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдал, сонгон авсан хөгжлийн замыг харилцан хүндэтгэхээ нотлосон юм. Харин стратегийн түншлэлийн эдийн засгийн гол агуулга нь зээл тусламжийн тухайд, 320 гаруй сая юанийн буцалтгүй тусламжийг ашиглаагүй байгаа бөгөөд манай талаас уг үлдэгдэл хэсгийг оюутны хотхон, Бээжингийн гудамж байгуулах төслүүдэд ашиглахаар тохирсон. Мөн "Их сургуулийн хотхон байгуулах" төсөлд зарцуулах санал дэвшүүлж, гадаад орнуудаас авсан хамгийн том хөнгөлөлттэй зээл болох 500 сая ам.долларын нөхцлийг талууд тохирсон.

Түүнчлэн энэ бүхний ерөнхий хэлэлцээрт хоёр тал гарын үсэг зурав. Тухайлбал хөдөө аж ахуй, дэд бүтэц, нийгмийн салбарт ашиглах аж. Энэ айлчлалын бас нэг чухал үр дүн бол БНХАУ-аас манайд 60 сая юанийн буцалтгүй тусламж олгосон явдал юм. Мөн Хятадын талтай тохиролцсон арилжааны зээлийг хэрэгжүүлэх чиглэлээр хоёр улсын Хөгжлийн банкууд хамтын ажиллагаагаа эрчимжүүлэх нь зүйтэй гэж тохиров.

Харин эрдэс баялаг, эрчим хүчний салбарт талууд баялгийг нээн олборлох, дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт, санхүүгийн хамтын ажиллагааг уялдуулан цогц байдлаар хөгжүүлэх зарчмаар ажиллахаар болов. Бас нүүрс, цахилгаан эрчим хүч, түлш шатахууны худалдаа өргөжих хандлагатай байгаа тул зарим тодорхой барааны хувьд нөхцөл, үнэ, тээвэрлэлт, байгаль орчинтой холбогдсон асуудал зэргийг зохицуулсан Ерөнхий хэлэлцээрүүд байгуулахыг санал болгосон. Түүгээр ч зогсохгүй уул уурхайн хагас боловсруулсан бүтээгдэхүүнийг гүн боловсруулж, нэмүү өртөг шингэсэн эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, эдгээрийг түшиглүүлэн жижиг, дунд үйлдвэр хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлэх талаар байр сууриа илэрхийлэв.

Түүнчлэн байгаль орчинд халгүй, өндөр технологид тулгуурласан хөрөнгө оруулалтыг уул уурхай төдийгүй бусад салбарт түлхүү оруулахад ач холбогдол өгөхөө талууд илэрхийлсэн. Эцэст нь эрчим хүч экспортлох, импортлох ерөнхий гэрээ байгуулж, гэрээний хүрээнд аж ахуйн нэгжүүдэд эрчим
хүч нийлүүлэх үйл ажиллагаа эрхлэлтийг дэмжихийг санал болгосон. Түүнчлэн газрын тосны салбарт олборлох, боловсруулах, нефть бүтээгдэхүүн, шатахуун нийлүүлэх, үйлдвэрлэх асуудалд урт
хугацаанд тогтвортой байдлаар хамтран ажиллахаар тохиролцож, газрын тосны бэлэн бүтээгдэхүүн нийлүүлэхээр боллоо.

Тэгэхдээ газрын тос боловсруулах үйлдвэр барихад Хятадын талаас шаардлагатай санхүүжилт, техникийн дэмжлэг үзүүлэхийг хүссэнд нааштайгаар судалж үзэхээр болсон юм. Энэ үеэр манай талаас БНХАУ руу экспортолж буй газрын түүхий тосны оронд Бүтээгдэхүүн хуваах гэрээний дагуу газрын тосны багц бүтээгдэхүүн авч байх саналыг илэрхийлсэн. Мөн гуравдагч орнуудаас авах түүхий тосыг Хятадын газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүдэд боловсруулж, түүнээс гаргасан газрын тосны бүтээгдэхүүний зарим хэсгийг импортоор авч байх санал тавьсан.

Мөн нэг зүйлийг тодруулахад, хоёр орны хооронд тавих байгалийн хийн хоолой, өндөр хүчдэлийн цахилгаан дамжуулах шугамыг Монголын нутгаар дамжуулах саналыг манай тал хоёр хөрштэйгөө ярьж байгаа билээ. Энэ дагуу Монгол Улс-БНХАУ-ОХУ-ын гурван талын хамтын ажиллагааг харилцан ашигтай байх зарчмын үндсэн дээр хөгжүүлэх саналыг дэвшүүлэв. Хятадын тал үүниийг идэвхтэй судлахаар болов.

Дэлхий нийтийн анхаарлын төвд буй Тавантолгойн ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулахдаа манай улс зах зээл, дамжин өнгөрөх тээврийн асуудлыг хамтад нь шийдвэрлэх ач холбогдолтой гэдэг утгаар нь хөрш орнуудын ашиг сонирхлыг оруулах бодлогыг баримталж байгаа юм. Тэр ч утгаараа Монголын Оюутолгой, Тавантолгойн зэс, нүүрсний хувьд, БНХАУ гол зах зээл билээ. Иймд БНХАУ-ын аж ахуйн нэгжүүдийн оролцоог бид дэмжинэ гэдгийг манай тал айлчлалын үеэр онцолсон. Тиймээс тус орны засгийн газрын дэмжиж буй "Шинхуа" группийг Тавантолгойн төслийг хэрэгжүүлэх олон улсын консорциумд идэвхтэй оролцуулахаар талууд ярилцав.

Мөн манай тал Хятадаас эрчим Хүч авах асуудлаар "Оюутолгой" компанид туслалцаа, дэмжлэг үзүүлэхийг хүссэн. Тиймээс Оюутолгой төслийг эрчимжүүлэхийн тулд Хятадын талаас эрчим хүч нийлүүлэх асуудлаар холбогдох байгууллагуудын хооронд яриа хэлэлцээг даруй эхлүүлэхээр тохиролцов. Харин дэд бүтцийн салбарт "100 мянган орон сууц" төсөлд Хятадын талаас хөрөнгө оруулах саналыг дэвшүүлсэн юм. Түүнчлэн нийслэлийн замыг сайжруулах болон Замын-Үүд чиглэлд хурдны зам барих, Улаанбаатар-Бээжингийн чиглэлийн хурдны галт тэрэг явуулах боломжийг талууд хамтран идэвхтэй судлахаар болов.

Айлчлалын үеэр яригдсан бас нэгэн чухал асуудал бол төмөр замын тухай байсан. Тодруулбал, ''Төрөөс төмөр замын тээврийн талаар баримтлах бодлого"-ыг хэрэгжүүлэх талаар сүүлийн үед Засгийн газраас авч хэрэгжүүлж буй арга хэмжээ, цаашдын зорилтуудыг талууд тайлбарлан ярилцав. Хамгийн гол нь төмөр замын бүтээн байгуулалтад йдэвхтэй хамтран ажиллах талаар санал солилцсон юм. Тиймээс холбогдох яам, байгууллагууд шаардлагатай бол өмнө нь байгуулсан баримт бичгүүдийг боловсронгуй болгох, шинэчлэх чиглэлээр эрчимтэй ажиллахаар болсон.

Шийдэл дагуулсан түүхэн баримт бичгүүд байгууллаа

Ерөнхий сайд С.Батболдын БНХАУ-д хийсэн албан ёсны айлчлалын үеэр хоёр улсын худалдаа, эдийн засаг, иргэд хоорондын харилцаа, зээл, тусламжийг шийдсэн чухал баримт бичгүүдэд хоёр тал гарын үсэг зурлаа. Үүнд:

-"Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын хооронд стратегийн түншлэлийн харилцаа тогтоох тухай хамтарсан мэдэгдэл"-д Монгол Улсын Ерөнхий сайд С.Батболд. БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд Вэнь Зябао нар гарын үсэг зурав.

-"БНХАУ-ын Засгийн газраас Монгол Улсын Засгийн газарт олгох 500 сая ам.долларын хөнгөлөлттэй зээлийн ерөнхий хэлэлцээр"-т монголын талаас Монгол Улсын Сангийн сайд С.Баярцогт, хятадын талаас БНХАУ-ын Экспорт, импорт банкны дэд ерөнхийлөгч Жу Хунзие нар гарын үсэг зурав.

-"Эдийн засаг, техникийн хамтын ажиллагааны тухай Монгол Улсын Засгийн газар, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрт монголын талаас Монгол Улсын Сангийн сайд С.Баярцогт, хятадын талаас БНХАУ-ын Худалдааны сайд Гао Хучэн нар гарын үсэг зурав.

-"Соёлын өвийг хууль бусаар хил давуулах, соёлын дурсгалт газар хууль бусаар малтлага хийх, түүх, соёлын дурсгалт зүйлсийг хулгайд алдагдахаас сэргийлэх тухай Монгол Улсын Засгийн газар, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр"-т монголын талаас Монгол Улсын Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд Ё.Отгонбаяр, хятадын талаас БНХАУ-ын Соёлын өвийн газрын дарга Шан Зисянг нар гарын үсэг зурав.

-"Ялтан шилжүүлэх тухай Монгол Улс болон БНХАУ хоорондын гэрээ"-нд монголын талаас Монгол Улсаас БНХАУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Ц.Сүхбаатар, хятадын талаас БНХАУ-ын Хууль зүйн сайд By Айинг нар гарын үсэг зурав.

-"Монгол Улсын Засгийн газар, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Засгийн газар хоорондын авто тээврийн хэлэлцээр"-т монголын талаас Монгол Улсын Зам, тээвэр, барилга, хот байгуулалтын сайд Х.Баттулга, хятадын талаас БНХАУ-ын Зам, тээврийн сайд Ли Шөнлин нар гарын үсэг зурав.

-"Монгол Улсын Засгийн газар, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Засгийн газар хоорондын автотээврийн хэлэлцээрийг хэрэгжүүлэх тухай Монгол Улсын Зам, тээвэр, барилга, хот байгуулалтын яам, БНХАУ-ын Зам, тээврийн яам хоорондын протокол"-д монголын талаас Монгол Улсын Зам, тээвэр, барилга, хот байгуулалтын сайд Х.Баттулга, хятадын талаас БНХАУ-ын Зам, тээврийн сайд Ли Шөнлин нар гарын үсэг зурав.

-"Монгол Улсын Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яам, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Боловсролын яам хооронд 2011-2016 онд хэрэгжүүлэх Боловсролын солилцоо, хамтын
ажиллагааны төлөвлөгөө"-нд монголын талаас Монгол Улсын Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд Ё.Отгонбаяр, хятадын талаас БНХАУ-ын Боловсролын сайд Юань Гүйрэн нар гарын үсэг зурав.

-"Монгол Улсын Зам, тээвэр, барилга, хот байгуулалтын яам, БНХАУ-ын Экспорт, импорт банк хооронд хамтран ажиллах тухай гэрээ"-нд монголын талаас Монгол Улсын Зам, тээвэр, барилга, хот байгуулалтын сайд Х.Баттулга, хятадын талаас БНХАУ-ын Экспорт, импорт банкны дэд ерөнхийлөгч Жу Хунзие нар тус тус гарын үсэг зурав.

-"Монгол Улсын Сангийн яам болон Монгол Улсын Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яам, БНХАУ-ын Экспорт, импорт банктай хамтран ажиллах тухай санамж бичиг"-т монголын талаас Монгол Улсын Сангийн сайд С.Баярцогт, Монгол Улсын Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд Ё.Отгонбаяр, хятадын талаас БНХАУ-ын Экспорт, импорт банкны дэд ерөнхийлөгч Жу Хунзие нар тус тус гарын үсэг зурав.

О.Сэлэнгэ