Харин тэдний цогцосноос цөөнийг л уулнаас буулгаж, газар шороонд нь мөнхөлсөн юм. Эверестийн хяр тэр чигтээ гүн хөх тэнгэрийн доорх мөнх цэвдэг дунд чулуужсан үхдэлээр дүүрэн байдаг. Үхэл байгаа цагт сүнс бий гэлцдэг. Тийлгээс ууланд амиа алдсан хүмүүсийн сүнс тэндээ үлдсэн хэмээн итгэх нэгэн нь ч бий.

Түүнчлэн амьд ахуйдаа хүслээ гүйцэлдүүлээгүй хүмүүсийн сүнс өндөр уулсыг чиглэдэг гэдэг…

2004 оны тавдугаар сард Пемба Дорже гэх шэрпа эр /төвдийн нэгэн ястан/ Эверест ууланд амжилттай авиран, оргилоос бууж иржээ. Авиралтынхаа үеэр тэрбээр 8000 метрийн өндөрт цай ууж дулаацахаар амсхийсэн байна. Ингээд халуун цай хэд балгаж, бүлээцснийхээ дараа халуун саваа үүргэвчиндээ хийжээ. Дорже цааш замдаа гарах үед өмнө нь хар сүүдэрүүд хөдөлж байсан гэнэ. Зүгээр ч нэг сүүдэр биш, хүний дүрснүүд!

Хүн дүрст үзэгдлүүдийн нүд нь гэрэлтэж, гараа урагшаа сунгасан байдалтай байж. Асар өндөр уулан дээрх нам гүмийг зүсэн тэр сүнснүүд идэх юм өгөхийг гуйж байсан гэнэ. Дорже тэднийг үл анзаарсан мэт буруу харан явахад сүнсүүд улам бүр ойртож иржээ. Уулнаас бууж ирснийхээ дараа Дорже “Тэд бол Эверест рүү авирах үеэрээ нас барсан уулчдын сүнс байсан гэж би бодож байна. Тэдний цогцосыг олж оршуулаагүй, мөсөн дунд үлдсэн шүү дээ” хэмээн сэтгүүлчдэд ярьсан байна.

Түүнчлэн Непалын ууланд авирагчдын холбооны Ерөнхийлөгч Анг Церинг Ю “Ууланд нас барсан хүмүүсийн сүнс байдагт бид итгэдэг. Тиймээс сүнснүүдийг тайвшруулахын тулд үе үе тусгай шашны зан үйл үйлдэх хэрэгтэй гэж үздэг юм. Бид уулын бэлд арц асаан, будаа цацаж, маани мэгзэм уншдаг” хэмээн мэдэгдэж байв.

Хоёр зүрхтэй хүн
1980 оны наймдугаар сард Италийн домогт уулчин Рейнгольд Месснер өөрийн алдарт ганцаарчилсан авиралтаа хүчилтөрөгчийн аппаратгүйгээрхийсэн юм. Месснерийг хоёр зүрх, төмөр уушгитай хэмээн нэрлэдэг. Энд нэмж өгүүлэхэд Рейнгольд учир мэдэх нэгэн бөгөөд аливаа болж буй үйл явдалд хэтрүүлэггүй үнэлэлт дүгнэлт өгдөг гэдгээрээ ялгаатай. Уулын авиралтдаа эргэн оръё. Месснер оргилд дөхөх үед салхинаас өөр аниргүй үед хэн нэгний дуу маш ойроос, тод сонсогдож байсан гэнэ. Түүгээр ч зогсохгүй бага зэргийн цасан нуранганы дороос хүмүүсийн дүрс тодрон иржээ.

-Мэллори, Ирвин уу даа?! хэмээн Месснер амандаа шивнэсэн байна. Түүний дурссан нэрс бол Эверест уулын Месснерийн мацаж буй тэр хэсэгт 1924 онд осолдсон, Британийн уулчдын нэр байлаа. Английн сэтгэл судлаач Оливер Ложийн “Би яагаад үхэшгүй мөнхөд итгэдэг вэ?” номонд Мэллори болон Ирвиний найзууд талийгаачдын сүнсийг дуудах зан үйл хийсэн тухай бичигдсэн хэсэг бий. Тэнд өгүүлснээр найзууд нь талийгаачидтай холбогдсоны ачаар уулчид Эверестийн оргилд хүрч чадсан ч буух үедээ амь эрсэдсэн, цогцоснууд нь оргилоос холгүйхэн хадан дор байгаа гэдгийг мэдэж авчээ.

Месснер тэднийг Эверестийн хярд байгаа гэдгийг мэдэрсэн. Гэхдээ зорилгоосоо ухрах юм бол үхнэ гэдгийг тэр сайн мэдэж байсан тул бодол санаандаа элдэв зүйл хуримтлуулахгүй байхаар шийдэн авиралтаа үргэлжлүүлсэн байна. Харин гагцхүү түүний араас юу ч юм гуйж байгаа нутаг нэгтнүүдийнх нь хоолой салхиар туугдан сонсогдож байсан гэх.

Цаг хугацааг холбосон олс байсан уу?
Далайн түвшнээс дээш их өндөрт байгаа үед хүчилтөрөгч дутагдсанаар хүмүүст хий юм сонсогдож, үзэгддэг гэдэг нь хэдийнэ илэрхий болсон зүйл. Гэхдээ хүчтэй хэт ягаан туяаны цацраг болон бусад өндрийн хүчин зүйлүүд хүний бие махбодод нөлөөлдөг бол гайхалтай чадварыг эзэмшин өөр бодит байдал руу нэвтэрч, үл харагдах зүйлсийг харах чадварыг өгдөг үү? Одоогоор энэ асуулт хариулт нэхсэн хэвээр байна.

1975 онд Британийн экспедицийн гишүүн Ник Эскот Эверест рүү авирах үеэрээ тун гайхалтай үзэгдэлтэй учирчээ. Ник тусгайлан бэлдсэн олсоор барин дөрөвдүгээр лагериас тавдугаар лагерь руу авирчээ. Шөнө дунд 03:30 цаг. Эргэн тойрон сарны сүүмгэр гэрэлд умбаж, бүүдгэр саарал сарны туяанд цас гялалзан харагдаж байлаа. Ник дөрөвдүгээр лагериас дээш 60-70 метр авирсан үедээ араас нь хэн нэгэн явж байгааг мэдэрчээ. Эргээд харахад бараан дүрс ард нь байгааг анзаарсан гэнэ.

Багийнхнаас нь хэн нэгэн түүнийгн гүйцэхээр оролдож байна гэж бодсон уулчин авиралтаа зогсоон түүнийг хүлээв. Ажвал, хойноос нь дагаж яваа хүн маш удаан явж байгаа мэт байлаа. Ник хашгирсан боловч, хариу өгсөнгүй. Хэдэн минут хүлээгээд Ник авиралтаа үргэлжлүүлэв. Тэрбээр дахин гурав, дөрвөн удаа эргэн харсан боловч хүн дүрст бараан сүүдэр араас нь мөшгиж байгаа дүрс арилаагүй л байлаа. Сүүлийн удаа эргэн харахад ард нь хэн ч байсангүй. Гэтэл дөрөвдүгээр лагерь алган дээр тавьсан мэт ил харагдаж байсан шүү дээ.

Өнөөх тасралтгүй араас нь мөшгиж байсан дүрс сарны гэрэлд уусах мэт алга болжээ. Өглөөний зургаан цагт зорилгодоо хүрсэн Ник Эскот дөрөвдүгээр лагерьтай холбогдов. Гэтэл түүнээс өөр хэн ч тавдугаар лагерь руу яваагүй гэдгийг түүнд мэдэгдсэн байна. Түүнээс гадна тэдний багаас өөр баг энэ үеэр авиралт хийгээгүй байсан юм…

Энэ явдлын талаар Крис Бонингтон ийнхүү ярьжээ: “Ник Эскот хий юмс харж, дуулахаар тийм өндөрт гараагүй. Тэр өндрийн цаг уурт маш сайн дасан зохицдог юм. Түүнээс гадна Ник математикийн задлан шинжлэх чадварыг эзэшсэн хүн. Түүнтэй тохиолдсон явдлыг цаг хугацаанд шилжих сэтгэцийн өвөрмөц үзэгдэл гэж би бодож байна”

Магадгүй, Ник гэнэт энд хоёр жилийн өмнө болсон үйл явдлыг харах чадвартай болсон аж. Жанбо гэх шэрпа эр Никтэй хамт 1972 оны намар ажиллаж байгаад 1973 оны намар Японы уулчидтай авиралт хийх үеэрээ нас баржээ. Магадгүй Жанбогийн сүнс Никийг авирах үед юуг ч юм гуйх гэж эсвэл бүр аливаа аюулыг урьдчилан сануулах гэж байсан юм болов уу?

Оршихуйн зургаан мандал
Төвдийн буддизмын уламжлал ёсоор орчлон ертөнцийг оршихуйн зургаан мандалд хуваан үздэг. Энэ нь бурхан ад зэтгэр, хүмүүс, амьтан, тамын шийтгэл болон өлсгөлөн сүнснүүдийн хүрээ юм. Хэрвээ эдгээр мандлуудыг Эверест дээр байрлуулвал хамгийн дээд талд нь ууланд хичнээн уулчин амь эрсэдсэн ч бай бүгдэд нь урт удаан амьдрал хайрладаг Мийолнсанма дарь эх оргил дээр нь оршдог аж.

Ер нь бурхад, дарь эхийн дүрийг бясалгалын тусгай сонгогдсон, агуу багш нар л төсөөлөн амилуулж чаддаг гэнэ. Харин ад зэтгэрийн байгальд эзэмдүүлсэн хүмүүстэй Гималайн аяллын үеэр ихэд тохиолддог аж.

Эверестээс холгүй байх Кумжунг тосгоны орон нутгийн музейд алмасын үсийг шилэн хоргонд хийж байрлуулсан байдаг. Гэхдээ энэхүү амьтан нь ямар мандалд хамаарахыг одоогоор хэн ч мэдэхгүй. Энд хүмүүний мандлыг уулчид, уулын аялагчид, хөтөч, туслагч, мятрашгүй шэрпүүд төлөөлдөг бол өлсгөлөн сүнснүүдийн мандал зэрэгцэн оршино. Уулын оргилд, салхины исгэрээнээс өөр чимээгүй, мэдрэхүй, хүртэхүй хурц болдог тэрхүү газарт бид өлсгөлөн сүнснүүдийн ертөнц, биелэгдээгүй хүслийн ертөнцтэй нүүр тулна.

Энэ ертөнц рүү амьд ахуйдаа хүслээ, зоригоо гүйцэлдүүлээгүй хүмүүсийн сүнс үхлийн дараа ниснэ…

Тэгээд л түнэр харанхуй сүүдэр мэт, мөнхөд өлсгөлөн, ажил хэргээ амьддаа гүйцээгээгүй, сэтгэл нь хоргодсон сүнсүүд юуг ч юм нэхэх гэж, эсвэл юуг ч юм сануулах гэж утаа мэт сүүмэлзэх гараа аврал эрэх шиг алсаас сарвайна…

Б.Мөнхцэцэг
Эх сурвалж: “Улаанбаатар таймс”