талбайд “Бид мартаагүй” уриан дор flash mob буюу түр гацалт зохион байгуулах гэнэ. Хүний эрхийн төлөө тэмцдэг ТББ-уудаас энэ жил хоёр дахь удаагаа зохион байгуулж байгаа энэ гацалтыг 2008 оны долдугаар сарын 1-ний үймээний үеэр амиа алдсан таван залуугийн дурсгалд зориулж байгаа юм. Мөн түүнчлэн уг эмгэнэлт явдлын дараа олон нийтийн дунд бий болсон айдас хүйдсийг намжаахын тулд хэлэлцээрийн ширээнд суусан хоёр намын удирдлагад ч бас санамж өгч буй хэрэг. Харамсалтай нь дээр гийгүүлэгч эрхмүүдийн хувьд дорд хүмүүсийн юу хүсэх нь юуны хамаатай болж байх шиг байна л даа.

Уг нь 2008 оны сонгуулийн дараа болсон тэр эмгэнэлт хэргийн дараа МАН-ын дарга, Ерөнхий сайд Төрийн ордонд сэтгүүлчдийг цуглуулаад “Ардчилсан намыг Засгийн газартаа урьж оруулахаар боллоо” гэхэд түүний энэ эрээгүй байдалд эгдүүцсэн зарим тэсч чадалгүй хурлыг хаян гарч байсан. Тухайн үед эрх барьж байсан намаас зохион байгуулсан сонгуулийн булхай луйвар, үүнээс үүдсэн үймээн самуун, түүгээр далимдуулан таван хүний амь хөнөөсөн хэргийг олны анхаарлаас холдуулах, сөрөг намынхаа ч бас амыг барих ганц арга нь энэ байсан юм. Магадгүй, үүний оронд маргаан үүсгэн заргалдаад байсан хэдэн тойрог дээр дахин сонгууль явуулаад энэ хэргийг дуусгасан бол илүү эрүүл саруул байх байсан биз.

Гэвч тэртэй тэргүй сонгуулиар хийсэн булхай луйвар дээрээ гэм зэмгүй таван хүнийг буудан хороосныхоо төлөө эчнээ “яллагдчихаад” байсан МАХН-ын хувьд дахин сонгууль явуулна гэдэг өөрөө өөрийнхөө толгойд дүүжлүүрийн олс угласан хэрэг болох байлаа. Тиймээс эхний замыг сонгосон хэрэг.

Гэхдээ маргаантай ч бай сонгуулийн дүнгээр олонхи болчихсон нам сөрөг хүчнээ Засгийн газартаа урих нь хууль ёсны ч, ёс суртахууны ч хувьд байж боломгүй зүйл байсан тул хамтрах үндэслэлээ олон нийт хүлээж авахуйцаар тавихын тулд хоёр толгойн асуудал болоод Сонгуулийн хуулийн өөрчлөлт энэ тэрийг гаргаж ирсэн билээ. Түүнээс биш “манай нам дангаараа энэ бүх ажлыг чинь амжуулж чадахгүй, тийм боловсон хүчний чадавхи ч алга” гэдгээ хүлээн зөвшөөрсөн бол эхнээсээ л Ардчилсан намтай эвсээд сонгуульд орчих байсан шүү дээ. Эрх барьж байсан нам энэхүү улс төрийн далд сонирхлоо иргэд, олон нийтэд бол их л гоёчилсон байдлаар ил гаргаж тавьсанд хэргийн учир байгаа юм.

“Манай хоёр нам хорин жил олонхи, цөөнх-эрх баригч, сөрөг хүчин болж тоглохдоо дандаа бие биенийхээ гаргаж тавьсан зөв зүйтэй бодлогыг татаж унагасаар ирлээ. Одоо л жинхнээсээ хамтрах цаг болсон байна. Хэрвээ бид хамтраад ажиллах юм бол ийм ийм олон ажлыг амжуулах боломж байна” гэж ирээд хоолой зангируулаад ярихаар чинь ард түмэн ч гэсэн “Нээрээ ч тийм юм уу” гэсэн эргэлзээнд орно биз дээ. Тэгээд хамтарч хэрэгжүүлэх их олон бодлого зорилтыг жагсааж, гар хөлийн үсгээ зурж байгаад ажилдаа орсонсон. Гэвч дараагийн сонгуулийн мөчлөг ойртох тусам парламентад олонхи суудалтай намын зэс цухуйж, тар нь танигдаж эхэллээ. Хамтарсан Засгийн газрыг байгуулахдаа хамгийн эхний нөхцөл болгосон сонгуулийн төгөлдөршил, тогтолцооны шинэчлэл таг лав зогсов. Өнгөрөгч дөрөвдүгээр сард анхны хэлэлцүүлэгт оруулснаас хойш даруй гурван сар өнгөрчихөөд байхад хуулийн гол өөрчлөлт болох тогтолцооны асуудал дээр хамтрагч нар хоёр тийшээ хараад суучихлаа.

Хуулийн хэлэлцүүлэг анх эхэлж, тогтолцооны асуудал дээр маргаан гарах үеэс “Ардын эрх” сонин уг асуудлаар гишүүн тус бүрээс саналыг нь авч эхэлсэн юм. Түүнийгээ нэгтгэн “Ардын эрхийн чуулган” зохион байгуулж, /”Ардын эрх” сонины 2011 оны зургадугаар сарын 27-ны Даваа гаригийн дугаарт нийтлэгдсэн/ гишүүдийн өгсөн санал, гарч болох үр дүнг тандсан билээ. Санал асуулгад оролцсон 73 гишүүнээс 29 нь УИХ-ын ажлын хэсгээс боловсруулсан 50:26 буюу пропорциональ давамгайлсан холимог хувилбарыг дэмжсэн байна. Харин 30 гишүүн МАН-ын Удирдах зөвлөлөөс чиглэл өгсөн 24:52 буюу мажоритари давамгайлсан холимгийг, үлдсэн 14 нь одоо байгаа том мажоритари системийг дэмжсэн байна. Ардчилсан намын бүлэг болоод бие даагч нэг, ИЗНН-ын хоёр гишүүн, МАХН-ын таван гишүүн 50:26-д санал өгсөн бол мажоритари давамгайлсан 24:52 гэдэг хувилбарыг дэмжсэн нь дан ганц МАН-ын бүлгийнхэн байна.

Цаг хугацааны хувьд авч үзвэл хэлэлцүүлэг эхлэх үед гишүүдийн олонхи нь пропорциональ давамгайлсан хувилбарыг дэмжиж байснаа сүүлийн долоо хоногийн дотор мажоритари давамгайлсан 24:52-ийг дэмжих гишүүд олширсон аж. Энэ нь МАН-ын Удирдах зөвлөл өнгөрсөн долоо хоногт хуралдаж, намын бүлэгтээ чиглэл өгсөнтэй холбоотой. МАН-ын бүлгийн санал болгож буй 24:52 гэдэг нь одоо байгаа 26 том тойргийг тус бүр хоёр хуваан 52 жижиг тойрогт нам тус бүр нэг нэг нэр дэвшигч гаргаж, үлдсэн 24 суудлыг улсын хэмжээнд нэг тойрог болгон намын нэрээр санал хураалгах. Намын жагсаалтад 24 хүн оруулаад үлдсэн 52 нь нэг нэг тойрогт очиж өрсөлдөнө гэсэн үг.

Үүнийгээ “Иргэд өөрсдийн төлөөллөө парламентад шууд сонгоно” гэсэн Үндсэн хуулийн заалтаар хаацайлж, сонгогчдын нэр барьж байгаа ч үнэндээ бол ард нь огт өөр сонирхол яваа гэдгийг тааж ядах юмгүй. МАН-ын хувьд намынх нь рейтинг өдөр ирэх тусам унаж байгаа хэдий ч мөнгө ихтэй, нэр дэвшигч олонтой учраас тойргийг жижиглэх тусам өмнөх сонгуулиуд шиг цөөхөн сонгогчийг худалдаж авах боломж нь нэмэгдэж байгаа юм. Харин Ардчилсан намын хувьд эрх барьсан жил цөөн, хурааж хумьсан хөрөнгө мөнгө ч бага учраас намын нэр хүндээр дамжуулан санал авахыг илүүд үзэж байгаа. Хэлэлцээр хийж байгаа хоёр нам аль аль нь өөр өөрийн ашиг сонирхлын үүднээс асуудлыг харж байгаа нь үнэн ч хэнийх нь ашиг сонирхол нийтийн ашиг сонирхолтой илүү нийцэж, нийгмийн хөгжилд түлхэц болохоор байна вэ гэдгийг харах нь зүйтэй байх.

МАН-аас ирэх сонгуульд сойхоор бэлтгэж байгаа өв залгамжилсан тэрбумтнуудын жагсаалтыг “МАК”-ийн Нямтайширын хүү Номтойбаяр, Ш.Отгонбилэгийн хүү Содбилэг нар өнгөлж байгаа. Намдаа тэрбумаар нь хаяж байж залуучуудын байгууллагын Удирдах зөвлөлд багтсан тэдгээр залуусын хувьд хагас аймаг дээр хэдэн төгрөг хаяад гараад ирэх бол энүүхэнд. Гэтэл тэдэнд зайгаа тавьж өгөхгүй гэсэн хөгшчүүл нь бас өөрсдийгөө намын жагсаалтаас эчнээгээр хасчихаад тойрогтой үлдэхийн тулд одоо байгаа мажоритари тойргоо улам жижиглэх тухай ярьж байна. Б.Бат-Эрдэнэ, Ц.Даваасүрэн, Д.Одбаяр, Д.Балдан-Очир гээд авч ч болдоггүй, хаяж ч болдоггүй, асуудал болгон дээр адарч, ажил уяж суудаг, намын бодлогоос давсан хувийн улс төр хийгээд явчихдаг хэдэн нөхөд бий. 24:52 гэдэг хувилбарыг гаргаж ирсэн нь ч тэднийг намын нэрсийн жагсаалтаас хасч, жижиг тойрогт дээр мөнгөтэй залуусын аманд хаяж өгөөд салах гэсэн намын удирдлагын бодлого гэлцэх юм билээ. Нөгөөдүүл нь ч түүнийг нь мэдэхгүй “намын бодлого” гээд балешиглаад гүйгээд байгаа. Харин ч түүний оронд намын жагсаалтад 24 биш, 50 гишүүн багтвал тэртэй тэргүй УИХ-д 2-3 улирчихсан нөхдүүд автоматаар багтана гэдгийг тооцоолохгүй л байгаа юм л даа.

Харин Ардчилсан намын хувьд дуртай ч дургүй ч анх ярьж тохирсон пропорциональ давамгайлсан 50:26 дээрээ төвлөрч байна. Хэдийгээр энэ хувилбарыг сөрөг намынхан нь “УИХ-ын гишүүдийг орон нутгаас холтгож, намын удирдлага тойрсон хэсэг бүлгийг эрх мэдэлжүүлэх бодлого” гэж шүүмжилж байгаа ч парламентын төлөвшил, улс төрийн намын хариуцлага, чадавхийг дээшлүүлэх, хөгжлийн бодлогыг үр дүнтэй, зөв төлөвлөх талаасаа бол энэ хувилбар нь хамаагүй дээр гэдгийг хаана хаанаа хүлээн зөвшөөрдөг. Харин намын жагсаалтыг яаж гаргах вэ, тэр нь сонгогчдод ил байх уу, нэр дэвшигчдэдээ ямар шалгуур тавих вэ гэдэг нь улс төрийн нам, түүний удирдлагын асуудал болж байгаа юм. Хэрвээ муу нэр дэвшигч гаргавал нам нь ялагдана, нам ялагдвал дарга хариуцлагаа хүлээнэ.

Түүнээс биш нэг нэг тойрог хувьчилж авчихаад намдаа ч захирагдахгүй, өөрсдөө ч ажил хийдэггүй, хоосон популизмаар улс төр хийгээд сурчихсан нөхдүүдийн хувьд бол юу яасан, хэзээ байсан, хаана байгаа хариуцлага болно л доо. Сөнөж байгаа 330 сумын эрх ашгийг хамгаалсан 50 хүн гарч ирээд сая гаран хүнтэй хотыг төлөөлсөн 20 гишүүний саналыг юу ч биш болгодог жишиг бий. УИХ-ын шийдвэр олонхиороо гардаг учраас хамтын хариуцлага гэдэг зүйл байхгүй. Харин намтай бол хэзээд хариуцлага тооцож болно. Тэр нь дараагийн сонгууль. Улс төрийн нам аль болох удаан оршин тогтнохын тулд нэр дэвшигчдээ илүү сайн шигшиж, нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдөх тийм лидерүүдийг олноор төрүүлэх ёстой.
Тэгээд ч пропорционалийн эзлэх хувь ихсэх тусам хүн ам төвлөрсөн хот суурин газрын иргэдийн санал жин дарж, парламент дахь төлөөлөл нь ч бас нэмэгдэх юм. Тэгж гэмээнэ УИХ-ын гишүүд нутаг дэвсгэр, засаг захиргааны нэгжийг бус, иргэд сонгогчдоо төлөөлдөг, тэдэнд чиглэсэн бодлого явуулдаг болно.

Б.СЭМҮҮН

Зохиогчийн эрх "Ардын эрх"