улсын төрийн тэргүүний зөөлөн олбогт 40-өөд жил заларсан Хосни Мубарак хувьсгалын “ач”-аар шоронд морилсноос хойш багагүй хугацаа өнгөрлөө.
Энэ хугацаанд Египет орны байдал дээрдсэнгүй бүр дордож орхив. Хувьсгал гарснаас хойш хэсэг намдаад байсан пирамидын улс дахин дэлхийн анхаарлын төвд орж хэдхэн сарын өмнө хувьсгалын салхи үлээж байсан Тахрирын талбайд дахиад л жагсаал цуглаан эмх замбараагүй байдал, ард түмэн болон цагдаа нарын хооронд цус асгаруулсан мөргөлдөөн үүссэн.
Мубаракыг л зайлуулчихвал ардчиллын дардан замд орчихно гээд байсан, гэтэл үгүй гэдгийг Египетийн ард түмэн мэдэрч эхэллээ. Египетийн хувьсгалын дараагаар хувьсгалын ялалт үндсэндээ тус улсад олонхи болдог лалын суннит шашинтнуудын талд очсоноор шашин хоорондын сөргөлдөөн нэмэгдэж байгааг ажиглагчид мэдээлж эхэллээ.
Шашны урсгалын төлөөлөгчид мөргөлдөж нэлээд ширүүссэний улмаас нөхцөл байдлыг намжаахын тулд эрх баригчид цэргийн хүч ашиглахдаа тулав. Тэд цэрэг цагдаагийн хүч дуудаж, улмаар нулимс асгаруулагч хий болон галт зэвсэг ашигласан байна.
Мөн танкийн оролцоо ч хэрэгтэй болжээ. Тахрирын талбайд дахиад л танк орж ирсэн юм.
Египетчүүд Мубарак болон түүний хамсаатнуудыг шүүн гэсгээх ажиллагааг удааширч байгааг ард түмэн эсэргүүцэж нэн даруй цээрлэл хүлээлгэхийг шаардсаар байсан.
Тэдний удтал хүлээсэн зүйл ийнхүү биеллээ олж өнөөдөр шүүх хурал Каирт эхэлж байна. Хосни Мубаракийг эрх мэдлээ хэтрүүлэн олон жил улиран сонгогдсон, улсын хөрөнгийг өөрийн дураар захиран зарцуулж гэр бүлийнхээ дансанд асар их хуримтлал үүсгэсэн, хамгийн гол нь нэгдүгээр сарын 25-наас эхэлсэн хувьсгалын үеэр цэрэг цагдаагийнхны хүчийг ард түмний эсрэг чиглүүлж улмаар мянга илүү хүний амь үрэгдсэн хэргийн яллагдагчаар шүүхэд яллах ажээ.
Түүнтэй хамт түүний хоёр хүүг ч мөн шүүх болно.
Тунис, Египетээс эхэлсэн хувьсгал Арабын ертөнц, хойд африкийг тэр чигт нь хамарч олон жил өрсөлдөгчгүй төрийн толгойд заларсан Арабын шахууд, ерөнхийлөгч, удирдагч нэртэй дарангуйлагчдыг хөмөрч эхэлсэн түүхтэй. Египетийн хувьсгалын хүчит давалгаа давалгаалахаас өмнө хөшигний ард юу болж өнгөрсөн, тэр бүхэн хувьсгалд ямар нөлөөтэй байсныг дахин сануулья.

АНУ ойрхи дорнодын анд Мубаракаас нүүр буруулсан түүх
АНУ-ын хувьд Египет стратегийн чухал түнш байсан. Бүс нутагт тогтвортой байдал, их гүрний нөлөөг тэнцвэржүүлэхэд Хосни Мубарак АНУ-д хэрэгтэй байлаа.
Нэг ёсондоо АНУ тогтвортой байдал, стратегийн түншлэлийг ардчиллаас илүүд үзэж байсан. Кувейт, Саудын Араб зэрэг АНУ-ын бусад холбоотон шиг байгалийн баялаггүй, Суэцийн сувгаас болон аялал жуулчлалын салбараасаа дотоодын нийт бүтээгдэхүүний ихэнх хувиа бүрдүүлдэг Египетийн хувьд АНУ болон өрнөдийнхний туслалцаа амин чухал байсан.
Харин энэ байдал бүр Иракийн дайны үеэс л өөрчлөгдөж эхэлсэн гэнэ.

Жорж Бушийн захиргаа Саддамын дэглэмийг унаган Арабын бусад орнуудад анхааруулга өгөх зорилготойгоор Иракт дайн зарлах шалтгаанаа ид хайж эхэлсэн 2001-2003 оны үе.
Америкийн батлан хамгаалах яамны томоохон түшмэлүүд Иракийн засаг захиргааны нөлөө бүхий хүмүүстэй Иордан болон Египетэд маш нууцаар уулзаж үй олноор хөнөөх зэвсэг Иракт бий эсэх талаар ярилцаж байжээ.
Иракийн албаны хүмүүс ч тийм зэвсэг Саддамд байхгүйг америкчуудад мэдэгдээд, асуудлыг хүч хэрэглэлгүй тохиролцооны байдлаар шийдэх боломж хайж буйгаа илэрхийлсэн аж.
Харин америкчууд үүнийг үл тоосон.
Энэхүү уулзалтуудыг ихэд нууцалж улмаар 2003 онд Ирак руу нэвтрэн орсон билээ. Иракийг эзэлмэгц Саддамын ойр дотныхноос юуны өмнө дээрх уулзалтуудад оролцсон төрийн томчуудыг эрэн сурвалжилж тэдний амыг барихаар яаравчилж эхэлсэн.
Саддамын дэглэм унасан хойно ямар ч үй олноор хөнөөх зэвсэг Иракаас гарч ирээгүйг дэлхий дахин удахгүй мэдсэн.

Яг энэ үед дээрх нууц уулзалтуудын нэгний протокол, баримт ямар нэг байдлаар Египетийн тусгай албад болон Ерөнхийлөгч Хосни Мубаракийн гарт орсон байв.
Дэлхий нийт Иракийн дайнд Америкийг буруутгах болсон тэр үед Мубарак ноцтой баримтуудыг ашиглан цагаан ордонг Египет рүү чиглэсэн хөрөнгө оруулалтаа нэмэгдүүлэх болон цоо шинэ ижил түвшний стратегийн түншлэлийг эхлүүлэх нэг үгээр хэлбэл ямар нэг хэлбэрээр өөрийн гарт буй баримтыг ашиглан АНУ-ыг шахаанд оруулж эхэлснээр америкчууд Мубаракийг итгэж үл болох удирдагчдын тоонд оруулах болжээ.
Энэ нь ч хожим Викиликсийн дэлгэсэн нууц баримтуудаар батлагдсан билээ.
Улмаар Аль-Жазира болон бусад хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд Мубаракийн гарт орсон нууц мэдээллүүдийг нэвтрүүлж АНУ Иракийн дайныг өөрсдийн ашиг сонирхлын үүднээс эхлүүлсэн гэдгийг дэлхий даяар цацаж эхэлснээс хойш Египет болон Америкийн удирдагчдын харилцаа хөшигний ард улам хурцадсан хэмээн ойрхи дорнод судлалаар мэргэшсэн тоймч Роберт Фиск дурджээ.
Тиймээс Египетэд болсон хувьсгалын үеэр бүс нутгийн гол тогтвортой түнш орноо алдахгүйг хүссэн ч Мубаракаас нүүр буруулж заяа нь мэдэг хэмээн гаргуунд нь орхисон АНУ-ыг бид харсан. Одоо Цагаан ордон Египетээс хүссэн, хүсээгүй ардчилал болон тогтвортой байдлыг хамтад нь хүсэхээс өөр замгүй болсон хэмээн тэр онцолжээ.
Мусульман ахан дүүс бүлэглэлийнхэн Египетийн төрийн жолоог атгаж эхлэх шинжтэй болж буйд одоо америкчууд түгшин харж сууна.
Америкийн прагматизм, арилжааны ашгийн (үүнийгээ тэд Америкийн үндэсний эрх ашиг гэдэг) тулд тэд олон дарангуйлагчийг дэмжсэн, дэмжсээр ч байна. Ардчилал, хүний эрх ярьдаг америкчууд. Коммунизмд татагдсан Сухартог дарсан учраас л Сукарног дөчин жил өөгшүүлсэн. Цэргийн эргэлтээр гарч ирсэн Мушараф үнэнч холбоотон гэгдэн дэмжигдэж байв. Мубарак яг л ийм жишээ. Ийм дарангуйлагчид түр зууртаа хүчний тэнцвэр хадгалахад хэрэгтэй нь үнэн боловч тэдний дарангуйлал ард түмний жигшил зэвүүцлийг төрүүлж, эцэст нь хувьсгалаар унахдаа араасаа аймшигт махчин, бирд, алмас шулмасыг гаргаж ирдэг. Хамаг зовлон энд л байна.

Америк ба Израилийн зовинол
"Телеграфын тоймч Ник Меогийн үзэж буйгаар Египетэд тогтворгүй байдал үүсэн ард түмэн нэгэнт хувьсгалын салхийг зогсолтгүй үлээлгэж эхэлсэн үед АНУ-ын Хойд Африк, Ойрхи Дорнод хариуцсан ажилтнууд хөдөлгөөнд орж эхэлсэн гэнэ.
Тэд хувьсгалын тэргүүн эгнээнд зогсож буй Мухаммед Аль Барадей болон "Лалын ахан дүүс" хөдөлгөөнийхөнтэй төдийгүй Египетийн цэргийн эрхтнүүдтэй нь холбоо тогтоож тэнд өрнөж буй бүх л байдлын талаар тодорхой мэдээлэл авч, улмаар хожимдохгүйн тулд эхнээс нь оролцож эхэлсэн хэмээжээ. Энэ нь ч үнэний ортой.
Египет улс цэргийнхэн, ардчилал хүссэн ард түмэн аль эсхүл лалын хэт үзэлтнүүдийн алины ч гарт орсон Америк хоёр дахь Иран, хоёр дахь Ирактай болохыг хүсэхгүй байгаа нь лавтай.
Үүнтэй зэрэгцэн Ираны шашны томоохон зүтгэлтнүүд ч Египетийн "Лалын ахан дүүс" хөдөлгөөнийхөнтэй холбоо тогтоож уулзалт зохион байгуулахаар товлоод эхэлсэн гэнэ.

Тиймээс Египет улс ардчилсан улс аль эсхүл Иран лугаа адил исламын улс болох уу зэрэг сонголтоо хийх цаг мөчид тулж ирээд байгаа талаар өрнөдийнхөн бичиж байна. Ямартай ч домбон дотроос Иран лугаа адил дахин нэг аварга бирд гарч ирэхийг тэд хүсэхгүй.
Арабчуудын оюуны төв нь Египет, шашны төв нь Саудын Араб.
Энэ хоёр чухал цэгийг өдий хүртэл тогтоон барьж байсан нь тэнцвэрийн гол утга учир байлаа. Тэгвэл одоо Египет хааш эргэх нь тодорхойгүй боллоо.
Америкчууд лалын ертөнц дэх нэр, нөлөөгөө улам улмаар алдсаар байгаа энэ үед Египетэд хувьсгал гарч тогтворгүй байдал үүссэн нь өрнөдийнхнөөс түрүүнд Израилийг хүнд байдалд оруулж байна хэмээн томоохон агентлагуудын тоймчид онцолж байна.
Тэдний үзэж буйгаар Израиль нь одоо хувьсгал шуурсан лалын ертөнцийн дунд орлоо. Египет Израилийн харилцаа хэзээнээс эмзэг.
Одоо Египет хаашаа л бол хаашаа эргэж магадгүй болоод байгаа үед еврейчүүд сэтгэл түгшин Египетийн цэргийн эрхтнүүдтэй ярилцаж эхэлсэн. Тэд нь ч хоёр орны хооронд буй эвийн гэрээнд хөндөгдөх асуудал үүсэхгүй хэмээн баталсан гэнэ. Гэвч хувьсгал улам давалгаалж Арабын орнуудыг зогсолтгүй бүрхсээр байна.
"Гуардиан"-ы саяхны нэгэн нийтлэлд Арабын ертөнц дэх Америкийн түнш орнуудын удирдагчид ар араасаа унана, унасаар ч байна.
Учир нь тэдгээр орны ард иргэд ардчилал, шударга ёс хүсэх хэдий ч Америкийг үл тэвчин, шашин үзэл санаагаа түүнээс ч ихээр дээдлэхийг хүсэх болно.
Тиймээс сионист дэглэм болон АНУ-ын нөлөө ойрхи дорнодод улам бур хумигдсаар алга болж ирээдүйд өрнөдөөс хүссэнээ булаан авч, газрын тос баялгаараа боомилсон лалын нэгдсэн нэг цөм бий болно хэмээн айдас түгшүүр дагуулж буй мэтээр бичжээ.

Сүүлчийн фараоны эмгэнэлт тавилан
Бусдыг түр орхин Мубаракийн тухай дахин өгүүлье.
Өрнөдийнхөн египетийн ард түмэн өөрсдийн толгой дээр олон жил зайдалж хэтэвчнээс нь 40 тэрбум доллар хулгайлсан дарангуйлагчаа шүүж эхэллээ хэмээн бичиж байна.
Дээр хэлсэнчлэн Хосни Мубаракаас хамгийн гол нь хувьсгалын үеэр амь үрэгдсэн Египетчүүдийн амийг нэхнэ. Мубарак шүүхийн индэр дээрээс ард түмнийхээ өмнөөс буу шагайсан хэргээ тайлбарлана.
Шүүхээс түүнд ямар ял оноох талаар таамаглая.
Мянга хол давсан хүний амины хэрэгт яллагдсан Мубаракт цаазын ял оноож хөвгүүдийг нь насаар нь хорих эмгэнэлт тавилан тэдний гэр бүлийг хүлээж байна уу.
Хосни Мубаракын бие сүүлийн үед эрс муудсан, угаас булчирхайн хавдартай энэ нь түүнийг хоригдож байх хугацаанд сэдэрч өнөө маргаашгүй болсон хэмээн хэвлэлүүд бичсээр байгаа. Цорын ганц ял хөнгөлүүлэх шалтаг нь энэ байж болох.
Египетийн ард түмэн хэчнээн хатуурхаад 83 настай өвгөнийг цааш нь харуулчих уу хэмээн зарим ажиглагчид түүний хувь заяаг арай нааштайгаар бичиж байгаа.
Гэсэн ч түүний бие тэнхээ ямар байгааг египетийн шүүх төдийлөн харгалзан үзэх болов уу даа. Ард түмний амь нас гэдэг юугаар ч солихгүй эрдэнэ байдаг билээ.
Египетийн сүүлчийн фараоны хувь тавилан шүүхийн тавцанд ийнхүү очлоо.

О.Нар