Эзэн хаан хязгааргүй хүчтэйгээр ноёрхсон үе хүн төрөлхтний түүхэнд байсан. Хааны үг хууль хэмээн үзэж хязгааргүй мэдлийг эзэмшиж байсан тухайн үед ард түмэн ямар ч  мэдэлгүй амьдарч байжээ. Тэр үед хүчтэний дэргэд хүчгүй нь буруутай гэсэн үг жинхэнэ утгаараа хэрэгжиж байсан. Хүчтэйгийн зөв хүчгүйгийн буруу байсан хүмүүнлэг бус нийгэм удаан үргэлжилсэн. Хааны гарт хууль, цэрэг арми гэх мэт бүхий л хүч байсан.

Өөрөөр хэлбэл бүхий л хүч нэг гарт төвлөрч байсан.

Европод өрнөсөн Сэргэлтийн үе /Renaissance/, Гэгээрлийн /Enlightenment/ гол зорилго бол нэг гарт төвлөрсөн хэт их хүчийг задлах, шашныг төрөөс тусгаарлах мөн хүний рационал байх цаашлаад ухамсартай байхыг уриалж байсан. Гэгээрлийг соён гэгээрэл гэж манайд орчуулдаг. Гэхдээ Гэгээрлийг шашинд ярьдаг бол философичид мэдлэгийн гэгээрлийн тухай бас ярьдаг. Шашны гэгээрэл бол бүхий л дур, тачаалаа хязгаарлаж, сэтгэлийн зовлонгоос салах тухай байдаг. Харин философид ярьдаг гэгээрэл бол мэдлэгийн гэгээрэл. Өөрөөр хэлбэл хүмүүс мэдлэгтэй болсноор мэдэхгүй байсан зүйлээ мэдэж, чадахгүй байсан зүйлсээ чадаж, ойлгохгүй байсан зүйлээ ойлгодог. Тиймээс европод өрнөсөн гэгээрлийн хөдөлгөөний зорилго бол шашин ба уламжлалаа хойш тавьж илүү мэдлэгжих, боловсрох чиглэгдэж байсан. Энэ бол хүмүүнлэг хөдөлгөөн бас өөрчлөлт байсан. Мэдлэгийн гэгээрэл нь тухайн үндэстний хэлэн дээр мэдлэг буухаас эхэлдэг. Өөрөөр хэлбэл монгол хэлэн дээр мэдлэг сууснаар мэдлэгийн гэгээрэл эхэлдэг. Үүний дараа оюуны гэгээрэл эхэлдэг. Оюуны гэгээрлээс улс төрийн гэгээрэл, эдийн засгийн гэгээрэл бас нийгмийн гэгээрэл үргэлжлэн өрнөдөг.
Энэ үеэс л философчид төр ба ард түмний хүчийг тэнцүүлэх ажлыг хийсэн. Төр хүчтэй бол ард түмнийг боолчилно. Харин ард түмэн хүчтэй бол анархизм үүснэ. Тэгэхээр энэ хоёрийн хүчийг тэнцүүлэх тийм ч хялбар биш байсан. Философчид хүчтэйд зөвхөн зөв байдаг биш харин хүн бүрт зөв байдаг гэдгийг тодорхойлж Английн философич Жон Локк “Хүн бүр амьдрах, Чөлөөтэй байх, Өмч эзэмших” гурван “right” буюу “зөв”ийг гаргасан. Хүний амьдрахын төлөө тэмцэх зөв бас чөлөөтэй байх зөв. Үүнийг хэн ч буруутгаж бас хязгаарлах ёсгүй. Харамсалтай нь Монголд “зөв”-ийг эрх хэмээн буруу орчуулж өнөөдрийн эрхэлсэн, дураараа дургисан нийгэм үүсжээ. Яасан ч миний эрх гэсэн нь яасан ч миний дур гэсэнтэй утга нэг.
Төрийн хүчний эсрэг хүний “зөв”-үүд. Ингэж байж л хүн ба төр тэнцүү байх ёстой. Энэхүү балансийг тэнцвэржүүлэх нь ардчилсан төрийн гол үүрэг мөн Үндсэн Хуулийн үүрэг. Тиймээс хүний зөвүүдийн тунхагуудыг хүн төрөлхтний түүхэнд олныг батлан тунхаглаж ирсэн. Хүн “зөв”-тэй бөгөөд тэнгэрлэг байсан цагтаа л чөлөөтэй ба тэнцүү байж чадна.
Хүний Зөвүүдийн Универсал Тунхагийг 1948 оны 12-р сарын 10-ны өдөр батлан тунхагласан бөгөөд дэлхий нийтээрээ тэр дундаа НҮБ-ын гишүүн орнууд даган баримтлах үүргийг хүн төрөлхтний өмнө хүлээсэн байдаг.
Хүний Зөвүүдийн Универсал Тунхаг нь нийт 30 заалттай бөгөөд эдгээрийг бүхлээр нь орчуулан хэрэглэх үүргийг мөн хүлээсэн байдаг. Монгол улсад 1990 онд өрнөсөн Ардчилсан гэх нэртэй улс төр, нийгэм, оюун санааны солигдлын үр дүнд Ардчилсан гэх тодотголтой Үндсэн Хуулийг 1992 онд баталсан. Энэхүү Үндсэн Хуулийн зүйл заалт бүрийг уншиж байхад дэндүү “муу” хийсэн ажиглагдаж байна. Үндсэн Хууль бол хууль биш харин Үндсэн Зарчим байх ёстой байсан. Энэхүү Үндсэн Хуулийг хийгчид Хүний Зөвүүдийн Универсал Тунхаг дээр суурилах ёстой боловч энэхүү тунхагийг орчуулахдаа “зөв” гэсэн чухал түлхүүр ухагдахууныг “эрх” хэмээн орчуулж, улмаар Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхаглал гэсэн нэртэйгээр алдаатай орчуулан гаргажээ.

Тэрхүү Хүний Зөвүүдийн чухал баримт бичгийг дэндүү алдаатай бас худал орчуулсныг хараад “энэ хүмүүс тэгээд яаж Үндсэн Хуулийг хийсэн юм бэ?” бас “Хүний эрх гэдгээр юуг хэлээд бас хэрхэн ойлгож байсан юм бэ?” гэсэн асуултууд тавигдсан. Гадаадын зөвлөхүүд нэртэй хүмүүс юу зөвлөж байсан бэ гэсэн дараагийн асуултууд ч тавигдсан. Ер нь бид мэдлэггүй бол чадваргүй л гэсэн үг. Чадахгүй бол мэдэхгүй байна л гэсэн үг шүү дээ. Буруу, дутуу, алдаатай хийсэн бол буруу, дутуу, алдаатай ойлгожээ л гэсэн үг.
Хүний Зөвүүдийн Универсал Тунхагийн 1-р зүйлд “Нийт Хүн Төрөлхтөн тэнгэрлэг бөгөөд зөвүүдтэй байсан цагтаа төрөхөөсөө аваад амьдралын туршид чөлөөтэй ба тэнцүү байна. Нийт хүн төрөлхтний тэнгэрлэг ба зөвүүд нь ухамсар болоод гэмшилээр амьдрал болох боломжтой. Тэнгэрлэг болон зөвүүд нь баталгаатай болсон нийт хүн төрөлхтөн ахан дүүс адил амьдрах боломжтой” гэсэн хамгийн чухал заалтыг “Хүн бүр төрж мэндлэхдээ эрх чөлөөтэй, адилхан нэр төртэй, ижил эрхтэй байдаг. Оюун ухаан, нандин чанар заяасан хүн гэгч өөр хоорондоо ахан дүүгийн үзэл санаагаар харьцах учиртай” хэмээн орчуулан бичжээ. Үгүй ээ энэ чинь орчуулга биш оршуулга юм бишүү. Тэр үеийн хүмүүс чинь хүний зөвийг “эрх” гэж алдаатай орчуулсан төдийгүй ерөөсөө right буюу зөвийг ойлгоогүй ажээ. “Хүн бүр төрж мэндлэхдээ эрх чөлөөтэй” гээд бас “адилхан нэр төртэй” бас “ижил эрхтэй байдаг” гэжээ. Үнэндээ хүмүүс төрөхдөө эрх чөлөө байтугай дуудах нэр ч үгүй төрдөг шүү дээ. Хэрэв хүн бүр төрж мэндлэхдээ эрх чөлөөтэй төрдөг юм бол Африк хүмүүс яагаад Америкчуудтай адил амьдрахгүй байгаа юм. Бас Арабын эмэгтэйчүүд яагаад Европ эмэгтэйчүүд шиг чөлөөтэй амьдрахгүй байгаа юм бэ? Монголд ч мөн хүн бүр төрж мэндлэхдээ эрх чөлөөтэй төрдөг юм бол яагаад нэг хэсэг нь баян нөгөө хэсэг нь ядуу байгаа вэ? Цааш нь адилхан нэр төртэй ч гэх юм. Зарим нь нэр төргүй л байгаа шүү дээ. Бас ижил эрхтэй байдаг гэнэ. Ижил эрх гэж юу вэ? Нэг л зүйлийг ойлгох хэрэгтэй бөгөөд тэр нь юу вэ гэхээр Хүний Зөвүүдийг НҮБ-ээс батлан тунхагладаг бөгөөд үүнийг тухайн үндэстний төр хэрэгжүүлж, баталгаажуулж, хамгаалахаа хүн төрөлхтний өмнө үүрэг хүлээсэн байдаг.

Угтаа дээрхи өгүүлбэрийн англи эхэд манайхны орчуулсан шиг “эрх”, “төрөх”, “мэндлэх” “эрх чөлөө”, “нэр төр”, “оюун ухаан”, “нандин чанар” “үзэл санаа” гэх мэт үг ухагдахуунууд байхгүй. /All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood./
Энэ бүхний шалтгаан бол ерөөсөө философийн мэдлэгтэй хүн тухайн үед байгаагүйтэй холбоотой. Ер нь Үндсэн Хууль болон Хүний зөвүүд бол цэвэр хуульчдийн мэдэн хийдэг ч ажил биш. Чадах ч үгүй. Dignity гэдэг нь хүнээс дээр юу ч үгүй гэсэн ойлголтыг тэмдэглэсэн философийн ухагдахуун. Харин энэхүү ухагдахууныг монгол хэлэнд утга таарах үгээр оноох нь маш чухал. Тиймээс үүнийг “тэнгэрлэг” хэмээн орчуулах нь зүйтэй хэмээн үзсэн. Мөн “reаsоn”-ийн оюун ухаан хэмээн буруу орчуулсныг бас л залруулах шаардлага гарсан. Энэ нь сайн муу, сайхан муухайг ялгах чадварыг тэмдэглэсэн философийн ухагдахуун. Дараагийн чухал ухагдахуун бол “conscience”-ийг нандин чанар хэмээн бас л буруу орчуулсан. Энэ зөв буруугийн мэдрэмж буюу зөв бурууг ялгах мэдрэмжийг тодорхойлсон философийн ухагдахуун юм.
Хүний Зөвүүдийн Универсал Тунхагийн гуравдугаар зүйлд “Хүн бүр амьдрах, чөлөөтэй, халдашгүй байх зөвтэй” гэсэн чухал “зөв”-ийг тусгасан. Энэ бол натурал “зөв”-үүд. Өөрөөр хэлбэл хэзээ ч салгаж болохгүй суурь “зөв”-үүд. Үүнийг манай орчуулагчид “Хүн бүр амьд явах, эрх чөлөөтэй байх, Халдашгүй дархан байх эрхтэй” хэмээн бас алдаа гаргачихсан. Англи хэлний “life” гэсэн үгийг амьд явах, амьдрах гэсэн орчуулж болдог. Гэхдээ энэ тунхагт “амьдрах” хэмээн орчуулах оновчтой. Хүний гол зорилго бол амьд явах биш харин амьдрах. Хүн гудамжинд ч байсан гуйлга гуйгаад, хог түүгээд амьд явж болно. Гэхдээ үүнийг амьдарч байна гэж хэлж болохгүй. Хүн амьдрахын тулд наад зах нь идэх хоол, өмсөх хувцас, орон байр, эрүүл ус, хүнс, цэвэр агаар шаардлагатай бөгөөд цаашлаад сурч боловсрох нөхцөл, хөдөлмөрлөх бололцоо, эрүүл мэндийн үйлчилгээний аятай нөхцөл, аюулгүй байх боломж зэрэг хангагдсан үед хүнийг амьдарч байна хэмээн дүгнэх боломжтой. Аливаа хүн үүнийгээ хангуулахын төлөө төрдөө шаардлагаа тавих ёстой мөн төр үүнийг биелүүлж, баталгаажуулах үүрэгтэй. Ийм чухал “зөв”-ийг буруу орчуулсан нь бас л тэдний мэдлэггүйн илрэл.
Ийм маягаар цааш зүйл заалт бүр дээр засвар хийж, алдааг нь залруулаад бичээд байвал бүх л бүтэн шүүмжийн ном бичих шаардлага гарна. Тиймээс энэхүү шүүмжээ үүгээр төгсгөе. Хүний Зөвүүдийн Универсал Тунхагийг орчуулан гаргасан бөгөөд харьцуулан үзэх боломжтой юм.
Ер нь энэхүү тунхагийг орчуулахын тулд үг, ухагдахуунаас эхлэн сайн ойлгох хэрэгтэй. Хэрэв үг, ухагдахуунаа алдаатай орчуулвал тухайн орчуулга тэр чигээрээ алдаатай болно. Нэгэнт алдаатай орчуулга хийгдээд бас хэрэглэгдээд эхэлвэл нийгэмд хор уршигтай. Өнөөдөр хүний “эрх” зөрчигдлөө гээд байгаа нь “эрх” гэж буруу орчуулж, буруу ойлгосноос шалтгаантай. Ерөөсөө хүний эрхийн тодотголтой хүмүүс бас байгууллагууд human “right” буюу “зөв”-ийг ойлгож байна уу гэдэг дэндүү бүрхэг. Таамаглалаар бол эдгээр байгууллагууд ба хүмүүсийн явуулж буй үйл ажиллагаа хэзээ ч амжилтанд хүрэхгүй.

Яагаад гэвэл юу хийх гээд байгаагаа ойлгоогүй хүмүүс. Зөвхөн улс төрийн шоу хийж байна. Монголд хүний эрхийн хуульч гэсэн хаана ч байхгүй мэргэжил гарч ирсэн. Хүний эрх ярьж хоолоо олж иддэг хүмүүс их болчихож.
Хөдөөний нэгэн малчинтай уулзаж байхад тэр хүн “хүүхдийн эрх, хүүхдийн эрх” гэж яриад байх юм. Тэгээд бас хүүхдээ эрхлүүлж болохгүй гэж хүмүүжилд байдаг. Энэ ямар учиртай юм бэ?” хэмээн эргэлзэн асууж байсан. Үнэхээр ч буруу эрхэлсэн хүүхэд бухын хүзүүнээс хэцүү, эрхийг сурхаар бэрхийг сур гээд хүүхдийг хүмүүжүүлэхдээ сургадаг. Үнэхээр буруу эрхэлсэн хүүхэд буруу замаар орж амьдралаа баллах аюултай. Тиймээс хүүхдийг ухамсартай хүн болгохын тулд анхнаас нь эрхлүүлэхгүй байх буюу дураар нь байлгахгүй гэсэн үг. Эрх хүн дураа дагасан хүнээс ялгаагүй. Тиймээс үгийг буруу орчуулснаас шалтгаалаад гэрийн хүмүүжил, сургуулийн боловсрол хоёр зөрчилдөж улмаар үүнд хүүхэд хэлмэгдэж байна. Энэ бол жинхэнэ оюуны терроризм. Үүнийг зогсоох ёстой.
Эцэст нь хэлэхэд монголын гэгээрэл үг, ухагдахууныг алдаагүй орчуулахаас л эхэлнэ. Тиймээс “зөв” гэсэн философийн чухал ухагдахууныг эрх хэмээн буруу орчуулгыг залруулснаас бүх зүйл эхлэх ёстой. Ингэж байж л монгол хэл дээр мэдлэг сууж, улмаар мэдлэгийн гэгээрэл эхлэх ёстой. Улмаар оюуны хувьсгал эхэлж, оюуны төөрөгдлөөс гарч, улмаар улс төр, эдийн засаг, нийгмийн гэгээрлүүд явагдаж, энэ их хямралт байдлууд эцэс болох учиртай. Эрхэлсэн, эрхлүүлсэн, эрхлэхийг дэмжсэн Үндсэн Хуулийг өөрчилж зөвийг дээдэлсэн, зөвийг хамгаалсан Үндсэн Хуулийг батлах шаардлага тулгараад байна. Хүн бүр тэнгэрлэг бөгөөд “зөв”-үүдтэй байсан цагтаа төрөхөөсөө аваад амьдралын туршид чөлөөтэй ба тэнцүү байж чадна. Үүнийг тунхагласан, дээдэлсэн бас хамгаалсан Үндсэн Хууль хийгдэж байж л Монгол Улс хөгжих болно.

Б.Гансүх