барагдуулах ажил ямар шатандаа явааг эргэн сурвалжиллаа. Өмнө нь өр барагдуулах асуудал Хууль зүй, дотоод хэргийн яамны мэдэлд байв. Гэвч "Алтандорнод Монгол" компанид холбогдох эрүүгийн хэргийг хэрэгсэхгүй болгосноор өр барагдуулах эрхийг Сангийн яам болон Татварын ерөнхий газарт шилжүүлсэн юм. Өөрөөр хэлбэл, өр барагдуулах асуудал иргэний хэргийн журмаар шийдэгдэх замдаа орсон гэсэн үг.

Тухайн үед тус компанитай холбоотой 30 гаруй шүүхийн шийдвэр гарч, үүнээс 16 шүүхийн шийдвэр нь хэрэгжилтийн шатандаа явж байв. ШШГЕГ-ын Шийдвэр гүйцэтгэлийн албаныхан ч "Алтандорнод Монгол" компаниас шүүхийн шийдвэрийн дагуу хураасан зарим эд хөрөнгийг дуудлага худалдаанд оруулахад ойрхон байгааг хэлж байлаа.

Гэтэл өнөөдөр энэ бүх асуудал зогсонги байдалд шилжжээ. Өнөөдрийн байдлаар "Алтандорнод Монгол" компаниас улсад нэг ч төгрөг төлөөгүй, тус компанийн эд хөрөнгөнөөс нэгийг нь ч зарж борлуулаагүй байна. Ажлын хэсгийн харьяалал солигдож, баримт бичиг шилжүүлэхээс эхлээд цаг хугацаа орсон зүйл бий байх. Гэвч энэ зуур улсын хөрөнгө үр ашиггүй урссаар, Монгол Улс хохирсоор л байна. Үүнийг баримтаар өгүүлье.

Баримт: 1
Монгол Улсын Засгийн газрын тогтоолоор "Алтандорнод Монгол" компаниас өр барагдуулах ажлын хэсгийг өнгөрсөн зургадугаар сард шинэчлэн байгуулсан. Ингэхдээ уг ажлын хэсгийг ганц нэгхэн яам, агентлагийн хэмжээнд бус маш нүсэр бүтэцтэйгээр шинэчлэн байгуулсан байна. Ажлын хэсгийн ахлагчаар Сангийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга томилогдсон бол нарийн бичгийн даргаар тус яамны Хууль эрх зүйн газрын дарга томилогджээ.

Харин ажлын хэсгийн гишүүнээр хууль, хяналт, цэрэг, татвар, шүүхийн шийдвэр гэх зэрэг 20 байгууллагын дарга, дэд дарга нар томилогдсон байна. Эндээс харахад "Алтандорнод Монгол"-оос өр барагдуулах ажилд төрийн бараг бүхий л салбарын өндөр албан тушаалтнуудыг дайчилжээ. Тэр хэмжээгээрээ төрийн ажил цалгардахыг үгүйсгэхгүй. Учир нь, ажлын хэсэгт багтсан хүмүүс С.В.Паушокийн Монгол Улсад учруулсан хохирлыг бүрэн тооцож гаргах үүрэгтэй юм. Тэгвэл С.В.Паушок Монгол Улсыг хэрхэн хохироосон бэ. Энэ талаархи зарим баримт тодорхой боллоо.

Баримт: 2
ОХУ-ын иргэн С.В.Паушок. Түүний мэдлийн "Алтандорнод Монгол", "Востокнефтьгаз" компанийн татварын өр140 гаруй тэрбум төгрөг байна. Тухайлбал, татварийн хяналт шалгалтын актаар тогтоогдсон өр 75.3 тэрбум, удаа дараагийн шүүхийн шийдвэрээр тогтоогдсон өр 10.5 тэрбум, Арбитрийн шүүхээр хэрэг хэлэлцэгдэх үеэр тогтоосон тайлагнасан өр л гэхэд 60.7 тэрбум төгрөгт хүрчээ. Мөн "Востокнефтьгаз", "Бумбат" зэрэг "Алтандорнод Монгол"-ын охин компанийн нэр дээр хэдэн тэрбумаар тоологдох их хэмжээний татварын өр ч байдаг. Үүн дээр арбитрийн шүүхээр заргалдахад зарцуулсан зургаан тэрбум төгрөг зүй ёсоор орно. Тэгвэл одоо юу дутуу байна вэ. 2011 оны зургадугаар сарын 10-ний өдрийн Засгийн газрын тогтоолд Ажлын хэсгийн гүйцэтгэх үүргийг дор дурдсанаар зааж өгчээ.

"Их хэмжээний төсвийн орлогыг яаралтай бүрдүүлэх, олон улсын Арбитрийн шүүхийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх зорилгоор "Алтандорнод Монгол" ХХК, ОХУ-ын иргэн С.В.Паушокийн хамаарал бүхий компаниудын төр, аж ахуйн нэгж, байгууллага, хувь хүмүүст учруулсан хохирол, татварын өр төлбөрийн нэгдсэн тооцоо, байгаль орчны хохирлын үнэлгээ болон хөрөнгийн үнэлгээ хийлгэх, нөхөн сэргээлт гүйцэтгүүлэх, ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлөөр олгогдсон талбайн үлдэгдэл нөөцийн хэмжээ тогтоох, ТЭЗҮ хийж татварын өрөнд тооцож төрийн өмчит компанид шилжүүлэх судалгаа хийж санал боловсруулах, тус компанийн хувьцаа, эд хөрөнгө, тусгай зөвшөөрөлтэй холбоотой урьдчилан хамгаалах болон хохирлыг барагдуулах ажлыг зохион байгуулах үүрэг ногдуулжээ. Тэгэхээр энэ бүхнийг тогтоосны дараа С.В.Паушокийн төрд учруулсан хохирлын хэмжээ бүрэн тогтоогдох юм.

Харин энэ бүх ажлыг гүйцэтгэхэд мөн л татвар төлөгчдийн мөнгө урсах нь. Учир нь, Засгийн газрын тогтоолд дурдсанаар, "Алтандорнод Монгол" компанийн битүүмжлэгдсэн эд хөрөнгийн хадгалалт, хамгаалалтад 100 сая, татварын өр төлбөрийн нэгдсэн тооцоо, судалгаа гаргах, тус компанийн эд хөрөнгийн үнэлгээ хийлгүүлэхэд 20 сая, байгаль орчны хохирлын үнэгээ хийлгэхэд 280 сая, орчуулга, сургалт зэрэг бусад үйл ажиллагааны зардалд 17.2 сая төгрөг буюу нийт 417,2 сая төгрөгийг Засгийн газрын нөөц сангаас гаргахыг Сангийн сайд С.Баярцогтод даалгажээ.

Энэ мөнгийг улсын төсвөөс гаргаснаар С.В.Паушокийн улсад төлөх өр төдий чинээ нэмэгдэж байгаа гэсэн үг. Тэгэхээр арбитрийн шүүхээр заргалдахад зарцуулсан бодит зургаан тэрбум төгрөгийн хохирол дээр дахиад 417,2 сая төгрөг нэмэгдэх нь. Гэвч "Алтандорнод Монгол" компанийн улсад учруулсан хохирол үүгээр хязгаарлагдахгүй бололтой.

Баримт: 3
МХЕГ, УМБГ-ын хамтарсан ажлын хэсэг энэ сарын 6-11-ний өдөр Архангай аймгийн Цэнхэр суманд ажиллаад иржээ. Учир нь, Орхон голын эхийг бохирдуулж буй уул уурхайн компаниуд тус суманд ажиллаж байгаа юм. Шалгалтын урьдчилсан дүнгээс харахад, Цэнхэр суманд ашиглалтын лиценз эзэмшдэг "Алтандорнод Монгол", "Монгол газар" компаниуд 40 гаруй уурхайн эзэдтэй нөхөн сэргээлтийн гэрээ гэх нэрийдлээр хууль бусаар нууц гэрээ байгуулж, 100 хүртэл сая төгрөгийн төлбөр авч өөрийн эзэмшлийн талбайд олборлолт хийх зөвшөөрөл өгчээ.

Дахиад л нөгөө "Алтандорнод Монгол" компанийн нэр явж байна. Энэ явдлыг зүйрлэвэл, монголчуудын газар нутгийг монголчуудад нь зарсан хэрэг юм. Үүний хажуугаар "Алтандорнод Монгол" компани дахиад л татвараас бултсан, хууль бусаар орлого олсон хэрэг үүсч байх шиг. Одоогоор хохирлын хэмжээг бүрэн тогтоогоогүй ч хэдэн зуун саяар тоологдох мөнгийг жижиг уул уурхайн компанийн эздээс "Алтандорнод Монгол"-ийн эзэд авсан бололтой.

Удахгүй энэ хэргийг эрүүгийн хэрэг үүсгэн шалгах юм байна. Ингэж Паушокийн тарьсан балаг түүнийг эзгүйд нь ч үргэлжилж Монгол Улс хохирсоор л... Түүнчлэн өмнөх толгой эргэм өр ширийн асуудал нь шийдэгдэх яагаа ч үгүй байхад дахин татвараас бултсан, хууль бусаар орлого олсон, Орхон гол бохирдуулсан хэрэг түүний эзэмшлийн компанийн нэр дээр данслагдах нь.

Баримт: 4
Монгол Улс энэ бүх хохирлоо орос эрээр төлүүлэх боломж бий юу. Энэ бас л эргэлзээтэй байдалд байна. Учир нь, "Алтандорнод Монгол" компанийн эзэд "Монгол Улсад төлөх ёстой татварын өрөө бүрэн барагдуулья. Үйл ажиллагааг нь сэргээж өгнө үү" гэсэн хүсэлтээ Нийслэлийн прокурорын газарт удаа дараа гаргасан. Мөн Татварын ерөнхий газарт өр барагдуулах график хүртэл гаргаж өгчээ. Гэсэн ч өнөөдрийг хүртэл нэг ч төгрөгийн өр барагдуулаагүй гэнэ.

Эх сурвалжийн хэлж байгаагаар, тус компанийн гаргасан тооцоонд одоо олж байгаа болон ирээдүйд олох ашгаас тодорхой хувийг нь татварийн өрөнд шилжүүлж байхаар тохирсон юм байх. Гэтэл ирээдүйд олох ашиг байтугай өнөөдөр олж байгаа ашгаасаа ч улсад төлөх ёстой өрөө өгсөнгүй. Тиймээс Татварын ерөнхий газрынхан "Алтандорнод Монгол" компанийг өр барагдуулах чадваргүй гэж үзэн дампуурлын хэрэг үүсгүүлэхээр Баянгол дүүргийн шүүхэд өгчээ.

Тэгэхээр энэ бүх үүсээд байгаа нөхцөл байдлаас дүгнэхэд "Алтандорнод Монгол" компани, С.В.Паушокоос өр барагдуулах ажил нэн түвэгтэй байдалд орчихоод байгаа бололтой. Яагаад гэвэл, шүүхээс тус компанийг дампууруулах шийдвэр гаргавал төр хохирлоо барагдуулах асуудал хүндэрнэ. Эх сурвалжийн хэлж байгаагаар, шүүхээс дампуурлыг зөвшөөрсөн тохиолдолд нэхэмжлэгчдийн төлөөллөөс бүрдсэн дампуурлын хэрэг гүйцэтгэгчдийг шүүхээс томилж, компанийн эд хөрөнгийг бүртгэж, худалдах, төлбөр тооцох ажиллагааг хийх юм байна.

Гэсэн ч "Алтандорнод Монгол"-ын нэр дээр бүртгэлтэй эд хөрөнгө найдваргүй хамгаалалт дор удаан хугацаанд битүүмжлэгдэх явцдаа ихээхэн эвдэрч, тоногдсон. Өр барагдуулах хэмжээнд хүрэхгүй байгаа аж. Шүүхийн шийдвэрийнхэн ч битүүмжлэгдсэн эд хөрөнгө шаардлага хангахааргүй гэж үздэг байна. Тэгэхээр "Алтандорнод Монгол" компани дампуурвал Монгол Улсад лав ашиггүй тусах бололтой.

Х.Түвшинтөгс

''inet''