Бараг л Монгол дахь "Чайна таун" юм уу даа. Барилгын материалын зах энд төвлөрдгөөс муу муухай болгоны үүр уурхай энд бугшсан. Уг нь энэ нутаг дэвсгэр Сүхбаатар дүургийн 11, 12 дугаар хорооных. Хэн ч тоолсон юм, хэдийгээс ч нэршсэн юм, буү мэд. Юутай ч 100 айл хэмээн нэрийдсээр ирсэн. 100 өрх айлтай байснаас тэгж нэрлэсэн ч гэдэг. Хэд ч бай, хэнийх ч бай, нийслэлийн нэгээхэн хэсэг, бас ч гэж хотын төвд ийм нэгэн хороолол бий болсоор олон оныг элээсээр байна. 100 айлын эргэн тойронд хятад хороолол бий болчихсон. Энд 600 гаруй хятад иргэн урт богино хугацаагаар амьдран суудаг гэсэн тоо бий. 100 айлд үйл ажиллагаа явуулдаг аж ахуй нэгжүүдийн ихэнхийг хятад иргэд эзэмшдэг.

Хүн бүхний нүдэнд ил тусах газар хэрнээ хог новшоор дүүрч, бохир заваанаараа эгээ л хэдэн жилийн өмнөх Эрээн тосгонтой адилхан болж. 90-иэд оны эхэн үед Хятдын Эрээн тосгон л ийм байсан. Тосгоноор нэг шавар тагзууд, гадаа ил жорлон, гудамжаар нь дүүрэн угаадас ялгадас, хар ялаа бужигнасан ийм л газар байсан.

Одоо яг манай 100 айлын гудамж яг л тийм дүр зурагтай байна. Үнэрч хүний хамарт бол яг Эрээний үнэр үнэртэж байгаа биз. Сүхбаатар дүүргийн 12 дугаар хороонд 7624 хүн амьдардгаас 200 гаруй айл өрх буюу 496 нь хятад иргэн гэнэ. Хятад иргэд монголчуудад ч тэр бүр олдцоггүй газрыг өөрийн мэт эзэмшсээр ирсэн. Уг нь Монгол Улсын Газар эзэмших тухай хуульд гадны иргэн газар эзэмших эрхгүй гэж заасан ч түр хугацаагаар буюу 180 хоногоос дээш хугацаанд амьдрах болсон тохиолдолд газар ашиглахыг зөвшөөрдөг. Гэтэл эндхийн хятад иргэд арав, хорин жил амьдарч бизнесээ далдаас удирдаж, аж ахуйн нэгжээ монгол хүний нэр дээр болгож, монголчуудаас өөрсдөөс нь татвар, түрээс авч, далд үйл ажиллагаагаа давхар явуулж халуун ханзан дээрээ тарвалзаж байна. Харахад ядруухан мөртлөө хашааныхаа буланд жаахан ногоо тарьчихна.

Сүүлийн үед 100 айлд байнга оршин суудаг хятад иргэд хамгийн үнэтэй машиныг хөлөглөж, хамгийн тансаг ресторанд хооллодог болсныг хүмүүс ярьж байна. Монголд олон жил амьдарсан доожоо муутай, арай гэж голоо зогоодог болов уу гэмээр өвгөн хужаагийн үр хүүхэд нь өнөөдөр өмнө зүгээс ирсэн нутаг нэгтнүүддээ хэлмэрчилж, газарчилж, албаны хүмүүстэй холбож өгөөд хөлсөнд нь маш их мөнгө авч ийн баяжсан хэрэг гэдгийг ч хэлэх хүн бий. Монголд амьдарч буй 2000 гаруй хятад иргэний 500 гаруй нь 100 айл хэмээх Сүхбаатар дүүргийн 12 дугаар хороонд амьдарч буй. Өмдөө чирсэн өмнө зүгийнхэн нийслэлийн төвд, удахгүй шинэ хороолол босох газарт урт удаанаар оршин тогтносоор ирсэн. Орон сууцны хороолол барихын тулд газар чөлөөлүүлнэ. Харин хятад иргэд газраа чөлөөлж өгөхгүй бол яах вэ.

Яаж зохицуулах юм бол гэдэг бас л сонирхолтой. 100 айл 100 зовлонтой. Намхан шавар тагзнуудаас яаж дутах вэ гэсэн шиг барилгын материалын худалдаачид ижилсүүлж ирээд л намхан намхан байшин босгочихсон. Наагуур цаагуур нь орж гарахдаа ч сурмагийг яана. Нэг л хаалга руу орлоо гэхэд цаашаа хэд хэд дамжаад үргэлжлээд явчихна. Монгол, хятад нь мэдэгдэхгүй аялгатай залуус, хүүхнүүд барилгын шавар, будаг, шохой, шил, хадаас гээд юу эсийг энд зарна. Барилгын материалын зах нэртэй хоёр гурван давхар байшингуудыг ч энд хэдийнэ босгоод амжчихсан. Мэргэжилтэй мэргэжилгүй барилгачид үүдээр нь эргэлдэж, хөлсний ажилд явахыг чухалчилна.

Эднийг дагаад энд архичид, ажилгүйчүүд, нэг нэгнээ шаналгагчид, жижиг гарын наймаачид, ачаа ачих том жижиг тэрэгнүүдээс эхлээд хойд зүгт явах микроавтобусныхан ч тээр тээг болно. Худалдаачид барилгын материалаа эхлээд задгай зардаг байснаа сүүлдээ жижигхэн TҮЦ, маягийн юмнууд босгоод эхэлсэн. Дараа нь ТҮЦ-үүд нь байшин гэхэд байшин биш нэг тиймэрхүү юм болж хувирсан. Ингээд л захын хашааны айлуудаас газрыг нь өндөр үнээр худалдан авснаар өдгөө хэд хэдэн өндөр байшингууд баригдсан. Гэлээ гээд байдал дээрдсэнгүй. Шохой цемент манарч байсныгаа бодвол арай дээрдэх байх гэсэн тэгсэнгүй. Харин ч зам дагуу байсан шороо, цемент энэ хавийн айлуудын хашаанд овоорч, багагүй түрээс авдаг зах зээл бий болоод байна. Нийслэлд хамгийн их утаа тортогтой, бохир заваан газар 100 айл л байна. Шороо тоос, цемент шохойн пургисан тоосонд 100 айлынхан хэдийнэ дасал болчихов бололтой. Салхитай өдөр бол 100 айл гэлтгүй XI хорооллын айлууд ч цонх тагтаа онгойлгохын аргагүй юм болно. Зам дагуу эгнүүлсэн барилгын материал, хүрз зээтүү машинтайг нь бүү хэл явганыг ч бэртээхэд бэлэн. Барилгын материалын зах нэртэй 100 айлын зам нарийхныг хэлэх үү, автомашинууд нь дөнгөж данган зөрөлдөнө. Ингээд замын түгжрэл дээд цэгтээ хүрч, 100 айлын 100 зовлонг нэгээр нэмнэ.

Энд Иргэний бүртгэл мэдээллийн улсын төв, Арьсны өвчин судлалын үндэсний төв, Сүхбаатар дүүргийн нэгдсэн эмнэлэг, Хүүхдийн II эмнэлэг, Нийслэлийн шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх алба гээд хэд хэдэн байгууллага бий. Энэ байгууллагуудаар өдөртөө хэдэн зуун хүн үйлчлүүлдэг. Иргэд хүссэн ч, эс хүссэн ч барилгын материалын захынхны өмнүүр, дэргэдүүр өнгөрнө. Цэвэрхэн байсан гутал нь тоос шороо, будаг шохой болж, өмссөн хувцас нь ч бас ямар нэгэн зүйлийг наагаад үлдэх нь бий. Дүүргийн хэмжээнд үйлчилдэг хүүхдийн түргэн тусламжийнхны ганц шүдний өвчин нь энэ замын зохиомол түгжрэл. Уг нь аливаа эмнэлгээс 500 метрийн зайд элдэв үйлчилгээний байгууллага байрлахыг хориглосон стандарт бий.

Арьсны өвчин судлалын үндэсний төвийнхөн бол бүр ч аргаа барж байна. Харшил, тууралтыг эмчилдэг оношилдог энэ эмнэлгийнхэн жинхэнэ тоос тоосонцор дунд ажил үүргээ явуулах гэж зүдэрч байна. Бас энд Хараа, сонсголын бэрхшээлтэй хүүхдүүдийн тусгай сургууль байрладаг. Хараагүйчүүд нь битгий хэл хараатай нь явахад тээртэй, төөрдөг байшин шиг гудамж ёстой нөгөө хэнийг доромжлоод байна аа гэдэг л болно биз дээ. Машины урсгал, элдэв хог, шилний хагархай, пургисан цемент шороо, эгнээ замбараагүй босгосон эрээвэр хураавар байшинцруудын хаагуур нь тэд явах болж байна аа. Иргэний бүртгэл мэдээллийн улсын төвийн тухайд бол бүр ч ярилтгүй. Иргэдэд хамгийн их хүндрэл учруулдаг юм нь замын түгжрэл. Бас дээр нь барилгын материалын худалдаачид тэдний эргэн тойронд байх ажилтай ажилгүй хүмүүс, архичдын ил жорлон л гэсэн үг. Тийм гэхийн тэмдэггүй огиудас хүрэм үнэр 100 айлд бараг нь нэвширтэл шингэсэн гэхэд болно.

Монголд төр гэж байгаад, тэр нь үнэхээр хүчтэй л юм бол 100 айлын100 зовлонгоос хагасыг нь ч болтугай нимгэлмээр. Энд жирийн оршин суугчид, ажилтнууд албан хаагчид, хүүхэд багачууд гээд бидэнтэй адилхан хүмүүс л аж төрдөг. Ажил сургуульдаа явах, ар гэртээ ая тухтай байх эрх тэдэнд ч бий. Энд барилгын материалын худалдаачдын эрх ашиг гэж юм огт байх ёсгүй. 100 хүрэхгүй наймаачны эрх ашиг гэж юу юм бэ. Тийм эрх тэдэнд байхгүй. Хүний амь нас, эрүүл мэнд, ая тухтай аж төрөх эрхийг бүдүүлгээр зөрчиж байгаа худалдаачид наймаачдыг хотын зах руу гаргаж яагаад болохгүй гэж. Барилгын материалын захыг нэг цэгт төвлөрүүлж, 22-ын товчоо, Баянзүрхийн товчооноос цааш гаргамаар байна. Ганц ширхэг хадаас ч заруулахгүйгээр зохицуулалт хийх хэрэгтэй байна. Бас 100 айлд орогносон хятадуудын газрын асуудлыг хууль журмаар нь зохицуулж, энд үүсээд буй "China town''-ыг ч зайлуулъя.

...Барилгын материалын захыг нэг цэгт төвлөрүүлж, 22-ын товчоо, Баянзүрхийн товчооноос нааш гаргамаар байна. Ганц ширхэг халаас ч заруулахгүйгээр зохицуулалт хийх хэрэгтэй байна. Бас 100 айлд орогносон хятадуудын газрын асуудлыг хууль журмаар нь зохицуулж, энд үүсээд буй "China town''-ыг ч зайлуулъя...

Б.Цэлмэг