Ардчилсан намын лидер байсны хувьд 2009 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өнөөгийн Ерөнхийлөгч

Ц.Элбэгдоржийг дэмжинэ гэж түүнийг таамаглаж байсан эндүүрэл байсан. М.Энхсайханы “Ерөнхийлөгч Н.Энхбаярыг хэлсэн, амласандаа хүрч чаддаг хүн юм байна гэдгийг өөрийн биеэр харж мэдэрсэн учраас энэ удаагийн сонгуульд дэмжиж ажиллах нь зүйтэй гэсэн шийдвэрийг гаргасан” гэдгээ тухайн үед хэлж байсан нь түүн рүү олон хүнийг дайрахад хүргэж байлаа. Харин түүнээс хойш багагүй үйл явдал өрнөсөн. Аливаа жагсаал болох тоолонд, ард нь Н.Энхбаяр, М.Энхсайхан нар байгаа гэсэн хар ч гарсаар уджээ. Тэгвэл одоо тэд ҮШН, МАХН хоёрыг нэгтгэхээр болсон гэх яриа бий. Энэ тухай “Цаг хугацаа бүхнийг харуулна аа” гэх хариултыг М.Энхсайхан хэлнэ лээ. Сүүлийн үед цөөнгүй улс төрийн хүчин нэрээ сольсонтой адил ҮШН ч нэрээ сольжээ. Одоо тэд Монгол Үндэсний ардчилсан нам гэх нэртэй болж буй аж. Үүнийгээ “Бид одоо шинэ нам байхаа больсон” хэмээн тайлбарлаж байна. Ингээд ҮШН-ын анхны дарга, МУ-ын гавъяат эдийн засагч, Ерөнхий сайд асан М.Энхсайхантай хийсэн ярилцлагыг хүргэе.

-Үндэсний шинэ нам нэрээ солихоор болжээ. Тиймээс ч намынхаа их хурлыг хийж байна. Ингэснээр ямар үр дүнд хүрнэ гэж тооцоолж байгаа юм?

-Нэрээ сольсон нь цаанаа утга учиртай юм. Магадгүй гадныхны нөлөө, явуулсан бодлогоор монголчуудыг үндэсний үзэлгүй болгосон. Таван жилийн өмнө анх энэ намыг байгуулахдаа бид мартагдсан үндэсний үзлийг монголчуудын амьдралд, улс төрд оруулж ирэхийг зорьсон учраас өөрсдийгөө Үндэсний шинэ гэж нэрлэж байлаа. Харин одоо буюу таван жилийн дараа шинэ нам маань хуучин болсон байна гэж хэлэх гээд байгаа юм. Эхний шалтгаан нь энэ. Дараагийн шалтгаан нь, өнгөрсөн жилүүдэд эрх барьж буй хоёр том нам МАНАН хэлбэрээр Монголын төрд засагласан. Нийлж хөрөнгө, мөнгө идсэн тухайг нь ярихаа больё. Хамгийн гол нь Монголын хөгжлийн ирээдүйн асуудлаар эрүүл өрсөлдөөн үгүй болсон. Бүтээлч чанар алга болсон. Үнэндээ өөрийн гэсэн оюун ухаан нь алдагдсан гэсэн үг.

-Тэгээд яг юу болсон гэж та хэлэх гээд байгаа хэрэг вэ?

-Онцгүй сонсогдож магадгүй. Бөг­сөө­рөө толгой хийсэнтэй ижилхэн л юм болж хувирсан. Өнгө, мөнгө шүтэж, түүгээрээ нэгдэл, нягтрал хийж байгаа нь Монголын ардчилал бөгсөөрөө толгой хийсэнтэй ялгаагүй. Монголын ард­чиллыг хамгаалах ёстой гэдэг нь бидний анхдагч санаа. Энэ үзэл, са­наа өнөөдөр тулгамдсан учраас бид “үндэсний ардчилсан” гэсэн үзлийг өөр­төө авч явах ёстой юм байна гэдэг үүд­нээс манай намын гишүүд нэрэндээ өөрч­лөлт оруул гэсэн. Тиймээс Монгол үн­дэсний ардчилсан нам гэсэн нэрийг их хурлынхаа гишүүдээр хэлэлцүүлж байна.

-МАХН, ҮШН хоёр нэгдэх нь ээ. Н.Энхбаяр, М.Энхсайхан хоёр эртнээс нууцаар хуйвалдан жагсаалаас эхлээд эрх баригчдын эсрэг бүхнийг хийсэн гээд шуугидаг. Ер нь л бүхний ард та, таны нөгөө мундаг найз байдаг юм биш үү?

-Яараад хэрэггүй. Нөхцөл байд­лыг харах хэрэгтэй. Угаасаа л сүү­лийн 20 жилийн Монголын улс төрд М.Энхсайхан, Н.Энхбаяр хоёрын нэр­гүй юм гэж үнэндээ байхгүй болсон. Алдаа хийсэн бол бидэнд ч холбоотой, амжилт гарсан бол ч бас л холбоотой. Ардчилсан намын амжилтыг ярьвал миний нэр­тэй, МАХН-ын амжилтын түүхийг гэ­хээр Н.Энхбаяртай ч  холбоотой. Тийм учраас биднийг хардаж, сэрдэх, маг­таж, сайшаах нь бишгүйтэй л бий. Тэр болгонд бид хоёр доргиод байдаг улс биш. Гол нь бидний хоорондын ху­вийн харилцаа чухал биш. Монголын ирээ­дүй чухал. Түүний төлөө нэгдсэн үзэл санаатай болох нь чухал. Тэр үзэл са­наатай хүмүүсийг нэгтгэж зохион бай­гуулах нь чухал. Тиймээс ч энэ үйл явд­лыг харж, ажиглах хэрэгтэй л дээ. Тас тэв­рэлдчихсэн юм бол байхгүй л гэж хэл­мээр байна.

-Тэгвэл Монголын улс төрийн хоёр том лидерийн хувьд санал бод­лоо солилцох зүйл байдаг л юм байна, тийм биз?

-Тэгэлгүй яах вэ. Энэ бол байнга болдог үзэгдэл. Хамгийн гол нь өнгөр­сөн, ирээдүйгээ харах бидний нүд бол их ойрхон болж байгаа даа гэж хэлье. Ганц бид ч биш. Бидэнтэй үзэл бодол нэгтэй хүмүүс зөндөө байгаа. Монголын нийгэм ч бас өнгөрсөн, ирээдүйгээ шинэ нүдээр харах цаг болжээ.

-Үзэл баримтлал нийлж байна гээд яриад байдаг. Зарим улстөрчдийн хэлдэгээр албан тушаалгүй, эрх ба­риа­гүй хүмүүс л нийлээд төр ба­рьж байгаа нэгэн рүүгээ дайрдаг. Иймэр­хүү байдлаар л үзэл бодол гэж ярьдаг гэдэг шүү дээ. Үзэл баримтлалын нэг­дэл гэж та яг юуг яриад байна вэ?

-Ардчилал олон намгүйгээр оршин тогтнох боломж байхгүй. Олон нам оршин байхдаа төрийн мөнгийг хувааж идэхээр нэгдээд байвал болохгүй биз дээ. Өөрөөр хэлбэл, олон нам байхын утга учир нь намууд улс орны хөгжлийн талаар үзэл баримтлалын өрсөлдөөныг байлгах ёстой. Өнөөдөр өөрсдийгөө том гэж хэлээд байгаа энэ хоёр нам нэгдчихээд бүхнийг мөнгөөр шийддэг болсон цагт хөгжил зөв харагдахгүй. Ирээдүй ч бүдэг харагдана. Энэ байдлыг л өөрчлөхөд манай намын дэвшүүлж буй улс төрийн баримтлал, үзэл санаа маш чухал. Ганц манай намынхан дэвшүүлж, улс төрийг өөрчилж байгаа юм биш. Өөр намууд ч үзэл санаагаа дэвшүүлэх ёстой. Үзэл баримтлалгүй байгаа намуудыг үзэл баримтлалтай бол­гох, энэ чиглэлд парламентаас га­дуур байгаа намууд нь илүү нягтарч ажиллах бололцоотой юм. Тиймээс тэр чиглэлд ажиллаж байгаа нь маш сайн. Илүү үр дүнтэй болоосой л гэж бодож байна.

-Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах асуудал УИХ-ын төвшинд яригдаж бай­гаа. Та ч энэ тухай нийтлэл би­чиж, төсөл боловсруулж байсан. Одоо ха­рин хэрхэн энэ асуудалд оролцож байна?

-Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах­даа үг, үсгийн жижиг засвараар хөө­цөлдөөд хэрэггүй. Яах вэ, тэгэх нь хэрэгтэй үед хэрэгтэй л байх. Гэхдээ бид энэ өөрчлөлтөөр Монголын төрийн тогтолцоо харийнханд бус өөрсдөд нь үйлчилдэг болгох шаардлагатай. Энэ нь юу вэ гэвэл, бүхэл бүтэн системээр нь Үндсэн хуулийг өөрчлөх шаардлагатай гэсэн үг.

-Одоогийн Үндсэн хуулийг ха­рийн­ханд зориулсан хууль гэж та хэлэх гээд байна уу. Батлалцсан хү­мүү­сийнх нь нэг та байх аа, тийм үү?

-Тийм. Нарийндаа би ч өөрөө 1992 оны Үндсэн хуулийг батлалцаж явсан хүн. Энэ бүгдийг эргэж харах юм бол биднийг гаднаас жолоодсон. Нарийндаа гадныхнын баталж өгсөн Үндсэн хуу­лиар 20 жил бид амьдраад ирсэн. Хэ­рэгтэй үедээ хэрэг болсон байх. Одоо бол өөрөө өөрсдийнхөө, Монголын эрх ашгийг хамгаалдаг шатанд гаргаж ирэх хэрэгтэй. Тиймээс манай нам Үндсэн хуулийг системээр нь өөрчлөх тухай асуудлыг тавьж байгаа. Төслөө ч хэлэлцүүлсэн. Одоо өөр шатанд гаргана гэж бодож байна.

-Үндсэн хуулиас болоод Засгийн газар нь УИХ-ынхаа дээр гарчихаад байна л гээд гомдоллоод байгаа шүү?

-Тийм. Бантан болоод байгаа. Тэрийг зогсооё гэж байгаа юм. Гүйцэтгэх, хууль тогтоох засаглал, эрх мэдэл холилдоод байж болохгүй юм. Хоёрдугаарт, манай Үндсэн хуулиар эрх мэдлийг хууль тог­тоох, гүйцэтгэх, шүүх гэсэн ийм гу­равхан эрх мэдэлд хуваасан. Бид юу хэ­лээд байгаа вэ гэхээр таван эрх мэдэлд хуваая гэж...

-Энэ гурав дээр хоёр нэмэгдэх нь?

-Энэ гурав дээр нэмэгдээд шалга­руулах эрх мэдэл нэмэгдэнэ. Тэр нь ямар эрх мэдэл байх вэ гэхээр, Төрийн албаны зөвлөл Үндсэн хуулийн эрх, хэмжээнд очно. Төрийн албанд дуртай нь нь биш, аль нэг намд харъяалагдсан нь бус, үүх түүхээ мэддэг, ёс суртахуунтай хүн авдаг байх ийм Үндсэн хуулийн эрх мэдлийн засаглал болгож хувиргая гэж хэлж байгаа юм. Дээр нь шалгах эрх мэдэл.

-Энэ бас яадаг эрх мэдэл вэ?

-Юуг ингэж хэлээд байна вэ гэхээр аудит, мэргэжлийн хяналтын газар зэрэг хяналтын байгууллагууд аль нэг нам, Засгийн газрын дарамтаас ангид, бие даасан байх. Тэгсэн тохиолдолд шалгасан байгууллагууд маань Монголын үндэсний аюулгүй байдалд хортой гэж үзвэл шууд шийдвэрээ гаргаад, тийм үйл ажиллагааг таслан зогсоодог боломжтой болно. Тэгэх­гүйгээр өнөөдрийнх шиг шалгаад л, шалгаад л байдаг. Ямар ч үр дүнгүй. Хэнтэй ч хариуцлага тооцдоггүй байх нь утгагүй. Энэ бүхнийг хийхийн тулд Үндсэн хуулиа бүтнээр нь өөрчлөхгүй бол болохоо байсан. Ганцхан хууль тог­тоох, гүйцэтгэх эрх мэдэл холилдоод бай­гаа юм биш.  Шалгаргуулах, шалгах, хя­нах гэсэн эрх мэдлүүд Үндсэн хуулийн бие даасан эрх мэдэлд хүрч байж мон­голын ардчилал зөв болно гэж хэлээд байгаа юм.

- Энэ их хурал хамгийн түрүүнд сонгуулийн тогтолцоог өөрчилнө гэж амласан. Сонгуулийн хуулийг өөрчлөхөөр ч ярьж байна. Пропор­циональ, мажоратори гээд л яриад бай­гаа. Сүүлдээ өөрчлөх нь худлаа ч болж магадгүй нь. Танай нам аль хувил­барыг нь дэмжээд байна?

-Сонгуулийн хууль бол олон намын тогтолцоог хамгаалахад чиглэгдэх ёс­той. Аль нэг намын эрх ашгийг хан­гахад үйлчлэх ёсгүй юм. Олон намын тогтолцоог хангаж гэж байгаа бол пропор­циональ тогтолцоо хэрэгтэй. Харам­салтай нь манай Үндсэн хуульд УИХ-ын гишүүнийг ард түмэн шууд сон­гоно гэсэн заалтыг гадаадынхан хий­гээд өгчихсөн байдаг. Өөрөөр хэлбэл, Сон­гуулийн хууль пропорциональ тог­толцоогоор гарч болохооргүй заалтыг хийгээд өгчихсөн. Энэ бол 20 жилийн өмнө гадаадын улс төрийн алуурчдын хийсэн ажиллагаа гэж би дүгнэж байгаа. Тийм болохоор Үндсэн хуулиа өөрчлөхөөс нааш энэ тогтолцоог өөрчилж чадахгүй.

-Үндсэн хуулиа өөрчлөхгүй л бол 50:26 энэ тэр гэсэн холимог хувил­барыг ч яриад хэрэггүй л юм даа?

-Үндсэн хуультайгаа зөрчилдөнө.

-Тавантолгойн төслийг Ерөнхий­лөгч буцаачихсан тухайгаа мэдэгдсэн. Иргэдэд эзэмшүүлнэ гэж байсан ч магадлал улам багассан гэх боллоо. Та харин хэрхэн харж сууна?

-Стратегийн ордуудаас надад юу наалдах вэ, их байна уу, бага уу гэх нүдээр харах явдал бол нэг их чухал биш гэх гээд байгаа юм. Ер нь хараарай. Стратегийн ач холбогдолтой Оюутолгой, Тавантолгойн ордыг ашиглах тал дээр яагаад ийм алдаатай гэрээ хийгээд байна гэдэгт асуудал байгаа юм. Цаад утга нь Үндсэн болон бусад хуульдаа, олон улсын гэрээ хэлэлцээрт орсон байдлаасаа болоод байгаа юм. Жишээлэхэд, Голландтай 1991 онд давхар татварын гэрээнээс татгалзана гээд гэрээ хийчихсэн. Гэтэл энэ гэрээг ашиглаад гадаадын компаниуд Нидерландад бүртгүүлээд манайд ороод ирдэг. Ингээд Монгол Улсад татвар төлөхгүй байх жишээний. Тэгэхээр бид Оюутолгой, Тавантолгой гэж тойрч маргалдахаасаа илүүтэй ийм бололцоо олгодог, өөрт ашиггүй  бүх хууль, тогтоомжуудаа эргэж харах, нэгэнт байгуулчихсан гэрээнүүдийг дахин нягтлах шаардлагатай байгаа юм.

-Эдийн засагчийн тань хувьд нэг асуулт асууя. Урд хөршийнхөн иргэддээ хүүгүй шахуу зээлийг маш ихээр тараасан. Түүнийхээ үр дүнд ч эдийн засгийн өсөлт нь нэмэгдсэн. Харин одоо үүнийг дагасан хохирол гарч болзошгүй гэж сэрэмжлэн эсрэг арга хэмжээ авахаар болж байна. Ер нь эдийн засгийн хямралыг авчирна гэж эдийн засагчид нь таамаг дэвшүүлсэн. Манайд ч ялгаагүй уул уурхайгаас олсон их хэмжээний мөнгийг иргэд­дээ амлалтаа биелүүлэхийн тулд тараагаад байгаа. Удахгүй нэг сая төгрөг олгоно гэсэн. Эдийн засаг ямар нөлөө үзүүлэх бол?

-Мөнгөнөөс татгалзах хүн байхгүй байх л даа. Ер нь бол алсыг харж чадахгүй, олсон мөнгөө тараадаг энэ үзэгдэл бол цаашдаа маш том бэрхшээл, хүндрэлийг авчирна. Тийм учраас манай нам эдийн засгийг арав, арвантаван жилийн төлөвлөлтөнд оруулах шаардлага тавьж байна. Тэгэхгүйгээр олсон мөнгөө зүгээр л тараагаад байвал тэр хэмжээгээрээ иргэдийг муу зуршилд сургана. Тэгээд өөрсдөө үйлдвэр ч үгүй, юу байхгүй болно. Түүний дараа нэг л өдөр дэлхийн эдийн засаг хямарвал дагаад унана. Тэр үед бид зүгээр ч нэг хямрахгүй. Улсаараа, үндэстэнгээрээ устах аюултай. Ийм учраас аливааг төлөвлөгөөтэй хардаг болъё гэдэг санааг зүгээр нэг гаргаад тавьчихсан хэрэг биш.

-ҮШН нэрээ солиод Монгол Үн­дэс­ний ардчилсан нам болж байна. Одоо ямар чиг баримжаагаар явах юм бэ. Цаашдаа намуудтай эвсэнэ гэлээ. Жишээлбэл, Н.Энхбаяр даргатай, зүүний чиг баримжаатай МАХН-тай нэгдэх үү?

-/Инээв/. Өнгөрсөн хорин жилд монголчуудын толгойг нэлээд эргүүл­сэн зүйл нь наадах чинь. Зүүний, барууны гэж маргалддаг. Тэр бол бас л гадныхнын явуулга. Бид ч өөрсдөө буруу ойлгож явсан. Нарийндаа бол зүүний, барууныхдаа биш Монголынх уу, гадных уу гэж ярилцах ёстой. Монголд монгол намууд л хэрэгтэй байна. Үндэснийхээ эрх ашгийг хамгаалдаг гэсэн үг шүү дээ. Чиг баримжааны хувьд, бид өөрсдийн үзэл, баримтлалыг бус­дад тулгаад байхгүй. Монгол хүнд эцэг, эхээс уламжлагдсан суурь үзэл, хүмүүжил байж л таараа. Тэр үзлийг нь л бид дуудан сэрээнэ. Тэгээд бүгдтэй нь хамтарч ажиллахад бэлэн байгаа гэж хэлмээр байна.

-ҮШН уламжлалт сэтгэлгээг дэмжихийг уриалж байсан. Тийм ч байд­лаар асуудалд хандаж ирсэн. Одоо үүнийгээ залгамжлаад явах юм уу, эсвэл ардчилсан нам гэдэг утгаараа арай өөрөөр ажиллах уу?

-Анх ҮШН байгуулагдахдаа өөрийн­хөө үзэл, баримтлалыг тулгын гурван чулуу гэж зарласан. Тэр нь юу вэ гэхээр үндэсний үзэл, ардчилсан үзэл, шударга ёсны үзэл гэж. Энэ гурвыг тулгын чулуу мэт болгоно гэж тэр шүү дээ. Үүнээсээ одоо ч татгалзаагүй. Нэрээ өөрчилж байна гэдэг татгалзаж байгаа хэрэг биш. Амьдрал дээр ямар асуудал нь тэргүүн зэргийн ач холбогдолтой болж байгаагаас хамаарч байгаа юм.

-Ерөнхийлөгчийн баримталж буй бодлогыг та хэрхэн харж байна. Ард­чиллын төлөө мөр зэрэгцээд явж байсан найзууд шүү дээ, та хоёр?

-Ерөнхийлөгч хүн бол аль ч намаас сонгогдсон бай эцсийн дүндээ Монголын ард түмнийг л төлөөлдөг болдог. Тэр утгаараа өмнөх түүхээ харвал МАХН-аас, АН-аас сонгогдсон бүх Ерөнхийлөгч нар эцсийн дүндээ намтайгаа зөрчилдөөд иргэ­дийнхээ эрх ашиг дээр бууж ирдэг. Энэ үүднээс харахад, одоогийн Ерөн­хийлөгчийн явуулж байгаа олон үйл ажиллагаа үндэсний эрх ашгийн байр сууриас хандаж байна. Энэ нь өөрөө зүй тогтол юм байна гэж харж байгаадаа. 
 
-Намынхаа шинэ нэрийг Дээд шүүхэд бүртгүүлсэн үү. Хэзээ бүрт­гүүлэх бол?

-Бүртгүүлээгүй. Их хурлын гишүүд энэ нэрийг баталсаны дараа бүртгүүлэх юм.

Дугаар шилжих мөчид М.Энхсайханыг Монгол Үндэсний ардчилсан намын даргаар их хурлын гишүүдийн 95 хувийнх нь саналаар сонгосон байв.  

Л.НАРАНТӨГС /тоймч/

"Ньюс мн"