тань “тэтгэврийн хэдийг минь аваад ирээрэй” гэж хүнд дайх, найз чинь машиныхаа хагарсан дугуйг нөхүүлэх гэж мотоцикль хөлслөн дор хаяж 20 км газар давхихыг хүлээн зөвшөөрч байна уу. Энүүхэнд, нийслэлээс 60-аад км-ийн цаана биднийхээс өдөр шөнө шиг ялгаатай ийм амьдрал байх юм. Төв аймгийн Сэргэлэн сумынхан түлш шатахуунтай залгахын тулд 50 км газар явахаа юман чинээ санахгүй нь хачирхалтай. “Хүний хөгжил” сангаас олгож байгаа 21 мянгын ачаар өнгөрсөн дөрөвдүгээр сард “Хадгаламж” банкны салбар нээгдсэнээр тэд тэтгэвэр, тэтгэмжээ явдал чирэгдэлгүй дэргэдээсээ аваад жаргаж суугаа юм байх.

Эмнэлэг дотроо байрлах ганц эмийн сан, дэлгүүр нь сургууль, дотуур байр, цэцэрлэгийн бүх барааг татдаг аж. Өрсөлдөөн байх ёстой гээд дахиж нэг дэлгүүр нээхээр өнгөрсөн хавар эрхээ авч, байр саваа барьсан боловч архи, шар айраг худалдах зөвшөөрөл энэ тэрээсээ болдог юм уу, хойшилсоор өнөө хүрчээ. Ядаж сумын төвдөө дугуй засварын газар ажиллуулъя, ШТС-тай болъё гэж хэд хэдэн газарт хүсэлт тавиад “Танай суманд ажиллуулаад ямар ч ашиг байхгүй” гэсэн хариу сонсчээ. Дээр үед Сэргэлэн сум аймгийнхаа бараг л төвд байрладаг, Зуунмод хо тоос ганц гол л тус гаарладаг байжээ. Нэг найзын минь аав, ээж хоёр хоёулаа одоогийн Зуун мод суманд төрсөн байтлаа голын наана, цаана гэдгээрээ нэг нь Сэргэлэнгийнх, нөгөөх нь Зуунмодынх гэж явдаг нь ийм учиртай аж. Энэ бол 1960, 70-аад оны үйл явдал.

Харин одоо газар нутгийн хувьд хааш хаашаа дор хаяж 100 км дамнан оршдог Сэргэлэн суманд цэргийн анги, төмөр замынхан, алтны уурхайн ажилч дыг оролцуулаад 2000 га руй хүн оршин суудаг. Сумын төв буюу ЭрдэнэУул багт л гэхэд хүн ам, орон сууцны тооллогоор 500 орчим хүн бүртгэлд хамрагдсан нь сүүлийн хэдэн жилийн “дээд амжилт” гэсэн. Сумын тө- вийн үндсэн оршин суугч гэх 200 хүрэхгүй хүн байдаг нь тэндхийн төрийн алба хаагчид. Хот суурин газартай ойр учраас айл өрхийн ихэнх нь төв бараадаад явчихдаг, үлдсэн хэд нь юм юмнаас хоцрогдож “гээгдсэн түүх” болдог үзэгдэл зах зээлийн шилгээлтээс хойш Монголд газар авсны бодит жишээ нь Сэргэлэнгийнхэн ажээ. Өнгөрсөн хавар сургууль төгсөж шинээр ирсэн Ерөнхий эмчийнхээ эхнэрийг сумын атаманууд морин дээрээ дүүрч зугтаах нь холгүй юм болсон гэнэ. Хэтэрхий уйтгартай, тэвчээрийн хүлээс хэр бөх болохыг сорих мэт аймшигтай ч гэмээр нам гүм тэнд ноёлжээ. Навчсын сэрчигнээн, “намрын дууч” царцааны чимээнээс өөр аниргүй “мартагдсан” сууринд бид очсон юм.

600 САЯАР ЗАХИРГААНЫ БАЙРТАЙ БОЛЧИХВОЛ БҮХ ЮМ ОК

10.50 цагт биднийг Сэргэлэн сумын захиргаагаар ороход Засаг дарга нь аймгийн төв рүү ажлаар явсан, орлогчийнх нь бие чилээрхсэн, Тамгын газрын дарга нь амралттай, ИТХ-ын дарга нь бас ямар ч билээ шалтгаанаар байгаагүй. Сумын захиргаа нь сургуулийнхаа дотуур байранд үйл ажиллагаа явуулаад багагүй хугацааг ардаа орхижээ. Аль ч суманд очсон, хэнбугай ч байсан эхлээд захиргааны тугтай байшинг хайж, тэндээс зүг чигээ гаргадаг. Гэтэл бүхэл бүтэн таван багтай сумын “үүд хаалга” болох захиргааны байр дэндүү тохь муутай, арай л ядмаг санагдсаныг нуух юун. Хаалга нь түгжээгүй цөөхөн өрөөгөөр ороход ажилтнууд нь бүгд дэргэдээ халаагч ажиллуулчихсан сууна. “Нэг цэгийн үйлчилгээ” гэсэн өрөөнд хэн ч байхгүй тул үйлчлүүлэхээр ирсэн хоёр хүн “Эд ингээд ажлаа хийдэггүй юм ш дээ. Гэрээс нь очиж авчирдаг юм бил үү” гэцгээж байв. Уг нь эндхийнхэн Төрийн сангийн болон Малчны зээл хөөцөлдөх, сургуулийн тодорхойлолт, хүүхдийн шилжүүлэг гэсэн хүмүүсийн хөлд дарагдаж баймаар юм.

Сумын ЗДТГ 17 ажилтантай бөгөөд тэдний цалин болон бусад урсгал зардалд өнгөрсөн жил 158.4 сая төсөвлөгджээ. Сэргэлэн сум 17, 18 алтны уурхайтай учраас аймгийнхаа төсвийн 12-15 хувийг бүрдүүлдэг гэдгээрээ Заамарын дараа ордог. Төсвийн бас нэг эх үүсвэр нь шонхор шувуу. Хамгийн анхны алтны уурхай үйл ажиллагаа явуулж эхлээд 20-иод жил болж байгаа гэхээр энэ хугацаанд чамгүй мөнгө төсөвт орсон гэсэн үг. 2011 оныг хөрөнгө оруулалт бүтээн байгуулалтын жил болгосноор өнгөрсөн өвөл хан дивлагчдаасаа тэрбум төгрөгийн мөнгө татсан бөгөөд 600 саяыг нь Нутгийн захиргааны ордон (өөрсдийнх нь нэрлэснээр) барихад зар цуулах гэнэ. Гэхдээ энэ байр хэзээ босох нь одоогоор тодорхойг үй байгаа аж. Үлдсэн 400 сая төгрөгөөр “Ээж хад”-ны хийдийн тэнд байдаг хоёр багийн төвийг цахилгаанд холбохоор болжээ.

Захиргааныхны бидэнд “олзолж” өгсөн ганц хүн болох сумын төвийн IV багийн Засаг дарга Ү.Ганбаяртай хэдэн хором хөөрөлдлөө. Тэрбээр “Багийн төсөвт цалин голлодог. Гэхдээ яг тэр багт тийм хэмжээний төгрөг гэсэн төсөв байдаггүй. Багт оногдсон төсвийг зарцуулах эрх мэдэл ЗДТГ-аас бүрэн хараат байдаг. Сумын төвийнхөө хүүхдүүдийг ядаж ганц тоглоомын талбайтай болгох гэж их хөөцөлдсөн ч өнөөг хүртэл бүтээгүй л байна. Дондог гишүүн 1.5 сая төгрөг өгнө гэсэн. Түүгээр тоглоомын талбайгаа босгох санаатай гэж бидэнд ярьсан. “Аль нэгэн нам дагаж гүйсэндээ бус, өвөг дээдсээсээ энд нутаглаж ирсэн болохоор ард түмнийхээ сонголтоор би гарч ирсэн. Харин одоо иргэддээ багийн дарга нэртэй болохоос ЗДТГаас өгсөн үүрэг даалгаврыг биелүүлдэг л хүн болчихоод байна” хэмээн урам муутайхан өгүүллээ.

ДӨРВҮҮЛЭЭ ЗУРГАА ЗУРЖ, ГУРВУУЛАА ЖАГСАНА

Хүслийн цэнхэр тэнгэрт Хүний дэлхий инээж байг Хүүхэд бүрийн ширээн дээр Зураг бүхэн нартай байг... гэж дунд сургуульд дуулж өсөөгүй хүн ховор. Энд ч мөн хүүхдүүд нар зурж байна. 12.00 цагт бид “Төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн Догсомын Бодоогийн нэрэмжит Сэргэлэн сумын дунд сургууль” гэсэн хүндтэй хаягаар угтуулан сургуулиар нь орлоо. Захирал нь мөн л аймаг руу ажлаар явсан гэнэ. Бүхэл бүтэн хоёр давхар байранд долоон сурагч, хоёр багш л хичээллэж байсан бөгөөд хичээлийн эрхлэгч нь үүнийг “Хоёр багш маань жирэмсний амралттай байгаа учраас энэ долоо хоногт манайх зохицуулсан хуваариар хичээллэж байна. Өглөөний ангиуд 11.00 өнгөрөөгөөд тарсан, одоо үдээс хойших ангийн хичээл орж байна” гэж тайлбарлав.

Тус сургууль есөн багштайгаас хоёр нь ийн чөлөөгөөр суусан тул сургалтын менежер гэсэн албыг давхар хашдаг хичээлийн эрхлэгч нь хоёр ч ангид багшилж байгаа аж. Эрхлэгчийн хичээл орж байгаа хоёрдугаар ангид гурван хүү, нэг охин “Манай сургууль” сэд вээр зураг зурж байв. Биеийн тамирын ханхайсан том зааланд тавдугаар ангийн гурван сурагч хичээллэж, “Зэр гээц, номхон” командын дор жагсаж байна. Би Архангай аймгийн Өндөр-Улаан сумынх. Манай суманд нэгдүгээр ангийн дөрвөн бүлэгт тус бүрт 40 гаруй хүүхэд жил бүр ордог. Гэтэл Сэргэлэнгийн бүхэл бүтэн нэг сургуульд тэндхийн нэг ангийн хүүхдүүдийн тоотой дүйхээр 44 сурагч сурна гэдэг арай л биш ээ.

Есдүгээр ангийн гурав, дөрвөн хүүхдийн хонхны баяр хэрхэн болдгийг, хэдэн биенээсээ уйдах шахуу юм болсон тэнд анхны хайр, анхны догдлол, анхны үнсэлт... гээд сурагч насны ариун дурсамж үлдэх эсэхийг төсөөлөхөд хэцүү аж. Бусад газарт нэг ангид хэчнээн хүүхэд хичээллэдгийг, компьютер, интернэт гэж юу байдаг, хүн төрөлхтний хөгжил хаашаа явж байгааг мэдэхгүй өсөж байгаа бяцхан үрсийн ирээдүйг хэн хариуцах вэ. Тэнд сургууль хичээллэж байгаа нэрээр цалин авч, амьдралаа залгуулж буй 22 хүн лав тэгж чадахгүй нь тэдний буруу биш л дээ. 1935 оны 5-9 дүгээр сарын хооронд тус сургууль 20 гаруй сурагчтайгаар анхны хичээлээ эхэлж байсан бөгөөд тухайн үед дотуур байранд таван хүүхэд амьдарч байжээ.

Дотуур, гадуур бүрээсгүй, үхэр, адууны адсага дэвссэн дөрвөн ханатай гэрт хар гөлмөн төмөр дээр монгол бичиг зааж байсан тухайн үеийнхээс ялгаатай нь суралцах орчин өөрчлөгдсөнөөс өөр үнэндээ юу ч алга. Хүүхдийн тоо нь 1935 он руугаа очих нь. Уг нь цагтаа 320 хүүхдийн багтаамжтай хичээлийн энэхүү байранд 420 гаруй хүүхэд хичээллэж байжээ. Гэтэл одоо зургадугаар ангид нь бүр ганц ч хүүхэд байхгүй учраас 1-9 хүртэлх найман ангид 44 хүүхэд хичээллэдэг. Дотуур байранд есөн хүүхэд амьдарч байна. Сэргэлэнгийн сургуульд манлай уяач Д.Онон, даян аварга А.Сүхбат гээд нэртэй, төртэй олон хүн суралцаж байсан гэдэг.

ХОЁРХОН ХҮҮХДЭД ВАКЦИН ХИЙХИЙН ТУЛД 80 КМ ЗАМ ТУУЛДАГ

Сумын эмнэлэгт нь ЭМШУИС-ийг саяхан төгссөн шижигнэсэн хоёр залуу ирж, зунжин засвар хийсний ачаар хүний нүдэнд өнгөлөг харагдахаар болсныг эмнэлгийн ажилтнууд олзуурхан ярьж байсан. Эднийгээ алдчихгүйн төлөө нэг хэсэг нь хичээж, мэрийж байгаа гэнэ. Гэтэл бас олон жил ажилласан зарим бага эмч нөгөө хоёроо хавчиж шахаад, шүүх цагдаадаа тулчихсан аймаг руу байсхийгээд дуудагддаг ажилтай болсон гэнэ. “Энэ эмч нарынхаа хүчээр “Сэргэлэнгийн эмнэлэг хүн төрүүлдэггүй” нэрнээсээ салах байх гэж найддаг. Гэхдээ манайх хүн ам нь хэтэрхий тархай бутархай суурьшдаг болохоор эмнэлгийн тусламж үйлчилгээ үзүүлэхэд түлш шатахуунаас эхлээд асуудал их бий. Тухайлбал, V багийн хоёрхон хүүхдэд вакцин хийхийн тулд 80 км газар явдаг” гэж эмнэлгийн Нийгмийн ажилтан Ч.Ичинхорлоо ярилаа.

СЭРГЭЛЭНГ МӨХӨХИЙГ ЗҮГЭЭР Л ХАРААД СУУЖ БАЙХ ХЭРЭГ ҮҮ

“Манайх уг нь хөгжвөл хөгжихөөр баян сум шүү дээ” гэдэг үг олон хүний амнаас гарч байв. Тэгээд сэхэхгүй байгаагийн шалтгааныг долоон жил сум толгойлсон дарга нь уул овоо тахиж, баяр наадам зохиохоос өөр ажил хийхгүй байгаатай холбон тайлбарлах хүн ч байсан. Баруун хойд талд нь холгүй олон улсын нисэх онгоцны буудал баригдахаар болсон, хот суурин газартай ойр учраас зуслангийн зориулалтаар энд газар авахыг хүмүүс чухалчилдаг тул Сэргэлэнд харин газар овоо үнэд орж, багагүй маргаан үүсдэг болсон гэнэ. “2004 онд намайг ажил хүлээж авахад Сэргэлэн сум ийм л байсан. Угаасаа ч тийм л байдаг. 2006 оны үед иймэрхүү сумдыг татан буулгах санал гарсан. Бид ч Сэргэлэн сумыг хуучнаар нь аймгийн төвтэй нэгтгээд “Зуунмод хот, Сэргэлэн сум” гэж нэрлэхээр санал оруулж, ИТХ-аар нь хэлэлцүүлээд нэмэр болоогүй. Эрх ашгийн зөрчил ч байдаг юм шиг байна лээ.

Иргэд нь “Бид гал голомтоо сахиж үлдсэн цөөхөн хүмүүс. Даян аварга, Манлай уяачийн сумаа татан буулгуулахгүй” гээд халгаадаггүй” хэмээн Төв аймгийн Засаг дарга Ц.Энхбат ярьсан. Ардчилсан намаас сонгогдсон Засаг дарга нь Тамгын газрын даргаараа ангийн бүсг үйг томилж, Ардын намын хүнийг ИТХ-ын дарга болго сон гэхчлэн тэднийхний зохицлын талаар энд ярьж байв. Сэргэлэнгээс дуулсан ганц сайн мэдээ нь гэмт хэргийн тоо 2009 онд 41, 2010 онд 32 байсан бол энэ жилийн эхний найман сарын байдлаар 12 болж буурчээ. Гэмт хэрэг, зөрчил ийн буурч байгаа нь улам бүр цөөрсөөр байгаа хүн амын тоотой холбоотой аж. Бас хэсгийн төлөөлөгч нь гарсан хэрэг болгоны араас тэр бүр хөөж илрүүлээд байж чаддаггүйтэй холбоотой байж магадгүй гэнэ. Хэсгийн төлөөлөгчийг нь ажил үүргээ хангалтгүй гүйцэтгэсэн гэх шалтгаанаар ажлаас нь халаад сар гаруй болж байгаагаас харахад энэ үнэний ортой байж мэдэх л юм.

Дундговь аймгийн Цагаандэлгэр сумынхан цаашаа Чойр руу нүүгээд Сэргэлэнгийн адил мөн эзэнгүйдсэн гэнэ. Намрын цагаан салхинд сэнсэрсэн нүцгэн моддын адил эзэнгүйрч мартагдан, мөхөж сөнөхийн ирмэг дээр ирсэн сум Хэнтийд, Баянхонгорт, Увсад, Баян- Өлгийд гээд хаа сайгүй бий. Улиран одож буй цаг хугацаа, хувьсан өөрчлөгдөж буй нийгмийн хөгжлийн тэртээ буланд хүмүүс орхигдож, гээгдэж байхад нүдэн балай чихэн дүлий суусаар байх уу.

Л.ГАНЧИМЭГ