засгийн сайдын хамтарсан тушаалаар батлагдсан Соёлын ажилтны мэргэжил дээшлүүлэх сургалтад хөдөө орон нутгийн аймаг, сумдын Соёлын төвийн эрхлэгчид 21 хоногийн хугацаатай номын дуу сонсч мэдлэг оюунаа цэнэглэж байна. Тус сургалтад аймаг, сумдын Соёлын төвийн эрхлэгчид хамарч байгаа бөгөөд сургалтын эцэст шалгалт өгч сертификат олгох гэнэ. Соёлын ажилтнууд маань “Сургагч багш” гэсэн эрхтэйгээр хөдөө орон нутагт үйл ажиллагаа явуулах юм байна. Сургалтын хугацаанд мэргэжлийн эрдэмтэн багш нараас номын дуу сонсохоос гадна Соёл урлагийн байгууллагуудаар явж уулзалт хийх, БСШУ-ны сайдтай уулзаж өөрсдийн өмнө тулгамдаж байгаа асуудлаа сонордуулах юм байна.

Алслагдсан сум, орон нутагт ард иргэдтэй хамгийн ойр дотно ажилладаг сум, аймгийн Соёлын төвийн эрхлэгч нартай сургалтынх нь үеэр уулзаж хөдөө орон нутгийнханд соёлын үйлчилгээ хэрхэн хүрч байгаа, тэд ямар үйлчилгээг илүү хүсч байгаа талаар ярилцав.
-Соёлын төв гэж нэг түгжээтэй газар байдаг. Сонгууль энэ тэр ойртоод ирэхээр хэн нэгэн улс төрчийн сурталчилгааны газар болчихдог гэж иргэд ярьдаг. Танай сумын хувьд ямар үйл ажиллагаа явуулж байна вэ, хөдөөгийн ард түмэн юу хүсч, мөрөөдөж байна вэ? Ямар үйл ажиллагаа явуулж байна вэ? Хөдөөгийн уул талаар соёлын үрийг тарихад бэрхшээл зовлон юу байна вэ?

-Увс аймгийн Ховд сумын соёлын төвийн эрхлэгч З.Бямбасүрэн:
-Манай сумын Соёлын төвийн хувьд сүүлийн 5 жилийн хугацаанд хөдөө орон нутагт төрөөс баримтлах соёлын бодлого, үндэсний хөтөлбөрийг баримталж ажиллаж байна. Хөдөөгийн ард иргэдэд соёл урлагаар үйлчлэх, залуусын чөлөөт цагийг зөв боловсон өнгөрүүлэх, хүүхэд багачуудын авьяасыг нээх олон дугуйлан секц хичээллүүлж ирсэн. Цоожтой байдаг асуудал манай соёлын төвд байдаггүй. Манай соёлын төв сүүлийн 5 жилийн хугацаанд үйл ажиллагаагаараа тэргүүлж гурван ч удаа хошуучилсан амжилттай хамт олон. Ховд сумын Соёлын төв үүсэн байгуулагдсаны 50 жилийн ойгоо тэмдэглэсэн. Тэгж бодохоор манай төв хагас зуун жил үйл ажиллагаа явуулсан туршлагатай байгууллага. 2007 оноос БСШУЯ-наас номын фондод зориулж 1 сая төгрөг өгдөг байсан. Гэтэл дараа жилээс нь бүр алга болсон. Зарим Соёлын төвийн алдаатай үйл ажиллагаанаас болж үүнийг зогсоосон гэж дуулсан. Манайх шиг мөрөөрөө үйл ажиллагаагаа явуулдаг газарт шийтгэл болж байгаа юм. Хөдөө орон нутагт нэг үеэ бодох юм бол эргээд хүмүүс ном уншдаг болчихсон. Сүүлийн үеийн шинэ шинэ номыг биднээс нэхдэг. Манай төв хөдөө орон нутагт буй малчдадаа нүүдлийн номын сангаар үйлчилдэг. Хавар, намрын улиралд малчдад урлагийн тоглолт, бүрэн хэмжээний үйлчилгээгээр үйлчилдэг. Үсчин, цаг засвар, гутал засвар, урлагийн тоглолт, номын сан, гэрэл зураг гээд баг болоод явдаг даа. Бэрхшээлтэй тулгамдсан олон асуудал байдаг. Техник, тоног төхөөрөмж хангалт муу. Явуулын соёлын үйлчилгээ үзүүлэх гэхээр машин байдаггүй. Үргэлж энд тэндхийн машин хөлсөлдөг. Соёлын үйлчилгээг мэргэжлийн түвшинд хүргэхэд боловсон хүчин дутагдалтай. Бүжгийн багш гэхэд мэргэжлийн хүн байдаггүй. Мэргэжлийн биш хөдөлгөөний эвсэл сайтай хүн багш хийгээд явж байх жишээтэй. Соёлын төвийн эрхлэгч, бүжгийн, хөгжмийн багш, номын санч, үйлчлэгч, гэрээт ажилтан гээд 10 гаруй ажилтантай. Хөдөө орон нутагт сургууль төгсөөд ирж ажиллаж байгаа мэргэжлийн хүн бараг байхгүй дээ. Хотод л суурьшаад байх юм. Гэтэл хотод Соёлын дээд сургууль, СУИС гээд жил жилд мэргэжилтэн төгсч гараад байдаг. Гэтэл хөдөө орон нутагт хэн ч ирдэггүй. Үүнийг төр засаг анхаарч хөдөө орон нутагт ажиллах орчин нөхцөл, цалин хөлсний асуудлыг харж үзэх шаардлагатай гэж боддог. Бүсийн нэмэгдэл олгодог ч юмуу. Бидний хувьд ямар нэгэн нэмэгдэл урамшуулал байдаггүй. Хүмүүсийн амралтын үеэр бид ажиллаж л байдаг. Сургууль, цэцэрлэгийн багш нар илүү цагийн нэмэгдэл, олон жил ажилласан, ур чадварын гэх мэт нэмэгдэл авдаг юм билээ. Гэтэл бидний хувьд ямар ч нэмэгдэл байдаггүй. Хариуцсан салбарын сайддаа энэ асуудлыг тавина гэж бодож байгаа.

-Баян-Өлгий аймгийн Соёлын төвийн эрхлэгч И.Култай:
-Соёлын төвийн эрхлэгчээр ажиллаад хоёр дахь жилийн нүүр үзэж байна. Алслагдсан аймаг болоод ч юмуу тулгамдсан асуудал их байдаг. Манай соёлын төв 1956 онд Улаан булан нэртэй үйл ажиллагаагаа эхэлсэн юм билээ. Барилга нь үнэхээр хуучирч муудсан. Урсгал засвар хийсэн болоод үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Мэргэжлийн боловсон хүчин дутагдалтай. Монголд ажилгүйчүүд их байдаг гэдэг шүү дээ. Гэтэл хөдөө орон нутагт ажиллах хүн олдохгүй л байх юм. Шинэ барилга барьж өгөөч гэж сонгогдсон УИХ-ын гишүүн болгонд санал хүсэлт тавьдаг ч хэрэгждэггүй. 2006 онд хэрэгжсэн “Боловсрол соёлын үйлчилгээг хөдөөгийн малчдад хүргэх” төсөл хэрэгжсэн. Энэ төсөл харин хөдөө орон нутгийн ард иргэдэд маш ач тустай болсон. Багийн Засаг дарга нартай гэрээ хийж хөдөөгийн малчдад нүүдлийн номын сан ажиллуулсан нь уншигчдын тоо эрс нэмэгдсэн. Манай сумын хувьд казах, тува үндэстэн амьдардаг онцлогтой. Номын хувьд үндэсний хэлээр хэвлэсэн ном товхимол дутагдалтай байдаг. Уртын дуу, морин хуур, хөөмэйн үндэсний хөтөлбөр бүгд хэрэгжиж байгаа. Сургагч багш нартай гэрээ хийж ардын авьяастнуудыг тодруулахаас гадна хойч ирээдүйн хүүхэд залуус маань үндэсний өв соёлоороо бахархах үзлээр хүмүүжихэд их тустай. Хөдөө орон нутгаар соёл урлагийн үйл ажиллагаа явуулахад унаа тэрэг олддоггүй. Машин хөлсөлж явдаг. Соёлын өвийг хайрлан хамгаалах хууль гарлаа шүү дээ. Гэтэл манай Цэнгэл суманд түүх, соёлын өв маш их байдаг. Дурсгалт газрууд, орон нутаг сурталчлах танхимд ганцаараа ажиллаад бардаггүй. Орон тооны бас нэг мэргэжилтэн зайлшгүй шаардлагатай байдаг. Номын сангийн фондыг баяжуулах гэхээр бидэнд мөнгө байдаггүй. Соёлын ажилтнуудад 5, 10, 20 жил ажиллахад цалин нэмэгдэх, ямар нэгэн тэтгэмж, урамшуулал байдаггүй. Би 20 жил ажиллаж байгаа гар дээрээ 270 мянган төгрөг авдаг.
-Хотоос янз бүрийн тоглолт их очдог биз дээ. Баян-Өлгийчүүд ямар тоглолт, соёлын үйлчилгээг хүсэж байна вэ?
- Манай сум Баян-Өлгий аймгийн хамгийн олон хүн амтай сум. Жилд 2 саяас дээш төгрөгийг үзвэрийн орлогоос оруулах төлөвлөгөөтэй. Өлгийчүүд “Алтан ураг”, “Хөсөгтөн” ч гэдэг юмуу ардын урлагийн хамтлагийн тоглолтыг маш их сонирхдог. “Харанга” хамтлаг манайд сая очсон. Маш сайн хүлээж авсан. “Вандан, Дуламсүрэн хоёрын тоглолт 2 өдөр үргэлжлэхэд танхим дүүрэн багтахгүй, хөдөөнөөс машинтай хүмүүс ирж байсан. Ер нь алслагдсан болоод ч тэр үү манай сумд тэр хамтлаг, дуучид ирдэггүй юм даа.

-Хэнтий аймгийн Батноров сумын соёлын төвийн эрхлэгч И.Буянхишиг:
-Би соёлын төвийн эрхлэгчээр 31 дэх жилдээ ажиллаж байна. Соёл урлагийн дээд сургуулийг 1980 онд соёлын ажилтан мэргэжлээр төгссөн. Соёлын ажил чинь их өргөн хүрээтэй шүү дээ. Нийгмийн бүхий л давхаргад хүргэхэд бэрхшээл бишгүй тохиолддог. Энэ бүгдийг бэрхшээл гэж үзэхгүй л зүтгэж явна. Төсвийн асуудал гол бэрхшээл болдог. Хөдөөгийн захын малчин айл өндөр хүчин чадалтай техник тоног төхөөрөмжөөр тоноглогдсон. Тогоон антентай монгол байтугай гадаад орны бүхий л мэдээллийг хүлээж авч чаддаг болсон. Гэтэл нөгөө Соёлын төвд чинь тэр айлын дайтай тоног төхөөрөмж алга. Хэн тэгэхээр Соёлын төвд очих билээ. Тийм болохоор тоног төхөөрөмж дутагдалтай. Хөрөнгө санхүүгийн талд ч тэр маш учир дутагдалтай. Бидний нийгмийн асуудал хүнд. Би 32 жил соёлын ажилтан хийж байна. Үндсэн цалин 269 мянган төгрөг. Мэргэжлийн боловсон хүчин дутагдалтай гэдгийн цаад учир нь үүнд байгаа юм. Дээд сургууль төгсөөд миний цалин шиг мөнгө авах гээд хөдөө очих хүн олдохгүй байна шүү дээ. Засаг төрөөс Соёл урлагийн хороо байгуулж өглөө. Манай хорооноос хөдөөгийн бидэн рүү чиглэсэн ажлыг маш түлхүү хийж байгаад баяртай байгаа. Саяхан Ардын урлагийн наадмыг маш сайхан зохион байгуулсан.
-Орон нутгийн ард иргэд юу үзэж харахыг, ямар ном хэвлэл уншихыг хүсэж байна вэ? Янз бүрийн дуучид, хамтлаг хөдөө орон нутгийн иргэддээ уран бүтээлээ зориуллаа гээд яриад байдаг шүү дээ. Түүнээс хөдөөгийн ард түмэн юуг нь илүү үзэж байх юм бэ, Тэд юу хүсэж байна вэ, Хошин шогийн хөнгөн тоглолт уу, аль эсвэл ухаантай сайхан хүмүүсийн лекц яриа юу?
-Хөдөөгийн малчид маань жинхэнэ бодит үйлчилгээг л хүсдэг. Хамтлаг дуучдын тоглолт гээд сүйд болдог. Гэтэл фонаграммтай, ам барьж дуулдаг юмнууд өчнөөн очдог. Үндэсний хөгжимтэй, жинхэнэ газар дээр нь өөрсдийн дуу хоолойгоороо тоглож байгаа тоглолтыг л илүү үздэг. Ардын урлагийн их наадмыг саяхан Соёл урлагийн хороо амжилттай зохион байгууллаа шүү дээ. Ардын урлагийн наадам анх айл өрх, баг, сумаас эхэлсэн. 700 гаруй ардын авьяастан чуулсан. Тэр айлд, тэр багд жинхэнэ авьяастан нуугдаж байдаг юм билээ. Сүүлийн үед харин хүмүүс харьцангуй ном уншдаг болсон. Бид өнгөрөгч оны цагаан сараар сумынхаа 70-аас дээш насны өндөр настнуудад гэрт нь соёлын үйлчилгээг цогцоор нь үзүүлсэн. Танд удахгүй болох сар шинийн баярын мэнд хүргэе гээд 15 минутын урлагийн тоглолт, номын сангийн үйлчилгээ, үс засах, зурагчин бүхий л үйлчилгээ үзүүлсэн. Хөгшчүүл маань үнэхээр чин сэтгэлээсээ баярлаж байсан.

-Сэлэнгэ аймгийн Орхон сумын соёлын төвийн эрхлэгч Н.Төрсайхан:
-2009 онд Кино урлагийн дээд сургуулийг жүжигчний мэргэжлээр төгссөн. Энэ ажлыг хийгээд нэг их удаагүй ч бэрхшээл зовлон, жаргалыг амсаж л явна. Мэргэжлийн боловсон хүчин маш дутагдалтай байдаг юм байна. Төсөв санхүү нь цавчигдсаар байгаад тааруу байх юм. Сургууль төгссөн залуус маань хөдөө орон нутагт ерөөсөө очихгүй юм. Би бүр бодоод байгаа юм. Төгсөөд хаашаа яваад байгаа юм болдоо гэж. Улаанбаатарт төгсөгч болгоныг ажилтай болгоно гэж байхгүй шүү дээ. Ажилгүй байна, ажилгүйдэл их гээд байдаг. Гэтэл хөдөө орон нутагт мэргэжлийн сургууль төгссөн боловсон хүчин үнэхээр учир дутагдалтай юм билээ. Дээр үед илгээлтийн эзэд гэж байдаг шүү дээ. Түүн шиг залуусыг хөдөө орон нутагт ажиллуулмаар санагдсан. Хөдөөгийн ард түмэн шинэ кинонууд, шинэ ном, шинэ тоглолтыг бүгдийг л хүсч байгаа. Хотоос янз бүрийн тоглолт ирдэг л дээ. Гэхдээ тэр бүр хөдөөгийнхний хүсэл сонирхолд нийцсэн нь ирдэггүй. Нэг мөнгө олох гэсэн аар саар тоглолтыг хөдөөнийхөн үзэхгүй болсон гэдгийг хэлье. Харин ч сайхан ухаалаг хүмүүсийн лекц, илтгэл сонсох хүсэлтэй болсон. Хошин урлагийн тоглолтыг их хүсдэг. Гэхдээ сүүлийн үед хошин урлагийн жүжигчдийн тоглолтыг бас нэг их сонирхохгүй болсон байна лээ. Тэдэнд хандаж хэлэхэд уран бүтээлдээ шинэ эрэл хайгуул хийхгүй бол нэг л хэвийн зүйлийг үзээд залхах хандлагатай байдаг. Хотод нэг тоглолт үзэхэд 10, 20 мянга байдаг. Хөдөө бол тэгж үзэж чадахгүй шүү дээ. Би ажилд орсон цагаасаа хойш анх удаагаа мэргэжил дээшлүүлэх сургалтад хамарч байгаа юм. Энэ хүмүүсийн дотор насаараа ч ажилласан туулсан хугацаагаараа ч хамгийн бага нь юм билээ. Олон жил соёл урлагийн чиглэлээр ажилласан ах, эгч нараасаа маш их зүйл мэдэж сурч байна. Би энэ нутгийн унаган хүүхэд. Сургууль төгсөөд, цэргийн алба хаачихаад нутагтаа ажиллаж байгаа.
Д.Догсмаа