Гадаад харилцааны дэд сайд Б.Болортой ярилцлаа. Тэрбээр Б.Хурцыг суллах ажлын хэсгийн ахлагчаар өнгөрсөн жил орчмын хугацаанд ажилласныг уншигчид мэдэж буй биз ээ. Энэ нь түүний нийт ажлын багахан хэсэг байсан боловч цаг үеийн хамгийн сонирхол татсан асуудал учраас Б.Хурцыг тойрсон сэдвийг юун түрүүн хөндлөө.

-Б.Хурцыг баривчлагдсанаас хойш энэ асуудлаар хамгийн их, хамгийн бодитой мэдээллийг авч байсан хүн нь та. Б.Хурцыг холбогдуулан шалгасан хэрэг юу болж төгсөв өө. Түүнийг батлан даалтаар сулласан уу, эсвэл гэм буруугүй гэж шийдвэрлэсэн үү? Хууль зүйн үндэслэл нь юу юм бэ?

-Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн Ажлын албаны дарга Б.Хурц ИБУИНВУ-д саатуулагдаад 11 сар болох хугацаанд 10 удаа шүүх хурал боллоо, дараа нь Германы талд шилжсэнээс хойш нэг сар хоригдсоны эцэст суллагдлаа. Түүнийг батлан даалтад гаргасан уу гэсэн асуултыг олон хүн тавьж байна. Тодорхой хэлэхэд энэ нь батлан даалтаар гарсан асуудал биш юм. Эрх чөлөөтэй болж суллагдаад гарлаа. Ямар ч байсан түүнийг эрх чөлөөтэй гэсэн шийдвэр гарч, эх орондоо ирлээ. Түүнийг батлан даалтад гаргалаа, эсвэл өршөөлөө гэж зарим мэдээлэлд дурдаад байгаа нь зохисгүй. Өршөөнө гэдэг нь гэм буруу нь тогтоогдсон тохиолдолд яригдах зүйл. Мөн батлан даалтад гарах гэдэг нь ч ялгаагүй, хэрэгт шалгагдаж байгаа нөхцөлд хэрэглэх ойлголт шүү дээ. Б.Хурцын хувьд өршөөгдсөн болон батлан даалтаар гарсан явдал биш юм. Ял, гэмгүйгээр эх орондоо ирлээ гэж ойлгох ёстой.

-Дахин байцаагдах, ял хүлээх хуулийн үндэслэл байхгүй гэж ойлгож болох уу. Б.Хурц гэдэг хувь хүнийг яллах үндэслэлгүй байж болох ч “хүн хулгайлсан” гэх хэрэгт өөр хэн нэгэн нь хариуцлага хүлээх учиртай юу. Шийдвэр юу гэж гарсан бэ?

-Найман жилийн өмнө буюу 2003 онд болсон үйл явдалд холбогдуулан Б.Хурцыг баривчлах тогтоолыг Германы тал 2006 онд гаргасан байдаг. Энэ баривчлах тогтоолыг Герман гаргасан хэдий ч Европын холбооны бүрэн эрхэт гишүүнийх нь хувьд тус холбоонд багтдаг аль ч орны нутаг дэвсгэрт нэг адил хүчин төгөлдөр мөрдөгдөх эрх зүйн баримт юм. Тийм учраас Их Британи Умард Ирландын вант улсын нутаг дэвсгэрээр нэвтэрсэн ч гэлээ тэрхүү тогтоолын дагуу баривчилсан. Англид болсон шүүх хурал Б.Хурцыг Германы талд хүлээлгэн өгөх эсэхийг л шийдвэрлэх зорилготой байсан. Энэ хүрээнд түүнийг баривчилсан нь хуулийн дагуу болсон уу, дипломат эрх ямбатай байсан уу, үгүй юу гэдгийг хэлэлцсэн. Германы талд Б.Хурцыг хүлээлгэн өгснөөс хойш ч бид үргэлжлүүлэн ажилласан. Германы талаас “Та буруугүй, одоо эрх чөлөөтэй” гээд түүнийг сулласан.

-Хүн хулгайлсан хэрэгт хэнийг ч буруутгалгүй өнгөрлөө гэсэн үг үү, эсвэл...?

-Тэрхүү үйлдэлд Монгол Улс уучлал гуйсан. Энэ уучлалыг үндсэндээ ХБНГУ хүлээж авсан гэж бид ойлгож байгаа. Тийм учраас ерөөсөө хувь хүний асуудал яригдахгүй гэдэг байр суурийг бид тууштай илэрхийлж ирсэн. Б.Хурц гэдэг хувь хүнийг шүүх нь буруу юм аа, гэхдээ түүний үйлдэлд уучлал гуйх нь зүй гэдгийг Английн талд ч, Германы талд ч тавьсан. Энэ хүн мэдээж өөрөө, хувь хүнийхээ сэдэл шалтгаанаар хүн баривчлах гэж яваагүй нь ойлгомжтой шүү дээ.

-Хамгийн сүүлд албаны шугамаар ямар мэдэгдэл ирсэн бэ, Б.Хурцын хэрэгтэй холбоотой гэсэн үг шүү дээ. Энэ хэргийг ингэж шийдлээ, эцэслэн хаалаа гэдэг ч юм уу?

-Мэдээж энэ талаар тодорхой зүйл яригдсан. Гэхдээ бид нарийвчлан ярих боломжгүй байна.

-Таны ахалсан ажлын хэсгийн үүрэг дуусаад татан буугдах нь гэж ойлгож болох уу. Эсвэл үргэлжлүүлэн ажиллах шаардлага байгаа юм уу?

-Ер нь ажлын хэсгийн үндсэн гол зорилго Б.Хурцыг суллуулах, Монголд авчрах явдал байсан. Одоо энэ хүн маань суллагдаад эх орондоо ирчихлээ. Тийм учраас ямар ч байсан ажлын хэсэг дүгнэлт гаргаад тайлангаа засагт тавина. Үүний дараа ажлын хэсгийн ажил дуусч, татан буугдах байх гэж бодож байна.

-Та Б.Хурцтай эх орондоо ирснийх нь дараа уулзсан байх. Өөрөө юу ярьж байна вэ? Өмнө нь уулзаж байсан уу?

-Түүнтэй өмнө нь уулзаж байгаагүй. Ажлын хэсгийн ахлагчаар ажилласан жилийн хугацаанд түүнийг таньдаг юм шиг л болчихлоо. Өчигдөр онгоцноос буугаад ирэхэд нь танил маань юм шиг л дотно санагдсан. Өчигдөр өөртэй нь уулзсаан, уулзсан. Гэхдээ тун товчхон. Ямар ч байсан миний төлөө ажилласан хүмүүст баярлалаа л гэж дамжуулж хэлсэн дээ. Өөр юм ярьсангүй.

-Бүтэн жил энэ асуудлыг зангидаж, танил болтлоо холбогдсон хүний хувьд та Б.Хурцын талаар ямар бодол, сэтгэгдэлтэй үлдсэн бэ?

-Одоо энэ хүнийг хувь талаас нь дүгнэж хэлэхэд хэцүү л дээ. Б.Хурц төрийн албан хаагч хүн, тангараг өргөсөн цэргийн хүн. Ямар ч байсан энэ хүн хүлээсэн үүргээ сайн гүйцэтгэдэг. Зоригтой, хатуужилтай хүн шиг санагдсан. Зарим хүн шантрахаар л урт хугацаа, хүнд нөхцөлд байсан.

-Энэ асуудалд улс төр оролцоод байх шиг байна?

-Манай хэвлэлүүдээр л шуугиад байгаа болохоос биш Б.Хурцын хэрэг дээр улстөрийн асуудал байхгүй. Тэр 2003 онд болсон хэрэгт ч улс төрийн шалтгаан байгаа гэдгийг би лав олж харахгүй байгаа юм. Улстөржилгүйгээр ажлын хэсэг асуудалд хандаж ирсэн. Энэ дунд улс төр яриад байх шаардлага байхгүй.

-Мөн энэ асуудалд хоёр орны харилцааны асуудал хөндөгдсөн. Английн тал түүнийг баривчлах алхмыг зориудаар төлөвлөж, зохион байгуулалттай хийсэн гэж харагдахаар?

-Үнэндээ ч болж өнгөрсөн процесс, шүүх хурлын үйл явц зэргийг хараад байхад тэгж ойлгохоор л байгаа. Хуураад авааччихсан ч юм шиг. Английн шүүхийн шийдвэрт манай ажлын хэсэг сэтгэл дундуур үлдсэн ч хүндэтгэн үзсэн. Түүнээс биш яг манай хоёр орны харилцаанд хүндрэл гарахгүй. Англи Монгол хоёр талын харилцаа эдийн засаг болон бусад талаар урагшилж, амжилттай үргэлжилж байгаа.

-Баривчилсан явц их сэжигтэй санагддаг, ил болсон мэдээллүүдээс харахад шүү дээ?

-Ерөнхий үйл явц, баривчилсан алхамд Английн талын зөндөө алдаа байгаа. Анх виз олгосон байдлаас ч харж байхад зөндөө зүйл бий. Гэнэтхэн л визийн асуудлыг Английн Гадаад хэргийн яам ч гэдэг юм уу, Английн талын холбогдох албаныхан “Энэ бол албаны виз биш” гээд тайлбарлаад эхэлсэн шүү дээ. Өнөөдөр мөн ялгаагүй Англи руу явж байгаа манай сайд дарга нар, бусад төрийн дээд, дунд албан тушаалтан бүх хүмүүст ажлаар явж байхад нь яг л тийм виз өгдөг байгаа юм. Тэгснээ гэнэтхэн тэр бол албаны виз биш ээ гээд байж болохгүй. Б.Хурцын визэн дээр “бизнесс” гэсэн тэмдэглэгээтэй. Энэ нь ажил хэргийн, албан виз л гэсэн үг шүү дээ. Яг ийм визийг л бусад хүмүүст өгдөг. Ийм жижиг асуудлууд дээр том ньюанс гаргасан. Ер нь эргээд харахад Английн тал ямар нэг байдлаар манай талын байр суурийг харахыг хүсээгүй. Ерөөсөө бидний тавьсан аргументыг харья ч гэж бодоогүй, энд ямар нэг сэтгэгдэл ч хэлээгүй. Өөрсдийнхөө баривчилсныг зөв болгох, Германы талд шилжүүлэх тийм л зорилгыг тавьсан. Английн талын хамгийн сүүлийн шүүхийн шийдвэр ил тод цацагдсан. Эндээс харахад шүүх засаглал, гүйцэтгэх засаглал хоёр нь хоёр өөр хоолойгоор ярьж болохгүй. Шүүх засаглал нь нэг зүйл яриад гүйцэтгэх засаглал түүнээс өөр зүйл ярьж болохгүй ээ гэсэн байгаа. Шүүх засаглал нь гүйцэтгэх засаглалаасаа хараат шийдвэр гаргасан гэсэн үг. Бид үүнд сэтгэл дундуур байгаа.

-Б.Хурцыг баривчлах шийдвэрийг 2006 онд гаргасан байсан гэлээ. Үүнийг нь мэдэж байсан хүн Монголд байна уу?

-Бид тэр шийдвэрийг мэдэх арга байхгүй ш дээ. Тэр тусмаа Б.Хурц өөрөө мэдээгүй. Мэдэж байсан бол юу гэж тийшээ явах вэ дээ. Энэ хүнийг барих гэж байгаа шүү гэдгийг мэдэх нөхцөл бидэнд, хэнд ч байгаагүй.

-Б.Хурцыг суллуулахаар олон хүн ажилласан нь ойлгомжтой. Тэр дундаас онцлох хүн байна уу?

-Ажлын хэсгийн ахлагч нь би болохоос биш арваад хүн энэ асуудлаар ажилласан. Сүүлд Германы талтай ч нэлээн сайн ажилласан. Их Британид болон Германд байгаа Элчин сайд Б.Алтангэрэл, Б.Даваадорж, тусгай үүрэг гүйцэтгэгч Элчин сайд нарын хүмүүс сайн ажилласан. Энд нэг зүйлийг онцлоход зөвхөн ажлын хэсэг л сайн ажиллаад түүнийг аваад ирсэн хэрэг биш, нийт хамтын хүчээр ажилласан. Мөн Герман дахь манай өмгөөлөгч маш сайн ажилласан. Эцсийн үр дүнд хүн маань ирлээ.

-Энэ хугацаанд та ар гэрийнхэнтэй нь уулзаж байсан уу. Ар гэрийнхнээс нь гадна өөр бусад этгээдээс санал, хүсэлт, магадгүй дарамт шахалт ирж байв уу?

-Ар гэрийнхэнтэй нь холбоотой, тэр дундаа би аавтай нь холбоотой байсан. Мэдээлэл солилцох үүднээс л. Бид шүүх хуралд оролцох эрхгүй хүмүүс. Үйл явцыг хөндлөнгөөс харж байх, өмгөөлөгчөө дэмжиж ажиллах, хэрэгтэй гэсэн баримтуудыг гаргаж өгөх, бие биеэ дэмжиж ажиллах л үүрэгтэй байсан. Энэ хугацаанд ямар нэг дарамт шахалт ирж байгаагүй ээ. Тухайн үедээ ярихыг азнах, ярих шаардлагагүй мэдээллийг зарим тохиолдолд манай хэвлэлийнхэн их шаардаж байсан л даа. Өнгөрсөн долоо хоногт л гэхэд Б.Хурцыг суллах болсон гэдгийг ажлын хэсгийн зүгээс мэдээлэхгүй байх чиглэл аваад байсан. Энэ үед бид хэвлэлийнхний мэдээллийг үгүйсгэхээс өөр аргагүй байсан л даа.

-Тэнд Б.Хурцтай биечлэн уулзаж байсан хүмүүс бий биз дээ?

-Өө, уулзаж байсан. Манай Элчин сайд нар гээд цөөнгүй хүн журмынх нь дагуу уулзаж, эргэж байсан. Үүнийг бол хааж хорьж байгаагүй.

-Манай Гадаад харилцааны яамныхан, гадаадад суугаа ЭСЯ, консулынханд хаяглагдсан иргэдийн гомдол байдаг даа. Гадаадад эрх нь зөрчигдсөн иргэний хойноос хөөцөлддөггүй, энэ талаар муу ажилладаг гэсэн гомдол. Та дэд сайдын хувьд үүнд хариулахгүй юу?

-Би яамаа магтсан л болох байх даа. Өнөөдөр бид гадаадад байгаа иргэддээ тусалдаг санг улсын төсвөөс санхүүжүүлэн ажиллаж байгаа. Гадаадад суугаа дипломат төлөөлөгчийн газрууд маань аль болох л иргэнийхээ араас ажилладаг. Нөгөө талаас бидний нөхцөл бололцоо ч хязгаарлагдмал. Бельгид суугаа Элчин сайдын яам л гэхэд Бельги, Голланд, Дани, Люксенбург гээд хэд хэдэн орныг хариуцдаг. Гэхдээ л аль болох ажилладаг, тусалдаг. Нэг зүйл тодруулж хэлмээр байгаа юм. Ер нь иргэнийхээ төлөө хамгийн их санаа тавьдаг орон бол Монгол Улс. Бусад орон тэгж их хөөцөлддөггүй. “Өө танай тал хуулийнхаа дагуу шийд ээ” гэдэг. Манайх харин ямар нэг асуудал гарахад Монголоор нэг шуугиад бөөн хэрэг манддаг. Гэхдээ зарим тохиолдолд иргэд маань гарцаагүй маш хүнд хэрэг үйлддэг. Бид эрх зүйн тусламж, хууль зүйн зөвлөгөөг аль болох хурдан хүргэдэг. Заримдаа иргэд маань бүр боломжгүй юм хүсдэг. Заавал тэг гээд шахдаг. Гэтэл тэр нь бүр хууль зөрчихөөр хүсэлт байх нь бий.

-Зарим хүн бодож байх шиг байна. Б.Хурц албан тушаалтай, ар тал сайтай учраас ингэж онцгойлон хандлаа гэж?

-Гадаад харилцааны яам иргэддээ тэгш үйлчилнэ. Үүнд ганцхан л ялгаа байгаа. Хэн нэг иргэн маань хүний амь хөнөөгөөд тэндээ шоронд орлоо гэж бодьё. Түүний хойноос бид мэдээж хөөцөлдөөд л явна. Б.Хурц гэдэг хүн дээр ямар асуудал байна вэ гэхээр энэ хүн тухайн үед үүрэг гүйцэтгэж явсан. Өнөөдөр үнэхээр тодорхой хүнд үүрэг өгч явуулчихаад, албан үүрэг гүйцэтгүүлчихээд дараа нь түүнийх нь хариуцлагыг хуваалцаж чадахгүй юм бол Монголын цагдаа, цэрэг, тагнуулд хэн ч ажиллахгүй шүү дээ. Асуудал үүнд л байгаа болохоос биш Б.Хурцдаа биш юм. Энэ хүн өнөөдөр төрийн өндөр албан тушаал хашиж байгаа нь үнэн, тэнд ажлаар явж байсан нь үнэн. Монгол Улсын дипломат паспорттай зорчиж явсан нь үнэн. Тийм учраас Монголын төр хамгаалах л ёстой. Хурц байна уу, Дорж, Дондог байна уу ялгаагүй.

Гадаад харилцаа гэдэг эдийн засгийн харилцаа л болж хувирч байна шүү дээ

-Гадаад харилцааны яамны ажил руу яриагаа хандуулья. Гадаад худалдаа, эдийн засгийн асуудал танай яаманд нэмэгдсэн. Ер нь хоёр сайд ажлаа яаж хувааж хийдэг юм бэ, чиг үүргээр нь хуваадаг юм уу?

-Хоёр сайд, төрийн нарийн бичгийн даргатайгаа нэг баг болж ажиллах шаардлагатай. Энэ яам аль ч нам засгийн эрх барьж байсан манай улсын гадаад харилцааг бодлогын дагуу хэвийн үргэлжлүүлэх ёстой. Гадаад харилцааны бодлого залгамж чанартай. Түүнээс биш аль нэг нам засгийн эрхийг аваад “Бид Оростой ингэж харилцана, одоо өөрчилнө” гэх ч юм уу сонирхлоороо хандаж болдоггүй салбар. Энэ яаманд улстөржилт байж болохгүй. Ажил үүргээ хуваарилна гэж байдаггүй, адилхан хамтраад хийдэг. Би дэд сайдын хувиар хоёр агентлагаа ерөнхий хянана. Яахав, эдийн засагч хүний хувьд энэ яамны эдийн засаг, худалдааны чиглэлийн асуудалд гүн орох сонирхолтой байдаг, тэгж ч ажилладаг.

-Тэгвэл Тавантолгойн ашиглалт хойшилж, Оюутолгойн гэрээг оролдохоор болж байгааг та юу гэж харж байна вэ?

-Миний хувийн бодлоор Тавантолгойн ордын ашиглалт дээр бид нэлээн бодолтой байх ёстой. Оюутолгойгоос арай өөр нөхцөлтэй л дээ. Улс эзэмшиж байгаа. Оюутолгойг бол гадаадын хөрөнгө оруулагчид нөөцийг нь тогтоосон, энэ үүднээсээ давуу эрх эдэлдэг. Улс шууд 100 хувь эзэмшинэ гэж болохгүй. Харин Тавантолгой дээр заавал баланс байх ёстой. Яаж шийдлийг олох вэ гэдгийг ажлын хэсэг дээр ярьж байгаа байх.

-Тавантолгой, Оюутолгойн ард тодорхой улс орнуудын эрх ашиг яригдаж байгаа. Үүнийг дагаад тэдгээр улс орнуудтай гадаад харилцааны асуудлаар хүндрэл, бэрхшээл үүсэх тал ажиглагдаж байна уу?

-Мэдээж харилцаанд нөлөөлнө. Өнөөдөр улс орнуудын гадаад харилцаа гэдэг эдийн засгийн харилцаа л болж хувирч байна шүү дээ. Гол нь тэр. Хуучин хоёр системд хүйтэн дайн, үзэл суртлын хуваагдлын үед бол улс төрийн харилцаа чухал байсан байх. Одоо бол эдийн засгийн харилцааны асуудал аль аль талдаа нөлөөлнө. Баланс байх ёстой гээд байгаагийн учир нь тэр шүү дээ. Оюутолгойн гэрээний хувьд бол тухайн үед УИХ өөрөө баталсан. Харин одоо өөрчлөх, сайжруулах боломж байна аа гэвэл тэрийгээ эрэлхийлье л гэж байгаа шүү дээ. Ер нь бол энэ гэрээг хэдэн жилийн өмнө өөрөөр хэлбэл, 2004-2008 оны үед хийсэн бол нөхцөл нь арай дээр байх байсан болов уу гэж боддог. Хувьдаа л боддог. Тавантолгойн хувьд зарим нэг зүйлийг засах ёстой гэдэг үүднээс шийдвэрийг баталгаажуулаагүй байгаа л гэж би ойлгож буй. Түүнээс биш бүр болохгүй гээд хорьчихсон зүйлгүй байх.

Улстөрчид ард түмэнд таалагдах гээд алив шинэчлэлээс айдаг болсон

-Өнөөдөр хоёр нам Засгийн эрхийг хамтран хэрэгжүүлж байна. Яамд хоёр өөр намын хоёр сайдтай. Тэд нь арай ч улстөржөөд нуруу нуруугаа хараад суучихдаггүй юм байгаа биз дээ?

-Ямар ч байсан энэ яаманд тийм юм байдаггүй, байж болохгүй юм. Ямар ч их улстөрждөг хүн энэ яаманд ирээд тэртэй, тэргүй өөрөө мэдэрнэ. “За энд улстөржиж болдоггүй юм байна” гэдгийг хэн ч ойлгохоор. Дипломат харилцаа гэдэг чинь тэр шүү дээ.

-Дэд сайдын албан тушаал улс төрийн томилгоо. Ардчилсан нам таныг ямар шалгуур, үндэслэлээр энд томилсон бол?

-Мэргэжлийн хувьд би эдийн засагч. Гадаадад сургууль төгссөний хувьд хэл устай гэдгийг харгалзсан байх. Дипломат алба, гадаад харилцаа гэдэг талаасаа бол төрийн өмчит томоохон компаниудад гадаад худалдаа, гадаад харилцааг нь хариуцан ажиллаж байсан туршлага бий нь бий. Эцсийн бүлэгт Гадаад харилцааны яам нь чадварлаг боловсон хүчнээс бүрдсэн мэргэжлийн баг. Г.Занданшатар, Б.Болор гэдгээс гадна тэдэнтэй сайхан хамтарч чадаж байвал улс төр гэдгээс үл хамаараад ажил нь урагшлаад байх боломжтой. Энэ яаманд улс төрийн томилгоогоор ирээд энийг ч өөрчилнө, тэрийг ч солино гээд байвал хэцүү л дээ. Яагаад гэхээр дипломат алба гэдэг нарийн зүйл.

-Улс төртэй хэдийнээс холбогдсон, Ардчилсан намд хэзээ элссэн юм бэ?

-Ардчилсан хувьсгалыг анх эхлэх үеэс л сонирхож байсан. Дараа нь “Ардчилсан холбоо” эвсэл 1996 онд сонгуульд яллаа гээд баярлаад гүйж явсан оюутны нэг. Тэгээд 2001 онд таван найзтайгаа зургуулаа Ардчилсан намд элсч байлаа. Түүнээс хойш идэвхтэй гишүүн байсан даа. Архангай аймагтаа сонгуулийн сурталчилгаа энэ тэр хийж явсан. Тэгээд 2008 онд хамтарсан Засгийн газар байгуулагдахад дэд сайдаар томилогдож ирсэн. Гурван жил болчихлоо.

-Та Ардчилсан намын дэргэдэх залуучуудын байгууллагыг тэргүүлдэг. Энэ нь нам дотор нэлээд үүрэг рольтой, намын нүүр царай болсон сонгуульт ажил гэж ойлгож байна. Ардчилсан залуучуудын холбоо өнөөдөр юу хийж байна вэ? Ардын намын залуучуудын байгууллагатай харьцуулахад их л нам гүм оршдог юм шиг ээ. Та нарыг намын ахмадууд дараад байдаг юм уу, эсвэл өөрсдийн чинь санаачилга дутаад байдаг юм уу?

-Ер нь хоёр намын өөрсдийнх идеалиуд огт өөр шүү дээ. Шал өөр. Гэтэл өнөөдөр бидний хамтарсан Засгийн газраа байгуулдаг шалтгаан нь эдийн засгийн суурь болох асуудлуудаа хамтарч шийдвэрлээд цааш явахгүй бол хөгжлийг тушиж байна гэдэг үндэслэл. Эдийн засгийн хөгжлийн торгон үе дээрээ бид ирчихээд байхад улс төрөөр барьцаалан хөгжлөө тушиж болохгүй л гэсэн үзэл санаан дээрээ хамтарсан шүү дээ.
Тэрнээс биш хоёр намын үндсэн идеалиуд бол огт өөр юм. Ардын намын залуучууд ийм, тийм гээд муулаад байх сонирхол надад байхгүй л дээ. Өөрийнхөө намын залуучуудыг ямар вэ, юу хийдэг вэ гэдгийг л би ярья. Манайх барууны чиглэлийн нам. Залуучууд нь өөрсдийнхөө бор зүрхээр босч яваа хүмүүс. Үүнийгээ зөв гэж бодоцгоодог. Улс төрийн амбици маш бага. Манай Удирдах зөвлөлд яваа залуучууд бүгд л тийм дээ, өөрсдөө бизнесээ хийгээд хувийн хэвшилдээ ажиллаад амжилт гаргаад явах л сонирхолтой. Чөлөөт зах зээлийн нийгэмд хувийн хэвшилд ажиллаж, баялаг бүтээгээд явж болж байгаа тохиолдолд улстөржөөд байх шаардлагагүй гэж үзэцгээдэг юм. Заавал улс төр хийгээд, уриа лоозон бариад явах албагүй. Би Ардын намын залуусыг ийм гэж хэлж байгаа юм биш шүү. Хоёр намын залуусын хүсэл, зорилго нэг л байгаа. Харин улс орноо хөгжүүлэхийн тулд аль талаас нь яаж явах вэ гэдэгт ялгаа байгаа болов уу. Өнөөдрийн зах зээлийн эдийн засаг гэдэг юу билээ. Эдийн засаг хөгжсөний дараа үүнийгээ дагаж нийгмийн халамж бий болдог. Тэгэхээр нийгмийн ардчилал гэж яриад байгаа зүйл чинь бидний ярьдгаас өөр зүйл болчихоод байгаа юм. Манай залуус улс төрийн идэвх багатай байх. Тэрнээс биш манай холбооны Удирдах зөвлөлийн хурал дээр л гэхэд залуус маш гоё санаанууд гаргаж ирдэг. Холбооныхоо гишүүдийг хуваагаад хагас сайн өдөр болгон оюутан залуусын дунд уулзалт, ярилцлага хийдэг. Би жишээлбэл, хамгийн сүүлд Баруунхараа орлоо гэхэд тэнд ойр хавийн жар, далан залуу л цугласан байх. Тэд маш сонирхолтой үзэл бодол гаргаж ирж байсан. Тэдний дунд заавал хурал зөвлөгөөн хийгээд байх шаардлага байхгүй шүү дээ.

-Улс төрийн нам юуны өмнө үзэл баримтлал, улс орныг хөгжүүлэх бодлого л гаргаж ирэх ёстой байгууллага. Одоо бол улстөрч л төрүүлдэг байгууллага юм шигээр нийтээр ойлгохоор хэмжээнд хүрчихлээ дээ, тийм ээ?

-Тийм, бодлого л гаргаж ирэх ёстой. Өнөөдөр манай улстөрчид би, би гэж ярих дуртай болчихлоо. Би энэ тойрогт гарч ирвэл төдөн төгрөг өгнө, тийм зам тавина, ийм цэцэрлэгийн байр засна гэж ярьдаг. Ийм жишиг рүү яваад байгаа нь буруу. Тийм л учраас манай нам пропорциональ системээр сонгууль явуулах нь зөв гэж үзээд байгаа хэрэг. Хувь хүн дээр биш нам дэрээ, намын бодлого дээр сонголт төвлөрөх ёстой. Тэгж байж улс төрийн намуудын хариуцлага, улс төрийн соёл яригдана, уг нь. Тэгтэл хоёр намын идеал өөр учраас сонгуулийн хууль дээр санал зөрчихөөд байна гэж би боддог.

-Улс төрийн амбици, шуналаар хөдөлдөггүй, бодлого, бодол ярьдаг залуустай юм бол Ардчилсан намд их зөв суурь бэлтгэгдэж байгаа гэж ойлголоо?

-Иргэд эх орондоо сайхан амьдрах бололцоог л бий болгох ёстой. Та бүхэн анзаарсан бол өнөөдөр гаднаас Монголыг чиглэсэн урсгал маш их боллоо. Англиас гэхэд 2000 гаруй монголчууд буцаж ирлээ. CNN-ийн мэдээгээр цацаж байна, Монгол бол ирэх 10 жилд хамгийн хурдацтай хөгжих эдийн засаг гэж. Энэ эдийн засгийн хөгжлийг л дэмжих ёстой. Түүнээс биш эдийн засгийн өсөлтөөс гарах үр дүнг халамжинд шингээгээд байвал буруу. Зах дээр очоод залуучуудын саналыг сонсч байхад тэд юу гэж байна гээч. “Бидэнд мөнгө хэрэггүй ээ. Татварын байцаагчаа сард гурав явуулдгаа л больчих. Тэр мэргэжлийн хяналтын байцаагчаа сард тав ирүүлдгээ л байчих. Тэд чинь сард тав ирээд бөөн торгууль бичээд л, хариуд нь хахууль өгөх болж байна” гэж ярьцгааж байна. Бидэнд зүгээр л ажил хийх нөхцөл бололцоог нь өгчих л гэж байгаа юм.

Энд хэлэхэд хоёр ялгаа байгаад байгаа юм шүү. Ардчилсан намын амласан сая төгрөг гэдгийг хүмүүс буруу ойлгосон. Сая төгрөг өгнө гэж Ардчилсан намын мөрийн хөтөлбөр байхгүй ш дээ. Сая төгрөгийг ирэх дөрвөн жилд хувьцаа хэлбэрээр өгнө гэж хэлсэн. Хувьцаа авна, хувь эзэмшинэ гэдэг бол эдийн засгийн ойлголт. Хууль эрх зүйн орчинд баталгаажсан ойлголт. Хишиг гэдэг бол “Богд оо, боов хайрлаач” гэдэг шиг л зүйл. Үнэгүй өгөөд л байх зүйл гэсэн үг. Дараагийн засаг гарч ирээд үүнийг байхгүй болгочихвол яах вэ? Харин хувь гэдэг бол хувьцаа хэлбэрээр байж л байх зүйл. Хоёр намын хөтөлбөрийн ялгаа үүндээ байдаг. Эдийн засгийн хувьсгал гээд бид ярьж байна. Энэ хорин жилд бид иргэдээ эдийн засгийн эрх чөлөөнд хүргэж чадаагүй л байж байна. Бид ардчилсан нийгэм байгуулж буй юм бол түүнийхээ зарчим, идеалийг л баримтлал болгож явах ёстой шүү дээ. Гэтэл тэгж чадахгүй байна. Зорьсондоо ямар замаар явж хүрэх гээд байгаа хэрэг вэ. Үнэндээ ирэх 2012 оны сонгууль бол түүхэн сонгууль болно. Энд ёстой ард түмэн шийдвэрээ гаргах байх. Заавал Ардчилсан намыг сонго, Ардын намыг сонго гээд байгаа юм биш шүү, зөв ойлгоорой. Аль нам нь зөв бодлого гаргаж байна, түүнийг нь дэмж гээд буй юм. Аль аль нь мөрийн хөтөлбөр гаргана, түүнийг нь тунгаа л гэсэн үг. Бодит, бодит бишийг нь харах ёстой. Түүнээс хэдэн лидерийнх нь нүүр царайг харж шийдэж болохгүй. Аль нам засгийн эрхэнд гарснаар энэ улс оронд ямар өөрчлөлт гарах юм бэ гэдгийг харах ёстой.

-Сонгуулийн хөтөлбөр гэснээс Ардчилсан нам “Монгол хүн 2020” хөтөлбөрийг иргэдээр хэлэлцүүлж байгаа. Энэ нь ирэх сонгуульд мөрийн хөтөлбөр болно. Ардчилсан залуучууд энэ хөтөлбөрт өөрсдийн үзэл бодлоо яаж шингээж байгаа юм бэ. Сайхан үзэл бодлоо өөр хоорондоо ярилцаад сэтгэл ханаад сууж байгаа биш биз?

-“Монгол хүн 2020” хөтөлбөр маш зөв зүйл болсныг очсон газар болгонд ярьж байгаа. Ардчилсан намын брэнд болчихлоо ч гэж байгаа хүмүүс байна. Бид хүмүүсээс санал аваад бүс, бүсээр нь бодлого гаргаж ирэх юм. Энэ хүрээнд “Монгол залуу хүн-2020” гэсэн хөтөлбөр гаргаад аймаг, бүсээр хэлэлцүүлээд явж байгаа. Эцэст нь эндээс “Залуучуудын цогц хөтөлбөр” гэдэг бодлогын баримт бичиг гарах юм. Үүнийгээ ирэх аравдугаар сард болох Ардчилсан залуучуудын холбооны Бага чуулганаар хэлэлцэж батлаад намд өргөн барина. Түүнийг нь нам хэлэлцэж, нэгдсэн бодлогодоо тусгана. Нам ялсан тохиолдолд энэ бүхэн төрийн бодлого болж хэрэгжинэ. Тийм учраас үүнийг нь л манай сонгогчид сайн харах ёстой юм. Түүнээс Болор байна уу, Дондог байна уу гэдэг асуудлын гол биш ээ.
Бид маш зоригтой, зоригтой санаануудыг намдаа оруулна. Хэр дэмжлэг хүлээхийг мэдэхгүй. Ер нь манай улстөрчид ард түмэнд таалагдахын тулд аливаа зүйлээс айдаг болсон доо. Ялангуяа сонгууль дөхөхөөр бүр ч явахаа байдаг тал бий. Уг айхгүйгээр зоригтой алхмуудыг хэрэгтэй л бол хийх л ёстой. Иргэд эхлээд уурлана бухимдана, эцэст нь үр дүнг хүртэнэ. Энэ л чухал шүү дээ.