мэдэхгүй сайхан өсч байна. Хүний хөгжил сангаас сар бүрийн 15-ны өдрөөс тараадаг 21.000 төгрөгийг авах гэж хэдэн өдрийн турш хар үүрээс эхлэн үргэлжилдэг дарааллыг эс тооцвол шүү дээ. Идэх хоолныхоо төлөө өдөр бүр жагсаж, дайралцдаг байсан үеэ бодвол “зангарагатай” төрийнхөө тарааж байгаа мөнгийг авахын төлөө сардаа нэг удаа жагсах ч бас гайгүй байнаа. Гэхдээ бас тодорхой давтамжтайгаар хүлээлт үүсгэж, хонон өнжин дараалал үүсгэдэг нэг явдал бий. Энэ бол Солонгос оронд хөдөлмөр эрхлэхийг хүссэн залуусын бүртгэл.

Энэ жил солонгос хэлний түвшин тогтоох шалгалтад 9957 залуус бүртгүүлжээ. Эдгээр залуус өнгөрсөн жилүүдийнхээс ялгаа байхгүй майхан сав барьж, хонон өнжин дугаарлажээ.
Ийм мэдээлэл хэсэгтээ л сэтгүүлчдийн онцлох сэдвээс холдсонгүй. Энэ бол хэвлэл мэдээллийнхний нэг долоо хоногийн гол сэдэв, олон олон гэр бүлийн горьдлого тээсэн хүлээлт, идэр залуусаа харьд орчин үеийн цөллөгөнд илгээж, хар хятадуудыг оронд нь өндөр хөлсөөр ажиллуулж байгаа өнөөгийн Монголын нийгмийн эмгэнэл. Монголд уул уурхай хөгжиж, түүнийг дагасан ажлын байрны тоо хэдэн мянгаараа нэмэгдэж байна, Монгол орныг гадаадын хөрөнгө оруулагч компаниуд сонирхож байна гэх боловч сар бүрийн 21.000 төгрөгөө авах гэж хүлээсэн иргэд, харийн орныг зорихыг хүссэн идэр залуусын цуваа яагаад тасрахгүй байна вэ?

Монголд ажлын байр бий юу? Бий. Цалингийн дундаж хэмжээ өсч байгаа юу? Өсч байгаа. Тэр битгий хэл гадны бүхэл бүтэн улс орон, гүрэн дамжсан том корпораци, бүр хувиараа ч ирэх гадаад иргэдийн тоо улам нэмэгдсээр байна. Гэтэл хийж бүтээх хүч тэнхээ, эрдэм чадал нь бүрдэж яваа идэр залуу насныхан маань яагаад харийн оронд хар ажил хийхээр хонон өнжин жагсана вэ? Юу нь болохгүй болчихоод, юу нь дутуудаад жил жилийн энэ бүртгэлээр залуус маань хонон өнжин, холоос зорин зорин бүртгүүлнэ вэ? Энэ жилийн бүртгэлийн үеэр “Солонгосыг зорих идэр залуусыг эх орноосоо урвасанд тооцъё” гэх мэт гоморхож, хатуурхсан нийтлэлүүд ч нэлээд гарсан. Залуус энэ бүхнийг унших ч завгүй, бүртгүүлэхээр дугаарласаар... Үнэхээр гадаадад гарч ажиллахыг хүссэн мянга мянган залуус эх орноосоо урваж байгаа юм гэж үү? Олон олон асуулт, хариулт, хэтэрхий их шалтаг шалтгаантай энэ асуудлыг тэдгээр залуусыг л урвагчаар нь дуудаад орхичихож даанч боломгүй мэт.

Энэ бол урвалтаас тэс ондоо зүйл. Магадгүй, бусдын төлөө үүрэг хариуцлага хүлээж, хамгийн сайхан насаа хүний нутагт өнгөрүүлнэ гэдэг бол эр зориг, итгэл найдвар, алсын зорилго гээд хамгийн хүндтэй үгээр хэлж болохуйц зүйл. Яагаад гээч? Яагаад гэвэл ижилхэн өнгийн фудболка, малгай өмсч, хүзүүнээсээ пайз зүүсэн хэдэн зуун залуус нисэх онгоцны буудал дээр аав ээж, үр хүүхэд, амраг ханиасаа салж ядан уйлалдсаар явахыг би олон удаа харсан. Олон удаа уйлсан. Олон удаа зүрх өмөрсөн... Мэдээж, хүн өөртөө байхгүй бүхнийг бий болгохын төлөө, хайртай бүхнээ жаргалтай амьдруулахын төлөө л хүнд хэцүү замыг сонгодог. Тэдний ард өөрийн гэсэн байр сууцтай болно гэж өнийн мөрөөдлөө ижилсүүлсэн хань ижил нь, өнгө мөнгөөр хэмжигдэх өнөө цагт аавынхаа гараас амттан харж бүлтэгэнэх үрс нь байгаа. Тэдэнд энд чулуу өшиглөн ажилгүй суух, болсон болоогүй худал үнэн зүйл ярьж цээжээ дэлдэн дөвчигнөх, хар хятадуудаас дор үнэлэгдэн хайран залуу насаа үрэх цаг хугацаа байхгүй. Яагаад гэвэл цаг хугацаа урссаар, үр хүүхэд нь өссөөр байгаа. Тэдэнд төр засаг 21.000 төгрөгөө сард нэг удаа тараахаас илүү тогтвортой эрхлэх ажлын байр, хөдөлмөрийг нь бодитоор үнэлэх үнэлэмж хэрэгтэй. Үнэлж чадах юм бол тэд энэ үнэлгээний төлөө чин сэтгэлээсээ ажиллаж чадна. Тиймдээ ч харь оронд хайртай бүхнээсээ хол халуун залуу насаа өнгөрөөхөөр хонон өнжин дугаарлан зогсож байгаа нь энэ.

Монгол залуус ганц биеийн жаргал хайсандаа, харь улсын соёлыг үзэхийн төлөө урь орох хаврын эхэн сардаа хайртай ээж аавдаа золгож чадалгүй олон оныг үддэггүй гэдэгт итгэдэгийн хувьд, бас энэ дүр зураг жилээс жилд хэвээр байгааг харсаар байгаагийн хувьд UPTOWN энэ сэдвийг хөндлөө. Овойж оцойтлоо олохоо байг гэхэд гэр бүлээ аз жаргалтай аваад явчих тогтмол орлого, эрхэлсэн ажил, амьдрах байр сууц залууст маань үнэхээр бий бил үү? Бусдын хажууд толгой хоргодолгүй амьдрах ганц өрөө сууцтай болох гэж залуу халуун насныхаа 10 гаран жилийг хөмсгөө атируулж, бүсээ чангалан байж жирийн залуу гэр бүл зүтгэж байна. Арай гэж нэг орох оронтой болтол үр хүүхэд нь өсч наагуур ярихад сургалтын төлбөр, цаагуур ярихад ахиад л байр сууц бэлдэж өгөх, эсвэл үр хүүхэд нь өөрсдийнх нь туулсан амьдралын жимээр ахин мацах хэрэг гарна. Энэ бол дундаж амьдралтай монгол иргэдийн нийтлэг зураг төөрөг. Монголд дээд боловсролтой ажилгүйчүүдийн тоо жилээс жилд тэлж, дундаж иргэний цалин 427,7 мянгад хэлбэлзэж байна гэж энэ оны хоёрдугаар улиралд Үндэсний статистикийн хорооноос мэдээлжээ. Энэ нь өмнөх оны мөн үеийнхээс 89.1 мянган төгрөг буюу 26.3 хувиар нэмэгдсэн гэж байгаа ч тэтгэвэр тэтгэмж, цалингийн хэмжээтэй ихэр юм шиг уралдан өсдөг үнийн өсөлттэй харьцуулахад амьдралд бодит ашгаа өгөх нь тун бага.
Гэтэл Монголд үүдээрээ ороод шууд гал тогоо, бие засах өрөөтэй, хамгийн бага талбайтай, хамгийн хямдхан ганц өрөө байр 25-30 сая төгрөгийн үнэтэй. Энэ байрыг зээлээр авахын тулд залууст урьдчилгаа мөнгө хэрэгтэй. Урьдчилгаа мөнгөө ах дүүс, аав ээжээсээ зээлээд бүрдүүллээ гэхэд эргээд төлөх найдвартай хөрөнгийн эх үүсвэр буюу тогтмол эрхэлсэн ажил алга гэнэ. Эрхэлсэн ажилтай хэдхэн залуу гэр бүлээ цалингийн хэмжээ чинь зээлээ төлөөд цаана нь амьдралаа аваад явчихаж хүрэхгүй байна гээд буцаана. Хотын зах хавьцаа хямдхан байр, хашаа байшин хөлслөөд хөл дүүжлэх унаатай болъё гэхээр барьцаа хөрөнгө байхгүй гэж гоочлоно.
Ингээд л залуусаа алхам тутамд нь хавчиж, болохгүй, бүтэхгүй, чадахгүй гэж голсоор эх орноосоо ирээдүйг олж харах боломжгүй болгоод байгаа нь харийн орныг зорьж харц боол хийх гэсэн урвагчид гэж адлагдахад хүргээд байгаа юм биш үү? Үнэхээр эзэмшсэн боловролдоо тохирсон чанартай мэдлэг, бүгдийг нь ажлын байраар хангах зах зээлийн багтаамж, залуусаа дэмжсэн төр засгийн бодлого, ажил олгогчдын алсын хараа байсан бол тэд ингэж ад үзэгдэн үзэгдэн хайртай бүхнээсээ хол, хүнд хүчир хөдөлмөр хийх гэж зүтгэх байсан гэж үү?
Монголд ажлын байр байна л гэдэг. Гэтэл тэр ажлын байрнууд нь залуусын эх орондоо эзэмшсэн боловсролын чанараас хамаагүй дээгүүр, өндөр шаардлага тавьдагийг бүгд мэддэг. Үүнийг ч буруутгах аргагүй. Хэн ч гэсэн чадварлаг мэргэжилтэн ажиллуулахыг л хүснэ шүү дээ. Өдөр тутмын сонин дээр нийтлэгдсэн ажлын байрны зар дээр ихэвчлэн орос, англи хэлний өндөр мэдлэгтэй, мэргэжлээрээ 3-5 жил ажилласан, дипломны голч оноо 3-аас дээш байх гээд л үргэлжилж өгнө. Манай аль ч их дээд сургуульд чухам үндсэн мэргэжил нь л биш бол гадаад хэлийг хоёр гурваар нь өндөр түвшинд эзэмшүүлнэ гэдэг жинхэнэ үлгэрийн далай. Мэргэжлээрээ 3-5 жил ажиллана гэдэг бол бүр ч боломж багатай зүйл. Ёстой л зүүний үзүүр дээр арвай тогтохтой адилхан хувь заяанд сургууль төгсөнгүүтээ мэргэжлээрээ ажиллахыг тооцож болох юм. Яагаад гэвэл ажил олгогчид эхнээсээ ажлын туршлагатай гэсэн шалгуур тавиад байгаа юм чинь дөнгөж сургууль төгссөн залуус яаж ч ажилтай болох вэ дээ. Ингээд л ихэнх төгсөгчид ажилгүйчүүдийн эгнээнд шилжихгүйн тулд худалдагч, борлуулагч, барилгачин, барны үйлчлэгч гээд аль таарсан ажлаа хийнэ. Цалин мөнгөнд хүрэхийн тулд хийсэн энэ алхам нь хожим ажлын туршлагагүй, мэргэжлийн чадваргүй гэж гологдоход хүргэнэ. Арай гэж олсон эдгээр ажил нь ч өрх толгойлж, биеэ дааж амьдрахад хангалттай биш. Аав ээж, ах эгчийнхээ хажууд толгой хавчуулан амьдарч байгаа залууст тэднээсээ унаа хоолны мөнгө гуйхгүй байж, бас ажилгүй гэж үглүүлэхээс л түр зуур аврах төдий. Авсан цалингаараа орон байр, унах унаатай болно гэж бодолт ч үгүй.

Дөрвөн жил хамаг байдгаа зарж үрж, арай гэж төгссөн чанар муутай боловсрол нь сургуулийн босгоо эргээд алхангуут л ингэж үнэгүйддэг. Эгэл жирийн ихэнх иргэдийн амьдрал ийм л байдаг. Эцэст нь харьд хар ажил эрхлэхээр одсоор байгаа залуусын цуваа тасрахгүй байгаагийн шалтгааныг иргэдийн амьдрал дээр тэр бүр өгөөжөө өгөөд байдаггүй, идэр залуусаа эх оронд нь ажил хийх боломж олгохгүй байгаа төр засаг, монгол хүнээ адгийн хятадаас дорд үздэг ажил олгогчдоос асуумаар санагдлаа.
Өнөөдөр бид эх орондоо ажил олж чадахгүй харийг зорьсоор байгаа залуусын тухай хэдэн талаас нь яаж ч ярилаа гээд удирдах, бодлого тодорхойлох түвшинд л шийдэхгүй бол харийг зорих залуусын цуваа үргэлжилсээр байх нь тодорхой. Харийг зорьсон залуусын бодит амьдрал дээр учирдаг олон олон хүндрэл шалгуураас энэ удаад нэгийг нь л онцолж дурдья. Тэд чадалтай сайхан цагтаа жаргах гэж харийг зориод ясаа тавих гэж л буцаж ирдэг бэртэгчин үзэлтнүүд биш. Гэхдээ харийг зорьж буй тэр олон залуусаас олж буй мөнгө, харж буй өнгөнд хууртан өөр амьдрал зохион гэр бүлээсээ нүүр буруулдаг нь цөөнгүй бий. Монголд сүүлийн жилүүдэд огтхон ч буурахгүй байгаа гэр бүл салалтад харьд ажиллахаар одсон эдгээр залуус ч бас чамгүй “хувь нэмэр” оруулж байгаа. Нэг л өдөр эргээд ирнэ, халуун бүлээрээ хамтдаа амьдрана гэж итгээд үлдсэн хань ижил, үр хүүхдээ орхин байгаа тэднийг өмгөөлж үнэхээр чадашгүй нь. Харьд ажиллахаар одоод гэр бүл, үр хүүхдээ орхисон залуусын жишээг олон хүн мэдэж байгаа. Тиймээс энд үргэлжлүүлэн нуршихыг хүссэнгүй. Хөгжил гэдэг мөнгөнөөс биш, гадна харагдах өнгөнөөс биш, харин хүн бүрийн сэтгэл дэх хайр, хүндэтгэл, хариуцлагаас эхэлбэл хөгжил гэдгийн жинхэнэ утга тэр юм. Мөнгөөр эд хөрөнгийг худалдаж авч чадах ч түүгээр орлуулж болдоггүй олон зүйлс амьдралд байдаг. Тиймээс харьд одож буй залуустаа ганзага дүүрэн олзтой, зүрх дүүрэн хайртай, сэтгэл дүүрэн ухааралтай эргээд ирээрэй гэж хүсье. Тэр цагт элгэн садан, хайртай хүмүүс тань таныг харьд олж чадаагүй дотно сэтгэл, халуун хайраар угтаж, эх орон чинь ивээл түшгээрээ түшиж угтах болно. Монгол гэр бүл үргэлж элэг бүтэн, дүүрэн жаргалтай байх болтугай.
Ж.Мөнхцэцэг