Бөхийн өргөөнд явж байгаад Х.Баянмөнх аваргатай таардаг юм байна. Аварга өргөөн дотор бөхийн сургуулийнхаа оюутнуудыг бэлтгэл хийлгэхээр ирийтэл нь жагсаагаад орж ирсэн юм. Өөрөө өргөөний хоймрын суудалд тухалж аваад хараачилж суух. Энэ ер нь ямар байна, тэр нөхрийн бэлтгэл ер нь ямар байгаа бол гэсэн байдалтай шавь нэг бүр дээрээ хараа тогтоогоод байр байдал нь нухацтай. Дэргэд нь давхиж очоод суулаа. Ингээд их аваргын докторын зэрэг хамгаалсан сэдвийнх нь талаар асууж сураглалаа. Аварга ярьж байна аа, "Үгүй ээ энэ судалгааны ажил хийх гэдэг биеийн хүчний хөдөлмөр голдуу хийж байсан бидэн шиг хүмүүст ярвигтай шүү. Миний судалгааны ажил бол бүтэн 25 жилийн хүч хөдөлмөр. Төлөвлөгөө гаргаж нэгтгэн системтэйгээр цаасан дээр буулган дүгнэлт гаргахын тулд зургаан сар суусан юм. Манайх хөдөө адуу малтай байдаг, би гэрээсээ нэлээн зайдуу нэг жижиг гэр бариулчихаад тэр дотроо юмаа бичдэг байлаа. Их ядарна, бичих дур хүрэхгүй үед нь жаахан айраг уучихаар намрын айрганд халаад унтаж орхино. Тэгж байгаад л босч ирээд бичиж өгнө дөө. Ингэж байж л дэд докторынхоо бүтээлийн ард гарсан даа. Одоо докторын бүтээл дээрээ сууж байна" гэснээр бид хоёрын яриа сэдэрсэн юм.

Би аваргаас асуулаа л даа. "Ингэхэд танд эрдмийн ажил хийх санаа хэдийнээс төрсөн юм бэ" гэж. ... Аварга за байз гэж бодолхийлснээ ... УБИС төгссөний дараахан Москвад нэг мундаг эрдэмтэнтэй таарсан юм (эрдэмтнийхээ нэрийг хэлсэн боловч яриаг таслахгүйн үүднээс лавшруулж асууж чадсангүй.сурв). Тэр хүн намайг бөхийн спортоор судалгаа хий гэлээ. Тухайн үед миний санаанд багтахгүй байсан санагдаж байна. Тэр эрдэмтэн надад хэлэхдээ ... Чи нэг дэвтэр биеэсээ битгий салга. Өөрт ажиглагдсан зүйлээ, шинээр орж ирсэн санаагаа жижиг гэхгүй тэмдэглээд бай. Тэгээд нэг жилийн дараа хоёулаа уулзъя гэдэг юм байна. Тэгээд нэг жилийн дараа Тбилисийн олон улсын тэмцээний үеэр нөгөө хүнтэйгээ уулзах үед миний дэвтэр дээр 500 орчим зүйл тэмдэглэгдсэн байв. Дэвтрээ үзүүлж их ярилцсан. Тэгэхэд тэр эрдэмтэн ... чамд олон сайхан бүтээл хийх боломж байна. Үүнийгээ цааш нь үргэлжлүүл гэсэн дээ. Ингэж л анх судалгааны ажил хийх эхлэл тавигдсан гэснээр аварга амьсгаа авч шавь нарынхаа бэлтгэл рүү анхаарлаа баахан хандууллаа.

Тэгж байснаа Баянаа аварга халааснаасаа дунд зэргийн хар дэвтэр гаргаж ирээд "Өнөөдөр ч би энгэрээсээ дэвтэр салгадаггүй юм. Бие засаад сууж байхад хүртэл янз бүрийн сэдэл санаа орж ирдэг шүү дээ. Тэр бүхнийгээ тэмдэглээд л явдаг юм. Ийм зүйлс тэмдэглэсэн дэвтэр одоо надад 15, 16 орчим бий" гэлээ. Баянаа аварга ярианы дундуур бэлтгэл хийж буй оюутнууддаа тэг ингэ гэсэн заавар зөвлөгөө өгөөд яриагаа үргэлжлүүлж байв. ...Одоо манай хүүхдүүд намайг ганц хоёр зүйл дээр зэмлээд байх юм. Нэгд элдэв бусын эрээн цаас шагайж өөрийгөө ядраагаад гэж. Хоёрт, хэргийг нь хийхгүй байж адуу мал цуглуулж түүнийхээ хойноос өдөр шөнөгүй хөөцөлдөх юм гэсэн ийм хоёр зүйл дээр зэм сонсоод байх болсон доо гэж инээв. Ингээд аварга шавь нар дээрээ буцаад хэсэг төвлөрч юм бодсоноо ... Үгүй энэ Сэлэнгэд нэг айлд орос цусны хольцтой сайн соёолон үрээ байна гэнэ тийшээ нэг явна гэв. Тэгснээ, би ч ер нь нэг тийшээ явах болов л хүүхдүүддээ, гэр орныхондоо хэлэхгүй шүү дээ, шууд л гараад давхичихна. Уул нь манай адуу 300 орчим болоод байсан юм. Даанч маллаж дийлэхгүй 80 орчмыг нь шилж аваад бусдыг нь зарчихсан. Үлдсэн хэдэн адуугаа Гачууртад том хашаан дотор авчраад хашчихсан. Ер нь бөх барилдаад морь уях гэдэг ёстой бүтэхгүй зүйл юм. Үүнийг ч надад дээхнэ үед улсын арслан "хужаа" Чүлтэмсүрэн гуай хэлж л байсан юм гэснээр бид хоёрын адуу малын тухай хоромхон зуурын яриа өндөрлөлөө.

Энэ үеэр оюутнуудтай хамт бэлтгэл хийж буй улсын заан Б.Гантогтох, Б.Ганбат (энэ бичлэгт буй бөхчүүдийг тухайн үеийн цолоор нь бичив.сурв) нар дээр нэмэгдэж улсын арслан А.Сүхбат орж ирлээ. Баянаа аварга, Сүхбатыг дуудаж "Бэлтгэл тараад Сеүл ресторан руу багш нартай хамт явна шүү" гэж хэлэх сонсогдов. Аварга, Б.Гантогтох, Б.Ганбат хоёрын барилдааныг хэсэгтээ ажигласнаа ... энэ Гантогтох мөн ч их таргалж байна даа. Лав 125 кг хүрсэн шүү гэсхийн халаглах маягтай болж ирснээ "Яадаг юм бол доо, жин нэмэгдэхээр чинь хөдөлгөөн багасна. Ер нь Гантогтох чинь хүүхэд байхын хашир, харж зогсож байгаад хүний алдаан дээр ажиллачихдаг байсан юм. Миний бага хүү юм шүү дээ. Эрх золиг л доо. Эрх ч гэж дээ би л дэргэдээсээ салгахгүй эрхлүүлчихдэг хүн. Эхнэр хүүхэдтэй болоод байхад нь хүртэл дэргэдээ гурван жил уясан. Сүүлдээ залхсан байх аа" гэж ярих.

Тэгж байтал Гантогтохын цаанаас Ганбат заан босч ирэхийг харсан аварга "Бие нь их задарч байна. Анх ирэхдээ туранхай шар хүүхэд ирсэн юм" гээд би чамд Ганбатын тухай нэг зүйл ярья ... анх би Ганбатыг Увсаас авчраад одоо энэ ҮБТДС-ийн захирал Лхагвасүрэн, өөр хэн хэн ч байлаа нэлээн хэдэн хүмүүсийн дэргэд ёстой нэг бөх болох хүүхэд нэгийг авчирлаа гэж хэлэхэд тэд нар энэний бөх болдог ч гэж ...үгүй энэ Баянаа аварга зөнөж байгаа юм байх даа гэж байсан юм.

Тэгэхэд Ганбат туранхай, дээр нь нэг муу сөөвийсөн сахалтай шүү ухаантай тийм л нөхөр байлаа (инээв). Үнэндээ ч бөхийн талын байгалиас заяасан жаахан юм ч бий л дээ. Одоо тэгээд бэлтгэл нэг их хийхгүй юм. Бие нь зовиуртай ч байгаа юм уу, энэ Ганбат ч ганц биш сая тэр Бумбаярын бэлтгэл хийхийг нь харахад бөглөрч үхэх гэж байгаа бололтой байна. Ер нь ч тэгээд би одоо эд нарт олон юм хэлэхээ больсон. Өөрснөө мэднэ биз. Олон л захиргаагүй хүмүүс болох нь шиг байна. Өдий зэрэгтэй болцгоолоо. Цолны зах зухаас барилаа, тийм биз дээ хэмээн надаас асууж байв. Харин тэрбээр А.Сүхбатын бэлтгэл хийхийг харзанаснаа "Энэ Сүхбат л формоо бариад бэлтгэл гайгүй хийж байна. Хараад байхад Сүхбат чинь ерөөсөө олон мэх хийгээд байгаа бөх биш юм. Гэхдээ олон мэх мэдэж байна. Харин өрсөлдөгч бөх маань ямар байдалтай надтай барилдаж байна. Хүчний тэнцвэр нь хаашаа байна, хаашаа унаж болох нь вэ. Би өөрөө ямар барилдаан хийх ёстой вэ зэргийг тухайн барилдааны явцад онцгой мэдэрдэг бөх юм. Энэ бол авьяас юм л даа" гэхчлэн тэр бүр хүнд ярьдаггүй унаган шавь нарынхаа нууцыг дэлгэж билээ.

Х.Баянмөнх аварга бид хоёрын энгүүн хууч үүгээр хараахан өндөрлөчихөөгүй юм. Аварга яриагаа үргэлжлүүлж ...Манай бөхийн холбооны 10 жилийн ой арванхоёрдугаар сард болно. Тэр үеэр аварга, арслан, заан, начингууд тус тусдаа баг болж шатрын тэмцээнд оролцох юм байна. Мөөеө, Бат-Эрдэнэ, Балжинням бид дөрөв нэг баг болж оролцоно. Бараг л түрүүлэх биз. Манай Мөөеө чинь шатрын аварга шүү дээ гэснээ ...үгүй энэ Мөөеө бид хоёрын паян гэж дуусахгүй шүү. Би Мөөеөгийн нэг бүтэлгүй авьяасын тухай гоё зүйл ярья. Ингэдэг юм байна. 1960 оны үед Унгарт Мөөеө бид нар тэмцээнд очоод тэндээ бэлтгэлийн заваар Унгарын бөхчүүдтэй хөлбөмбөг тоглодог юм байна. Тэгсэн Мөөеө их зальтай, эсрэг багийн хаалга руу бөмбөг явахаар гүйж очоод хаалгачийг нь таглаж зогсоод бөмбөг харуулах боломжийг хааж бидэндээ оноо авчирдаг байв.

Тэгсэн нэг удаа эсрэг талаас манайх руу бөмбөг ирлээ. Бид тэвдээд бөмбөгийг буцаах санаатай Мөөеөг бөмбөгний өмнөөс гүйлгэлээ дээ. Манай хүн хар хурдаараа гүйж очоод өнөө бөмбөгийг нь өшиглөтөл байдаггүй ээ бөмбөгийг нь биш харин бөмбөгний доод газрыг өшиглөөд хөлөө бариад ойчдог юм байна. Хөлөө бэртээхээ нь алдсан, базарваань хумпад. Тэгээд Унгараас ирээд сар болсны дараа бид нар бэлтгэл дээр дахиад л хөлбөмбөг тоглолоо. Тэгсэн Мөөеө сүрлэг байна. Нэг харсан гарч буй бөмбөгний хойноос л хар хурдаараа гүйж очоод өшиглөтөл бөмбөгнийхөө дээгүүр хий өшиглөөд тас гэдрэгээ саваад, нүд нь эрээлжлээд, ухаан алдаад нам ойчлоо доо. Бид ч их тэвдлээ. Тэгээд нэг юм сэргэхээр нь яав юу болов гэтэл "Яг бөмбөг өшиглөх агшинд Унгарт газар өшиглөсөн санаанд ороод жаахан дээгүүр гөвтөл харин бөмбөгөө оносонгүй" гэдэг байгаа (инээв). Манай Мөөеө бөхөд аугаа авьяастай мөртлөө хөлбөмбөгт хэрэггүй хүн байгаа юм хэмээн биднийг хөгжөөлөө.

Ийнхүү инээд наргиан дунд бидний яриа өрнөж байх зуурт оюутнуудынх нь бэлтгэлийн хугацаа дууссанаар аварга бас яриагаа өндөрлөсөн юм. Баянаа, Мөөеө хоёр аваргыг монголчууд бараг уудлаад дууссан даа. Тэдний тухай мэдэхгүй юм их цөөн. Гэвч бидний хоорондын энэ хууч төдийлөн хүмүүст хүрч байгаагүй яриа болов уу гэж бодон өнөөдөр танд хүргэлээ.

П.Хашчулуун

“ӨДРИЙН СОНИН”