мэдрэмж Улаанбаатартай танилцах явцад төрж байв. Эмнэлэгт үзүүлсэн шинжилгээний хариу мэт сайн муу өчнөөн үйл явдал ажил гэр хоёрын хооронд нэгэн хэмээр гэлдрэх зуур болоод өнгөрчээ.

Хэд хоногийн дараа Улаанбаатар байгуулагдсан өдрийг тэмдэглэх юм байна. Өнөө жилийн тэр өдөр нь тийм чухал, тэгш өдөр биш аж. Уг нь Монгол даяараа үүсэн байгуулагдсаныхаа 90,100 жилийн ойгоо нижгэр тэмдэглэж буй түүхт жилсэн. Зөвхөн Их Хүрээ л ганцаараа 372 жилийн өмнө "Ширээ цагаан нуур"-т мэндэлсэн юм даг уу. Ядаж Гандан хийд ч ханьсдаггүй. Сонирхолтой нь нүүдэлчдийн хот олноо дагаад мөн л нүүж явдаг байжээ. 28 удаа буурь сэлгээд 156 жилийн өмнө Сэлбийн хөвөөн дээр төвхнөснөөс хойш дахиж хөдлөөгүй аж.

Занабазараас хойших тав дахь Богд: "Одоо энэнээс сайхан газар олдохгүй. Нүүгээд хэрэггүй. Хожим энэ дөрвөн уулын дунд багтахгүй олуулаа амьдарна" хэмээн айлдсан нь архивд хадгалагджээ. V Богдын ерөөл бат оршиж өнөөдөр нүүдэлчид түм буман жилийн түүхэндээ анх удаа сая давсан хүн амтай суурин хоттой болсон юм. Саяхан болтол Улаанбаатарыг Бээжин, Багдад шиг хөл малгай нь төөрөлдсөн нүсэр хот болно гэж Богдоос бусад нь ер төсөөлж байсангүй. Төсөөллөө ч дандаа дутуу тооцоолж, дараа үеийнхэн засахад маш төвөгтэй алдаанууд тунарсан гэж Т.Билэгт дарга хэлж байна. Билэгтийг 1990-ээд оны сүүл үед хот удирдаж байх үед хөдөөнөөс нүүж ирэгсдээс "Яг яах гэж нийслэлд ирж байгаа вэ?" гээд зөвшилцөн нэг нь шилжүүлж нөгөө нь хүлээж авдаг байж. Гэтэл дуртай газраа амьдрах эрхийн тухай Үндсэн хуулийн заалт зөрчлөө гээд шүүхдэлцэн үүнийг болиулжээ. Үүнд тухайн үеийн "Өдрийн сонин" ч багагүй нөлөөлсөн гэлцдэг. Шүүхэд ялагдсан хот хаалгаа нээмэгц хөдөөнийхөн пир хийн ороод ирсэн. Монгол хүний амьдрахад дурламаар газар бол зөвхөн Улаанбаатар гэдэг нь улам тодорхой болсоор байна. Үндсэн хуулинд "дуртай газраа амьдарч болохгүй" гэж өөрчилдөггүй л юм бол монголчууд цаашид энд улам л нэмэгдэж ирсээр байх болно. Сүүлийн гурван жилд хоёр аймагтай тэнцэх хүн бүрмөсөн нүүж иржээ. Буцаж хөдөөлсөн нь тун цөөхөн ба гадагшлахдаа тулбал гадаадыг л зорьдог аж.

Утаатай, түгжрэлтэй, хармайны хулгайчтай орчин цагийн муухай Улаанбаатарт монголчууд цөмөөр цөмөөрөө яах гэж шаваад байдаг юм бол.

Хотыг хичнээн мууллаа ч бодит байдлаа эргээд харцгаая. Хөдөө цэвэр агаарт, ориг цагаан идээн дээр, амар тайван амьдарч буй үе тэнгийнхэн маань биднээс түрүүлж оворжин, өвчилж, тэгээд зогсохгүй амьдрал нь улам доройтож явна. Тэгвэл үе тэнгийн хотын хүүхэн чинь ямар байна. Амьдрах газраа сонгох эхний дур хүсэл эндээс л эхэлдэг байх.

Төрийн түшээд сонгогдсон хөдөө рүүгээ засгийн төсвийг хуу хаман зөөж байхад хотын түшээд улам нэвсийх Улаанбаатарыг додомдох гэж үйлээ үзэж сууна. Эзгүйрсэн хээр болоод байгаа нутагт зам тавьж, тог татаж, сургууль барьж өгсөөр байхад хүмүүс тогтохгүй хаячихаад иржээ. Хотод ирсэн хүн эхэндээ багтаж ядан, багтарч бөглөрч байснаа төд удалгүй олон дунд уусан шингэнэ. Анх удаа ирсэн атигар нүүдэлчин андашгүй. Таадайгаад явган хүний замаар зөрөх зай олгохгүй хазагнан тээглэчихдэг. Цаашид бага багаар суралцан гудамжинд нусаа нийх, хашаа руу шээх хоёроос бусдаар түрүүлж ирсэнээсээ ялгарахаа байдаг. Хотын хүн болж байгаа нь тэр.

Урилгагүй зочноо улаанбаатарчууд хадаг барин тосч аваагүй ч ад үзээгүй шүү. Адаглаад хүүхдийг нь төсвөө танан байж автобусанд хямд суулган зөөхөөс өгсүүлээд ажилтай, амьдралтай, адаг сүүлд нь орон сууцтай болгох гэж байна.

1950-иад оны сүүлээр хөдөөд "Атрын аян" эхэлж байсантай зэрэгцээд нийслэлд суурьшлын аян болсон байдаг. Эцсийн үр дүнд өнөөдөр хөдөө нь атаршиж, хотынхон нь соёлжсон. Гэр хорооллыг хусч "дөч, тавин мянгат"-ын орон сууц боссон. Одоо тэгвэл Г.Мөнхбаяр даргын үед хоёр дахь давалгаа эхэлчихжээ. 2015, 2020 он гэхэд ийм болно гэсэн сайн зураг төсөөлөл гаргасан байна. Түгжрэл ба утааны сэдвээр бүгд чалчиж байхад "Ногоон нуур"-ын шаварт байгаа айлуудтай хотын удирдлага улаан гараараа тулалдаж сууна. Төвд хамгийн ойрхон гэр хороолол, түүнээс олгойдох утаа эндээс эхэлдэг. Эхний ээлжинд энэ утааг холдуулахын тулд "Дэнжийн мянга"-ын доод хүрээс зүүн тийш "Зуун айл"-ын барилгын захын замын баруун тал хүртэлх тойрог дотор байгаа зуух яндантай айлуудтай "наймаа" хийсэн байна. Өнгөрдөг гурван сараас энэ ажиллагаа эхэлсэн гэнэ. Энэ ажлыг нийслэлийн хурлын төлөөлөгч П.Ганбаатар тэргүүтэй хэдэн залуучууд гардан хийдэг аж.

-Газрыг чинь зах зээлийн үнээр худалдаж авъя, дээр нь байгаа байшинг нь бас үнэлнэ. Гэхдээ хашаа, байшин, гэрээ өөрсдөө аваарай гэсэн юм байна.

Газар хааш хаашаагаа метр тутамд 100 мянган төгрөг. Байшин нь мод, тоосго, юунаас бүтсэнээс хамаарч тогтсон жишиг үнэ гаргасан. Тэр дагуугаа зүтгүүлсээр одоо ямар ч байсан зуугаад айлын газрыг аваад торон хашаанд хийгээд авч. Ингэж торлохгүй бол арай гэж авсан газар дээр нь "нэг хөдөө" хүрч ирээд гэрээ барьчихдаг гэнэ шүү. Төлөвлөлтийн дагуух зам, дулаан, цэвэр бохир усны хоолой тавих газраа чөлөөлөх цаг тулчихаж. Тэр зургийн дагуух айлууд ч үндсэндээ нүүгээд дуусч байгаа юм байна. Харин нэг удган бөө хүүгийнхээ хамт гүрийгээд үлдсэн гэнэ. Удган болохоор дээд 99 тэнгэрээсээ асуудаг. Тэнгэр эцэг нь нэмж 90 сая төгрөг аваа гэдэг. Энэ мэт явдал төвөг бол наад захын асуудал.

Ногоон нуурын намгаас нүүж байгаа В.Баттулгынхаар орлоо. Тэднийх хоттой тохиролцож газраа жар, байшингаа гучин саяд үнэлүүлжээ. Тэгээд Х хороололд гурван өрөө байр худалдаж авчээ. Одоогоос 17 жилийн өмнө энд 800 мянгаар хашаа байшин авч төвхнөж байлаа. Уг гарвал Архангайнх. Одоо тогтсон ажил төрөлгүй. Хүүхдүүдээ шинээр авсан орон сууцандаа орхиод өөрсдөө энэ хашаа байшингаа ачаад "Үйлдвэр комбинат"-ын тэнд айлын гадаа зөөж байгаа. Яваандаа хотын захад нэг газар олоод хавраас хашаа байшингаа барьж төвхнөнө гэлээ.

Суваг ухах шугаманд ороогүй ч угаасаа газарт орсон Сүх дүүргийн гэр хорооллынхонд зориулж 15 давхар хоёр орон сууц "32-н тойрог"-ийн урд харалдаа бариад дуусч байна. Барилгын "Бэрэн" гэдэг компани бариад шинэ жилээс өмнө өгчихнө гэж инженер Лхагва хэлэв. Тэр байшин нь дандаа нэг өрөө юм билээ. Энэ хавийн газраа худалдсан айлууд ийшээ түр орогнож жинхэнэ орон сууц хэзээ барьж дуусахыг нь хүлээцгээнэ. "Ногоон нуур"-ын хүр зүүн талаасаа эхлэн өндөр гоё барилга баригдан, сургууль цэцэрлэг, хиймэл нуур, түгжрэлгүй зам тавигдаад эхэлмэгц газраа өгч гийгүүлэгсэд буцаад очих аж. Энэ хавьд "Аман хуур" кинон дээр гардаг шиг юм юм л болж байна. Нэг нөхөр "Мебелийн үйлдвэр" гээд томоо байшин барьчихсан. Тэрнийгээ их өндөр үнэ хэлээд таг хэвтчихсэн. Уг нь шинээр баригдах энэ ҮII хороолол гэдэгт зөндөө олон үйлчилгээний барилга төлөвлөгдсөн нь тодорхой. Тэрнээс давуу эрхээрээ өөртөө таарсан хувь авч болохоор. Чухам тэр цагт "Ардын засаг нь ч ямар байх юм, амбан шараа өгчихөөд хожих уу яахав" гээд ацан шалаанд орчихжээ. Одоо бол одоогийн хотын захиргаанд найдахаас өөр ямар ч сонголт байхгүй. Хотынхон ч дүүрсэн хэрэг гэгчээр гэр хорооллынхон руу ханцуй шамлаад орчихож. Тэдний ярьж байгаагаар бусад бүх дүүрэгт ийм ажиллагаа эхлээд байгаа гэнэ. Бүр Налайх, Багахангайд ч зураг төсөл хийгдсэн. Ирэх жилээс бүх татвараа улсад өгөлгүй өөр дээрээ төвлөрүүлж хотдоо зориулахаар төр засагтай тохиролцож байгаа гэж Г.Мөнхбаяр мэр хэлж байна. Хотоос босдог хамаг татвар улсын нэг тогоонд орж бусад аймгууд руу татаасанд оддог байсныг болиулах гэнэ. Одоо л Улаанбаатар маань хот шиг хот болох гэж байгаа юм байна ш дээ.

Дулаан цаг ирмэгц гудамжаар энд тэндгүй шуудуу ухан шугам траншей солиод эхэлдэг дээ. Тэгвэл "дөчин мянгат" хавиас эхлэн түрүүчээсээ тэгэхээ больж байгаа юм байна. Газар доогуур урт хонгил бариад хананд нь халуун, хүйтэн, бохир усны трубанууд, цахилгаан, шилэн кабелийн бүх утас шөрмөсүүдийг бүгдийг нь тэр нүх рүү чихжээ. Энэ хавьд л лав амар болж. Уугуул оршин суугчдын ярьж байгаагаар 1950 оноос хойш зөвхөн бохирын хоолойг солих гэж дөрвөн удаа ухаж байсан, за тэгээд бусад судас шөрмөсүүдийг мөн тэр тоолонгоор сольж засч байсныг тоолохоор бараг зун болгон л хүүхэд үүхэд нисгэхээ алдсан нүхнүүдтэй байсаар ирсэн гэнэ. Одоо цаашид бүх засварын ажлыг хонгил дотуур сүвлээд, газар сэндчих асуудалтай болжээ. Мөнхбаяр их зөв ажил эхлүүлчихлээ гэчихжээ. Энэ дашрамд бас нэг ажил амжуулсан нь жорлон "паар" хоёроор ундны цэвэр ус гоожуулж тансаглахыг болиулж тусад нь труба татаж байгаа гэнэ шүү. Яваандаа Улаанбаатар цэвэр усны хомсдолд орох цагт энэ нь аминд орох аж. Хожим хот даяараа хонгилтой болоод ирэхийн цагт траншейд амьдардаг хүмүүс орох оронгүй болчих байхдаа. За тэр ч яахав.

Мөнхбаяр даргаас "Энэ Нисэхийн, Налайхын, Долоон буудлаас хойших гэсэн гурван том түгжрэлийг яах гэж байна?" гэхэд

-Сая арай гэж хот доторх донсолгоог янзаллаа. Наад гурвыг чинь "22-н товчоо" шиг өргөн болгоно. Хавар дулаармагц эхэлнэ. Нисэх, Яармагийг нөгөө "Мянганы сорил"-ынхон Америкийн мөнгөөр барихаар шийдчихсэн байгаа гэлээ.

Хот доторхи сонин сонин обьектуудын учрыг сонирхлоо. "Зүчи" гээд зочид буудал байсан өндөр балгас "Буян" Жагаад хэвээрээ байгаа агаад хувийн өмч учир яах гэж байгааг нь мэдэхгүй гэж байна. Харин Х хороолол дахь спорт цогцолбор барих гээд орхисон арзайсан төмөр рамны талыг нь тэр жил зарсан. Одоогийн "UB палас". Үлдсэнийг нь хэзээ мөдгүй дуудлагаар оруулахаар бэлдээд байгаа. Гэхдээ нэг болзол бий. Тэр төмөр рамыг ашиглаж барилга барьж болохгүй. Маралын элэгдэлд ороод аюултай болсон гэнэ. Хотын төвд байгаа нөгөө алдарт хэвлэх үйлдвэрийн барилга мөн дуудлагад орно гэнэ. Гэхдээ дуудахаас өмнө Их Хуралд хандаж нөгөө парламентын ордноо энд барьчихаач ээ. Ордны хойд талын хайран цэцэрлэгийг сүйтгэж байхаар энд бэлэн газар байна гэсэн гэнэ. Их мөнгөөр зураг хийлгэсэн юм чинь одоо яаж буцаж наана чинь барих шийдвэр гаргах юм. Адаглаад л дахиад зураг хөрөг гаргах зэрэг зардлын төвөг гээд зөвшөөрөхгүй байгаа аж. Харин дотор нь байсан "Улаанбаатар таймс" сонины зөвхөн эрхийг сэтгүүлч Дагиймаад зарсан юм байна. Тэрнээс газартай нь өгчихөөгүй юм байна.

Хотын түгжрэлийн хувьд яваандаа гадаадаас зөвхөн шинэ машин оруулж ирдэг жишиг рүү л шилжих сурагтай. Хэн дуртай нь "эксел"-тэй пижигнүүлж явдаг, дурын газраа машинаа зогсоодог зогсоол энэ тэр том төлбөрт үйлчилгээнд шилжих юм байх. Вагоноор орж ирдэг ачаа таворыг хотын зүүнтэйх Хонхорын зөрлөг дээр буулгадаг болох гэнэ. Тэнд буусан ачаа хэрэв баруун зүг тээвэрлэгдэх бол урдуур Төв аймгаар тойрч явах зэргээр том даацын машин ба ачаанууд холдоно. Одооны аварга машинууд зуугаас дээш тонн ачаа ачдаг. Тэрнийг урьд нь тооцож байгаагүйгээс манай социализмын үед барьсан замууд даахгүй шөнөдөө зам эвдээд хаячихдагийг мэдэж авчээ. Нэгэнт ачаа Хонхорт төвлөрөөд эхлэхээр Эрээнээс ирэх бараа ч тэнд бууж "Нарантуул" шиг захууд бий болно. Түгжрэлийн голомт болсон захууд аяндаа тийшээ нүүх нь тодорхой гэж үзэж байна.

Утааг бишгүй л ярьж байгаа. Яг утаатай тэмцэх хөрөнгө төсөв нь Байгаль орчны яам, Эрчим хүчний яам зэрэг бусад байгууллагад төвлөрсөн байдаг болохоос хотод май гээд өгсөн мөнгө одоо хүртэл байдаггүй. Манайх л хамаг муугаараа дуудуулж суудаг. Би өөрөө ч утааны яг голомт Тасганы овооны харалдаа орон сууцанд амьдардаг гэж Билэгт дарга инээж сууна.

Харин маш олон усан оргилуур барьж байгаа. Цаашдаа ч нэмж байгуулна. Энэ нь хотыг бага ч атугай чийгшүүлж машины нагаарыг дарах цаад зорилго давхар яваа юм. Мэдээж гадна тохижилт, соёл амралтад зориулагдсан ажил.

Хаа байсан Манжийн үед сүүлчийн амбан Сандо Их Хүрээнд анх жорлон санаачилж байсан гэдэг. Тэрнээс хойш боловсон бие засах арга хэмжээ авах нь авсаан. Гэхдээ хүн амын өсөлттэйгээ жиших юм бол дандаа хоцрогдож хаягдаж байсан манай нэг ноцтой гажуудал явдаг. Энэ жилээс энд тэндгүй жорлон бариад эхэллээ. "Хааны албанаас хасын алба хэцүү" гэж ярьдаг. Ялихгүй юм шиг атлаа энэ их чухал зүйл байсан байна. Бүр хотын нэн тэргүүнд шийдэх асуудал хэмээн ач холбогдол өгснийг олон нийт сая л анзаарч хашаа руу сарихаа больж, жорлон нэхэх болжээ.

Автобусны эцсийн зогсоол янзын гоё болсныг үзээрэй гэсний дагуу очих зэргээр Улаанбаатарт ямар бүтээн байгуулалт болж буйг хоёр өдөр явж сурвалжиллаа. Монголчууд бараг бүгдээрээ нэг дор амьдарч байгаа энэ их хот маань өөдрөг сэтгэгдэл төрөх зөв өнгөндөө орчихож. Бид одоо хааяа салхинд гарахыг эс тооцвол дахиж хөдөө нутаг руугаа явж амьдрахаасаа өнгөрсөн байх аа. Лав л үр хүүхэд маань юу ч амалсан хөдөө байтугай зуслангийн лагер дээр ч очихгүй юм байна шүү дээ. Тэгэхээр одоо цөмөөрөө хот руугаа анхаарлаа хандуулж эндээ бүрмөсөн тохижиж авах арга бодоцгоох нь дээр биз дээ. Мянга хүрэхгүй хүнтэй суманд маань яасан ч олон төрийн албан хаагч байдаг юм. Арван мянга, хорин мянгуулаа амьдарч байгаа хороо маань энэ их асуудлыг хэдүүлхнээ амжуулж суугаа нь бас бодууштай. Энэ жил ачааллаа дийлэхээ болиод хэдэн хороо нэмлээ гэнэ. Хойтонгоос хоёр гурван дүүрэг ч шинээр төрөх сурагтай. Жилдээ нэг аймаг нүүж ирж байгаа энэ хонхорт тэгэхээс өөр яадаг юм. Нэгэнт бид энэ нутгийн суугуул, уугуул иргэд болж байгаа юм чинь хороондоо дугаар биш нэр өгч тэр нэрээрээ алдаршиж явах нь дээр байх гэж Билэгт дарга хэлж байна. Тэгэхээр нь "Харин ээ. Танай жишгээр тэд дугаар аймгийн төд дугаар сум гэж байвал яасан юм" хэмээн зарчмын санал гаргаж хөхрөлдөцгөөв.

Хотын мэр Г.Мөнхбаяраас " Томцуул голдуу бие хамгаалагчтай олноос далд амьдардаг. Юм гуйна гээд барагтай бол олддоггүй. Гэтэл та заримдаа гудамжинд гараа хармайндаа хийчихсэн явган алхаж яваа харагддах юм. Хүмүүс танаас гэр орноос өгсүүлээд шил архины мөнгө гуйгаад төвөгтэй биш үү?" гэхэд "Яг манай хотын иргэд бол тааралдахаараа гар бариад, одоо хотыг тэгмээр байна гэсэн санал голцуу солилцдог. Улаанбаатарын дундаж иргэд бол өөр ш дээ" гэсэн юм. Монголын хамаг ядуус энд цугларсан хэдий ч ийм л байх юмсан гэх олон мөрөөдлийн зах зухыг Улаанбаатар л үзүүлж эхэлсэний нэг жишээ тэр биз ээ.

Улаанбаатарын хөгжил, амьдрах орчин, засаглал, хууль эрхзүй хойшид ямар байх нь Монголоос ч чухал асуудал болсоор байна.

Ж.ГАНГАА

“ӨДРИЙН СОНИН”