Ардчилал сонин шинэ долоо хоногийн анхны дугаарын зочноор МVАН-ын дарга М.Энхсайханыг урьсан юм.

 “Юуны ємнє Ардчилал сониноос надад хандаж юу бодож байгааг минь сонирхсон явдалд их баярлалаа. Яагаад гэхээр “Ардчилал” сонин 20 жилийн ємнє хувьсгалын салхич шувуу байсан. Тэр нэр хvндийг танай сонинынхон vvрч яваад талархъя” гэснээр бидний яриа эхэлсэн юм. Ингээд тvvнтэй ярилцсанаа уншигчдадаа хvргэе.

Бид мєнгєєр МАНАН-г дийлэхгvй
-Улс тєр буцалж байна. Та ирэх жилийн сонгуульд МVАН, МАХН-ын ерєнхий менежерээр ажиллах гэж байна. Та бэлэн vv?
-Ирэх жил сонгууль болдгоороо болно. Намууд элдэв зvйл ярьж, маргаан хэрvvл тарих л болно. Тэр дундаас оюун ухаанаа дайчилж vнэнд жаахан ч болов ойртохыг сонгогчид маань эрмэлзээсэй. Би МVАН-ын даргын хувьд чадах чинээгээрээ ажиллана. МАХН-тай бол оюун санаагаа нэгтгэсэн. Ээлж дараатай асуудал дэвшvvлэх юм л даа. Харин vvнийг дэмжих эс дэмжих нь сонгогчдын эрх.
-Хvмvvс Монгол Ардын намыг яах бол, Н.Энхбаяр, М.Энхсайхан нар ямар алхам хийх бол гэж хvлээж байна. Энэ хvлээлтэд барих эхний бэлэг тань хэзээ задрах вэ?
-Vе vеийнхэнд єєрт нь таарсан “хувьсгал” хэрэгтэй. Энэ бол ертєнцийн жам юм. Цагаан морин жилийн хувьсгалаас хойш 20 жил єнгєрч. Тэрхvv хувьсгалыг єєр дээрээ мэдрээгvй бvхэл бvтэн залуу vе эрийн цээнд хvрчихжээ. Шинэ залуу vеийнхний “хувьсгал”-ын єнгє ямар байх бол гэж би байнга хардаг, эрэгцvvлдэг. Єєрийн хувь нэмрээ оруулахыг бас хичээдэг. Шинэ залуу vеийнхний хувьсгал vндэснийх байх ёстой гэж би бодоод байгаа. Ардчиллыг бид Америкаас ч юм уу, єєр хаа нэг газраас залж авчраагvй гэдгийг ойлгуулахын тулд би Монголын ардчилал 805 жилийн настай гэж хэлдэг. Чингис хааныг хуралдайгаас сонгодог байсан нь хаадын ардчилал байлаа. Тэр vед хаанаа хуралдайгаас сонгодог нэг ч улс, ард тvмэн байгаагvй гэдэг. Ардчиллыг ємчилж болдог бол тэр нь монголчуудын ємч гээд хэлчихмээр ч санагддаг. Vvгээрээ би юу хэлэх гээд байна вэ гэхээр, ардчиллыг монголчуудад гадныхан заах хэрэггvй юм. Харин бид эх тvvх, євєг дээдсийнхээ сургааль номлолоос Монгол ардчиллыг цогцлоох хэрэгтэй. Vvнийг би хувьсгал vндэснийх байх ёстой гэж нэрлээд байгаа. Бий болгож чадвал миний эхний том бэлэг задарч байгаад тооцно.
-2012 оны сонгуульд гуравдагч хvчин хамгийн хvчтэй байна гэсэн яриа бий. Хоёр нам тєлєєлсєн менежер хvний хувьд 2012 оны сонгуулиас юу vнэртэж байна вэ. Мєнгє vv, эсвэл...?
-Мєнгєєр эрх баригчдыг буюу МАНАН-г дийлэхгvй. Магадгvй 100 тєгрєг зарахад МАНАН бидний эсрэг 100 тєгрєг тутамд 100 мянган тєгрєг зарах биз. Эцсийн дvндээ хулгайлсан мєнгє нь ард тvмэнд очих юм. Ядаж сонгуулиар шvv дээ. Ингэснээр ардчилал vvргээ гvйцэтгэж байна гэж л ойлгоно. Ирэх жилийн сонгуулийг Монгол Монголоороо vлдэх vv, vгvй юv гэдгийг шийдэх хариуцлагатай алхам гэж бодож байгаа. Баруунаас хуулбарласан ардчиллын завхралыг арилгах цэгцтэй vзэл санааг сонгогчдод хvргэхээр бэлдэж байна. Амлалтаас илvv эх орноо нэхэх ёстой тийм цаг vед амьдарч байгаа шvv гэдгийг хэлмээр байна.
-2008 оны сонгуулийн vр дvн таван сайхан залуугийн амийг авч одсон. 2012 оны vр дvнг хэрхэн харж байна вэ. АН, МАН, танай эвсэл ямар амжилт vзvvлэх бол?
-Маш товчхон хариулъя. Монголын ард тvмэн ялнаа. Хоржийлоо.
-Гуравдагч хvчин чамлахааргvй хvчирхэг. Гэсэн хэдий ч Н.Энхбаяр та хоёр олон том бэрхшээлтэй тулгарч, тэвчээр, хатуужил их шаардаж байгаа болов уу гэж харагдах юм?
-Ард тvмний зовж зvдэрч байгаатай харьцуулбал Энхбаяр бид хоёрын зовж зvдрэх ёстой єчvvхэн. Намайг МVАН-ын дарга болох уу, vгvй юу гэдгээ шийдэхээр эргэлзэн суухад манай намын нэг гишvvн “Та бусдын тєлєє vхсэн ч яадаг юм” гэж пал хийтэл хэлсэн. Эхэндээ гомдмоор ч юм шиг санагдсан боловч эцсийн шийдлээ гаргахад энэ л vг нєлєєлсєн дєє.
-Vхсэн ч яадаг юм бэ гэж бодсон хэрэг vv?
-Тийм ээ.
-Ирэх сонгууль Монгол Улсын хэдэн зуун жилийн хувь заяаг шийдэх том том гэрээн дээр ажиллахын тєлєєх тэмцэл ч юм шиг харагдах юм?
-Би санал нэг байна. Танай сонины асуултууд их зоригтой юм. Энэ зоригтой асуултуудаа хариулттай нь тавьснаараа намайг бишрvvлж байна. Ирэх жилийн сонгууль юугаараа чухал вэ гэхээр гадаадынхны хамаг шунал Монголд тєвлєрсєн цаг vед тэр шуналыг хязгаарлаж vндэсний эрх ашгаа хамгаалах Монгол тєр бий болж чадах уу, vгvй юv гэдгийг шийдэх гэж байна. Аар, саархан, гэрийн босго давахгvй асуудлаар сонгуульд орох хэрэггvй. Систем тогтолцоог єєрчилж харийнханд биш, Монгол vндэстэнд vйлчлэх Монгол тєрийн тєлєє сонгуульд єрсєлдєх гэж байна. Америк, Канад танай зэс, алтыг авъя л гэнэ, Герман, Япон газрын ховор элементээ єгєєч, Оросууд уран, Хятадын тал нvvрсээ импортлоо ч гэсэн санал тавих болж. Тэд ирээд єєрсдийнхєє бэлтгэсэн монгол хvмvvсийг цуглуулаад єєр хооронд нь талцуулаад эмгэнэлтэй байна шvv дээ. Гvндалай Меркелийг, Меркел Гvндалайг vнсээд л. Сайхан дохио шvv.
-Ямар дохио гэж?
-Монгол дээгvvрээ тэнэгэрч гvйцсэн.
-Та мэдэж байгаа байх. “МАНАН” ирэх сонгуулийн ард одоо байгаа эвсчихсэн багаараа орчих санаатай л vзээд байх шиг. Vvний тулд л Сонгуулийн тухай хуулийг барьж авсан гэх яриа бий?
-Сонгуулийн дараа МАНАН хэвээрээ vлдэнэ гэдгээ аль хэзээ зарлачихсан шvv дээ. Тэднийг “эдийн засгийн алуурчид” дэмжинэ гээд цааш нааш холхилдоод байгааг энэ олон айлчлалаас хараарай. Долдугаар сарын 1-ний талаар нєгєє хvний эрх хамгаалдаг гадны байгууллагууд нэг ч vг дуугарахгvй байгааг анзаарсан уу. Тэдэнд хvний эрх чухал биш, зєвхєн єєрсдийнх нь ашиг,сонирхол чухал гэдгийг ойлгоосой. МАНАН сонгууль дахин луйвардахад тэд алга таших л болно.
-Парламентаар хэлэлцэгдэж буй Сонгуулийн тухай хуульд ямар байр суурьтай байгаа вэ. Богино хугацаанд эл хуулийг батлах нь. Єєрчлєлт оруулснаар булхай будлиангvй болж, сайжрах уу?
-Ямар ч хууль гардаг бай тvvнд нь тохируулсан хариу олдоно гэж боддог тул огт сонирхохгvй байгаа. Пропорциональ элемент оруулах санаа нь зєв боловч чадахгvй биз дээ. Яагаад гэхээр улс тєрийн алуурчид Vндсэн хуульд нь 20 жилийн ємнє ямар сонгуулийн хуультай байхыг нь заагаад єгчихсєн. Бидний монголчууд их л зvдрэх байх даа.
-Монголчууд єнгєрсєн 20 жилийн турш сонгуулиар туршилт хийлээ. Одоо ч бас холимог тогтолцоог туршиж vзэх нь. Ингэж туршилт хийж болдог юм уу?
-Харамсалтай нь, наад туршилтыг чинь гадныхан хийж байгаа. Vvнийг зориуд энд хэлэх хэрэгтэй. Дээр ч би ярьсан.
-Та туршлагатай улс тєрч хvний хувьд єнєєдрийн сєрєг хvчингvй парламентыг хэрхэн харж, дvгнэж явдаг вэ?
-Би vvнийг дvгнээд яах вэ. Дээр товчхондоо санаагаа хэлсэн юм чинь. Ард тvмэн сонгуулиар дvгнэх болов уу. Насаа элээсэн парламентын талаар илvv vг хэлээд хэрэггvй биз.

Монголчууд vе vеийн Ерєнхийлєгчєє єшиглєєд л хаячихдаг
-Дараагийн сэдэв рvv оръё. Сvvлийн vед хоёр Э-гийн нэр vргэлж л хамтдаа гарах болж. Хамгийн эхлээд экс Ерєнхийлєгч Н.Энхбаяр та хоёр яагаад ирэх сонгуульд хєтлєлцєн орохоор шийдсэнийг асуумаар байна?
-Vндэсний эрх ашиг гэдэг нандин мэдрэмж бид хоёрыг нэгтгэж байгаа. Энэ талаар сvvлийн vед овоо ярьдаг болж. Гэхдээ энэ нь юуг хэлээд байгаа тухай нэгдсэн ойлголт байхгvй. Манай Vндсэн хуульд vндэсний эрх ашиг гэдэг нэг ч vг байдаггvй нь сонин биш гэж vv. Яг тvvнтэй адилхан ардчилал гэдэг vг АНУ-ын Vндсэн хуульд байдаггvй юм. Яагаад гэж бодох хэрэгтэй. Тєрд зовлон бэрхшээл vзсэн хvмvvст л vндэсний эрх ашиг гэдэг мэдрэмж єєрийн эрхгvй бий болдог юм. Энэ талаар илvv дэлгэрэнгvй ярих цаг олдоно гэж найдаж байна.
-Магадгvй, улс тєрд та хоёр ганцаардсан болохоор бие биедээ хань болохоор шийдэв vv?
-Олон хvн янз бvрийн єнцгєєс харах биз. Янз бvрийн яриа гарах л байлгvй. Болдог бол vндэсний эрх ашиг дээр нэгдсэн “Нэг Монгол” нэртэй намыг Энхбаяртай, Элбэгдоржтой, Багабандитай, Очирбаттайгаар зохион байгуулмаар. Харамсалтай нь, зарим нэг нь гадаад компанийн єндєр цалинтай ажил хийдэг болчихож. Тэднийг буруутгах аргагvй. Монгол тєр vе vеийнхээ Ерєнхийлєгч нарыг єшиглєж хаядгаасаа болж хохирч байна. Ганцаардахын хувьд гайхамшигтай философи байдаг юм. Хvн энэ дэлхий дээр ганцаараа тєрдєг, ганцаараа л vхэх ёстой. Орон дээр хэвтэж хамаатан саднаараа тойруулчихсан vхмээргvй байна гэж Энхбаяр бид хоёр ярьж инээлдсэнээ санаж байна. Ямар ч байсан ганцаардал бид хоёрыг мухарт шахахгvй юм билээ.
-Хэзээнээс л єєр хоорондоо эвсч нэгдээд, салж сарниад, єрсєлдєж, ялж, ялагдаад сурчихсан уу?
-Даравч дардайна гэдэг юм. Санал нийлэхгvй юм байдаг ч, санаа нийлэх нь их. Хvн хvнээрээ л байх ёстой. Тийм чанарыг би Энхбаяраас олж харсан. Vзэл бодол ч ойртсон биз.
-Бодоход та хоёр эсрэг, тэсрэг vзэл бодолтой хоёр намын тєлєєлєл. Та ардчилсан хувьсгалыг хийхийн тєлєє явсан хvн бол экс Ерєнхийлєгч Н.Энхбаярыг дарангуйлагч гэдэг нvдээр л хардаг?
-Учир утгагvй улс тєрийн тэмцэлд бий болгосон дvрээр бид хоёрыг тєсєєлєх хэрэггvй. Ямар ч vзэл бодол ярьж болно.
-Vзэл бодол гэдэг ердєє л яриа тєдий зvйл гэж vv?
-Эцсийн зорилго нь нэг л шvv дээ. Бидний дунд нэг ард тvмэн, нэг л эх орон байгаа гэдэг чинь хангалттай биш vv.
-Та хоёрт бас адилхан зvйл олон. Хоёулаа намаасаа гарсан, хоёулаа намынхаа брэнд нэрийг сахиж vлдэх гэж хичээсэн, намынхаа тамга тэмдэг, нэр дээр маргаан дэгдээж, Ерєнхий сайд байж vзсэн гээд л. Та vvнийг хvлээн зєвшєєрєх vv?
-Зєвшєєрч байна. Хашир хvн гэж алдсан оносон, тvvн дээрээ суралцсан ухаантныг хэлдэг юм.
-Ємнє нь, таван нам эвсч байсан. Энэ удаагийн эвсэл тэр vеийнхээс юугаараа ялгаатай болон адилхан бэ?
-Асар их ялгаатай Эвсэл байх болно. Нууц Товчоонд одтой тэнгэр орчиж, орондоо унтах завгvй олзолдон булаалдаж байлаа гэж тэр vеийн нийгмийг дvрсэлсэн байдаг. Єнєєдєр Монголын нийгмийн оюун санааны хvрээ яг л ийм байгаа. Их хаан эзэн Чингис орондоо орох завгvй олзолдон булаалдаж буй эсгий туургатнуудыг эвсэлдvvлэн нэгтгэж Их Монгол улсыг байгуулж, Монгол vндэстнийг бий болгосон юмдаг. Бидний эвсэл их хэргийн тєлєє байх болно. Би ч хичээн ажиллана.
-Иргэний хєдєлгєєнvvд идэвхжээд эхлэхээр Н.Энхбаяр ард нь байгаа гэдэг. Амлалт нэхэх ард тvмний холбоо, МоАХ-ныхон жагсаад эхлэхээр ард нь М.Энхсайхан байна гэлцдэг. Та хоёр vнэхээр хvмvvсээ кноп дарж хєдєлгєчихєєд ард нь чимээгvйхэн vлдчихдэг юм уу эсвэл хэтэрхий хардаж, хэлмэгдvvлээд байна уу?
-Бидний хэлж ярих нь ижилсээд ирэхээр тэгж ярьдаг байлгvй дээ. Ярь, ярь, бас дахин ярь. Єєр хэлэх vг алга. Юу ч гэх вэ дээ.
-Та хоёр нэгэн vе шижигнэсэн сайхан залуустай хамтран ажиллаж, улс тєрд гаргаж ирсэн. Гэвч ишиг эврээ ургахаар эхийгээ мєргєнє гэгчээр єнєєдєр бvгд та хоёрын эсрэг байна. Яагаад єєрийн гараар сургасан хvмvvсээ алдчихав?
-Цаг хугацаа бvхнийг шигшиж єгсєн. Цаашид ч тийм байх болно. Vзэл бодолдоо vнэнч нь байхад єнгє мєнгєнд дурлагсад бас байгаа. Хорвоо эрээнтэй бараантай. Vзэлдээ vнэнч нэг хvн єнгє мєнгєнд дурласан мянган хvнтэй тэнцэх цаг айсуй. За ингээд ярилцлагаа дуусгая. Залгиж барахааргvй олон асуудал хєндєж ярьсанд баярлалаа.
-Э.Бат-Vvл гишvvн таныг дарангуйлах vзлийг дэмжигч, Монголд хувийн ємч гэдэг зvйлийг устгаж, гуравдагч хєршийг хєєх нь гэсэн. Энэ vнэн бол хоёр Э-гийн нэгдэл яагаад ч газар авахгvй нь?
-Мушгиж байхгvй юу. Бат-Vvл андуурсан байна билээ. Сайн судалж vзэх хэрэгтэй шvv дээ. Vvнийг тайлбарлая. Бидний vзэлд хувийн ємч гэдэг хєдєлмєрєєр бvтсэн зvйл байх ёстой. Ямар нэгэн хууль бус vйлдлийн vр дvн, эсвэл хулгай дээрмээр бvтсэнийг хувийн ємч гэхгvй л дээ. Ингэж бvтсэн ємчийг хамгаалах нь бидний vvрэг биш. Монголд хєдєлмєрєєрєє хувийн ємч бий болгосон бизнесмэнvvд бий. Гэхдээ дийлэнх нь хулгай, дээрэм, хууль бус аргаар ємчєє бий болгосон. Гуравдагч хєршийн тухайд vндэсний ардчилал, vндэсний vзэл гэдгээр тайлбараа хэлчихсэн гэж бодож байна.