-ЕРӨНХИЙ САЙДЫГ ОГЦРУУЛАХ БИЧГИЙГ ӨРГӨН БАРИНА-

УИХ-ын гишүүн Н.Батбаяртай ярилцлаа.

-Та Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах асуудлыг судлах ажлын хэсэгт орж ажиллаж байгаа. Сумын засаг даргыг иргэд өөрсдөө сонгодог болъё гэсэн санал гаргаж хуулийн төсөлд тусгуулсан байна. Энэ талаар тодруулах гэсэн юм?

-Энэ оны нэгдүгээр сард шиг санаж байна.  УИХ-ын дарга захирамж гаргаж, Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах санал боловсруулах ажлын хэсгийг байгуулахыг үүрэг болгосон юм. Энэ ажлын хэсэг нь 39 хүний бүрэлдэхүүнтэй. Үүний 20 нь УИХ-ын гишүүн. Ажлын хэсэгт голдуу Үндсэн хууль батлалцаж байсан гишүүдийг түүж оруулсан гэх үү дээ. Би энэ тулгуур хуулийг батлалцсан хүний нэг болохоор ажлын хэсэгт орж ажиллалаа.  Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулна гэдэг амархан шийддэг зүйл биш.  Журмын тухай хуулийн дагуу УИХ-ын 57 гишүүн дэмжиж, 75 хувийн босгыг давж байж тулгуур хуульд өөрчлөлт оруулдаг болсон. Ердийн хууль бол  хуралд оролцсон гишүүдийн буюу 50+1 гэсэн саналаар шийдэгддэг. Тэгэхээр жирийн хууль бол хорин гишүүний саналаар батлагддаг гэсэн үг. Ер нь Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах цаг нь болсон гэж бодож байгаа. Энэ хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахаар зургаан заалт бүхий хуулийн төсөл боловсруулаад байгаа. Үүн дотроос сумын Засаг даргыг иргэд өөрсдөө сонгоё гэсэн саналыг би санаачлан төсөлд  оруулсан юм. Монголчууд намаар талцдагаа больё, хүнээ дагаж нэгдэцгээе. Хөдөө орон нутагт намчирхах байдал хэтийдлээ. Намаар талцаад байгаа нь хүмүүсийн буруу биш. Харин Орон нутгийн тухай хуульд орон нутгийн сонгуульд намууд нэр дэвшиж оролцоно гээд заасан байдаг учраас хүссэн, хүсээгүй намаар хуваагдаж байна. Үүнийг болиод иргэд нь өөрсдөө намгүйгээр   сумынхаа удирдлагыг сонгодог тогтолцоонд шилжье гэж байгаа юм. Одоо бол сумын Засаг даргыг сонгохдоо иргэдийн хурлаас нэр дэвшүүлж аймгийн Засаг дарга томилдог. Үүнийг болиод иргэдийн хурлаар дамжуулахгүй бүх нийтийн сонгуулиар шууд сонгодог болъё.  Сумын засаг дарга гэдэг төрийг төлөөлж байгаа анхан шатны нэгжийн дарга. Нам үүнд нь оролцох хэрэггүй. Тиймээс Үндсэн хуульд ингэж тусгаад  дагалдуулж Сонгуулийн тухай хууль, Улс төрийн намуудын тухай хуульд ч өөрчлөлт оруулах шаардлагатай болно. Ийм зохицуулалт хийвэл орон нутагт хүмүүс намаар талцахаа  болино. Нэг сум ойролцоогоор 3000-5000 хүн амтай. Орон нутгаа аваад явчих, нутгаа гэсэн сэтгэлтэй, боловсролтой хүнийг түмэн олон нүдийг нь олоод сонгож чадна гэдэгт эргэлзэх хэрэггүй ээ. Би хаврын чуулганы завсарлагаанаар Архангай аймагт ажилласан. Мөн өөр аймгийн ч олон хүмүүстэй уулзлаа.  Миний дэвшүүлсэн  саналыг тойргийн сонгогчид маань, олон ч иргэн дэмжиж, намчирхдаг байдлыг зогсоох хэрэгтэй гэж байна лээ. Одоо Сонгуулийн тухай хууль, Улс төрийн намуудын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулахаар төсөл өргөн барихаар бэлдэж байна.  Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах хуулийн төслөөс бусад  дагалдах хуулийн төслүүдийг  нь энэ долоо хоногтоо багтаан өргөн барих гэж байгаа.

-Улс төрийн намуудын тухай хуульд ямар өөрчлөлт оруулах гэж байгаа юм бэ. Намыг гишүүнчлэлгүй болгоно гэсэн үг үү?

-Тэгж ойлгож болно. Хатуу гишүүнчлэлгүй болгоно. Орон нутгийн сонгуулийн тухай хуулийн 7.1-д  сонгуульд нам, эвсэл нэр дэвшүүлнэ гэсэн заалтыг авч хаяна гэсэн үг.

Иргэн өөрийнхөө нэрийг дэвшүүлэхээр орон нутагт намын оролцоо хэрэггүй.  Дээрээс нь төрийн албаны тухай хуульд төрийн албан хаагч намаас түдгэлзэнэ гэсэн байдаг. Түүнийг нь болиулаад нам бус болгохоор хуулийн төсөл боловсруулаад өргөн барих гэж байна. Намаар дамжиж албан тушаалд хүрдгийг больё. Чадалтай аавын хүү, ээжийн охин  нь  оюун ухаан, ур чадвараа өрсөлдөж төр, түмэндээ зүтгэх хаалгыг нь нээж өгье. Товчхоноор хэлбэл, монголчууд намаар хуваагдахаа больё гэж байгаа хэрэг.

-Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулж байж л хэрэгжих үндэстэй. Гэвч дэмжлэг тааруу байгаа юм биш үү?

-Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах хуулийн төсөл нь парламентыг 99 гишүүнтэй болгох, Засгийн газрын бүрэлдэхүүний гуравны нэгээс дээшгүй нь УИХ-ын гишүүн байж болно гээд зургаан заалттай байгаа. Үүнтэй санал нийлэх, нийлэхгүй ч хүн олон байна. Тиймээс зарчмын нэг санал гаргаад байгаа.

-Ямар санал гэж?

-Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах  зургаан заалттай хуулийн төслөө  тэр чигээр нь өргөн барихаа больё. УИХ-аар асуудлаа шийдүүлэх учир дэмжлэг авах, шийдүүлэх зүйлээ л өргөн барья. Шийдэж чадахгүй асуудлыг оруулаад яах юм бэ. Бусад орны ч туршлагыг судалсан. Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах зургаан заалт нэг бүрээр нь УИХ-ын гишүүдээр "Та энэ саналыг  дэмжиж байна уу" гээд гарын үсэг зуруулахаар бэлдэж байна. Жишээлбэл, сумын Засаг даргыг ард иргэд шууд сонгодог болохыг дэмжиж байна уу гээд заалт тус бүрээр танилцуулж дэмжиж байгаа  эсэхийг нь асуухаар бэлтгэж байна. Тэгээд гарын үсэг зуруулаад 57-оос дээш гишүүний дэмжлэг авсан   саналыг нь тусгаад Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах  хуулийн төслөө өргөн барья.  Тэгэхээр арванхоёрдугаар сарын 31-нээс өмнө батлах боломж бүрдэнэ. Харин 57 гишүүний саналыг авч чадахгүй байгаа саналыг төсөлд тусгаж  өргөн барихаа больё. Энэ долоо хоногоос эхлээд гишүүдээр гарын үсэг зуруулж эхлэх гэж байна. Өдрийн сайныг хараад байна. Мордохын хазгай болчихмооргүй байна. Тэгээд бас ингэж УИХ-ын гишүүдээр гарын үсэг зуруулж шийдүүлэх нь зөв үү, буруу юу гээд ард түмний дунд хэлэлцүүлэг өрнүүлэх гэж байгаа. Олон түмэн орон нутагт хэт улстөржиж, намаар талцахыг зогсоохыг дэмжих байх гэж найдаж байна.

-Оюу толгойн гэрээг 57 дугаар тогтоолтой нийцүүлж сайжруул гэсэн шаардлагыг УИХ-ын 20 гишүүн Засгийн газарт хүргүүлсэн. Таны нэртэй бланк дээр гишүүд гарын үсгээ зурсан байна лээ. Тэгэхээр та толгойлогч нь уу?

-Асуудлыг яаж харахаас шалтгаалах байлгүй. Миний нэртэй бланк дээр гарын үсэг зурсан болохоор тэгж ойлгож болох л юм (инээв)

-Та бүхний шаардлагыг Засгийн газар хүлээж авахгүй боломжгүй, хөрөнгө оруулагч тал зөвшөөрөхгүй байгаа гээд хамтарсан мэдэгдэл гаргасан. Тиймээс Ерөнхий сайдыг огцруулах бичиг өргөн барих гэж байгаа гэл үү?

-Цаг нь болохоор мэдээлье. Болоогүй байгаа зүйлийг урьдчилж ярих сонирхол алга.

-Ерөнхий сайдыг огцруулах бичигт гарын үсэг зурсан гишүүдийн зарим нь  намаас дарамтлаад байна, ийм асуудал гарлаа гээд нэрээ татаад байгаа юм уу?

-Тийм зүйл байхгүй ээ.

-Одоогоор хэдэн гишүүн гарын үсгээ зураад байгаа юм бэ?

-Удахгүй өргөн барина. Тэр үед л хараарай.

-Засгийн газрыг кабинетээр огцруулах эсэх асуудлыг УИХ-ын 19 гишүүн хөндсөн байх ёстой. Харин Ерөнхий сайдад итгэл үзүүлэх талаар  хэдэн ч гишүүн нийлээд бичиг өргөн барьж болно гэж үзэж байгаа гэл үү?

-Үндсэн хуулийн 25 дугаар зүйлийн 6 заалтад  УИХ-ын онц бүрэн эрх гэсэн хэсэгт  "Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүд хуульд зааснаар УИХ-д ажлаа шууд тайлагнадаг, бусад байгууллагыг өөрчлөх,  томилох, огцруулах эрхтэй" гэсэн байгаа. Энэ заалтыг үндэслээд УИХ-ын тухай хуульд Гишүүний бүрэн эрх гэсэн хэсэгт "УИХ-аас сонгогдсон буюу томилогдсон албан тушаалтанг  эргүүлэн татах, огцруулах эрхтэй" гэж заасан байгаа.  Дагалдаад УИХ-ын Дэгийн тухай хуулийн 38 дугаар зүйлд "Ерөнхий сайд, Засгийн газар, Засгийн газрын гишүүнийг огцруулах асуудлыг хэлэлцэнэ" гэсэн байдаг.

Харин  Үндсэн хуульд "Засгийн газар  Ерөнхий сайд, гишүүдээс бүрдэнэ" гэж заасан. Тэгэхээр Засгийн газрыг огцруулахаар бол 19 гишүүн гарын үсгээ зурсан байж хэлэлцэх нөхцөл бүрдэнэ. Ерөнхий сайдыг УИХ-ын нэг гишүүн  ч огцруулах бичиг өргөн баривал хэлэлцэх ёстой гэсэн хуулийн гаргалгаа гарч ирж байгаа биз дээ. Үүний дагуу бид асуудлыг тавина.

-Засгийн газар, Рио тинто, Айвенхоу майнз компанитай нийлж мэдэгдэл гаргасныг та хэрхэн дүгнэж байгаа вэ?

-УИХ-ын гишүүд УИХ-ын 57 дугаар тогтоолыг л биелүүл гэж шаардсан.  Энэ тогтоол нь  Монгол Улсын төрийн эрх барих дээд байгууллагын шийдвэр. Үүнийг Засгийн газар үг дуугүй биелүүлэх үүрэгтэй. Гэтэл үүнийг биелүүлэхгүй гэж гадны компанитай нийлж мэдэгдэл  хийнэ гэдэг Монголын хуулийг  уландаа гишгэж байгаа хэрэг.  Энэ бол гэмт хэрэг. Тэр дундаа Ерөнхий сайд нь Засгийн газрын хуралдаанд оруулж хэлэлцүүлэхгүйгээр өөрөө дангаараа шийдсэн нь байж болшгүй явдал. Монголын сүүлийн 100 жилийн түүхэнд ийм явдал болж байгаагүй. Монгол төрийнхөө, түмнийхээ эсрэг Засгийн газрын тэргүүн нь гадаадын хувийн компанитай хамтарч мэдэгдэл хийсэн түүх байхгүй. Үндсэн хуульд "Ерөнхий сайд Засгийн газрыг удирдаж төрийн хуулийг биелүүлэх ажлыг УИХ-ын өмнө хариуцна" гэж заасан байдаг юм. Энэ заалтаа ч  зөрчиж байна.

Бид УИХ-ын 57 дугаар тогтоолд "Оюу толгой төслийн анхны хөрөнгө оруулалтыг нөхсөний дараа Монголын талын хувь эзэмшлийг 50 хувьд хүргэ" гээд тодорхой заасан байгаа. Гэтэл Засгийн газар гэрээ байгуулахдаа 30 жилийн дараа хувь эзэмшлийн асуудлыг ярьж болох юм гэж оруулсан. Хувь эзэмшлийг 30 жилийн дараа ярилцана гэсэн заалт, зохицуулалт Монголын ямар ч хуульд байхгүй.

-Төсвийн байнгын хороогоор Засгийн газраас гаргасан 100 тэрбум төгрөгийн бондын талаар хэлэлцсэн. Та нэлээд ширүүхэн мэдэгдэл хийв ээ?

-Төрөөс 100 тэрбум төгрөгийн бонд гаргасны хүчинд "Зоос" банкны хадгаламж эзэмшигчид, харилцагчид хохиролгүй үлдсэн. Банкны эзэд хохирсон гээд байсан. Гэвч Европын сэргээн босголтын банк, надтай адилхан нэртэй амидаа гээд  том хувьцаа эзэмшигчид мөнгөө авчихсан юм шиг байна лээ. Энэ мэт асуудлыг ухаж үзвэл ээдрээтэй зүйл гарах байх. Үүнийг орхичихъё. Тэр үед "Монгол газар" компани "Зоос" банкнаас их хэмжээний зээл аваад тэр нь хугацаа хэтэрсэн чанаргүй зээл боллоо гээд дампууруулсан. Төрөөс гаргасан 100 тэрбум төгрөгийг хэн эргүүлж төлөх юм бэ гэхээр Монголбанкны ерөнхийлөгч нь "Би мэдэхгүй ээ" гэж хэлж байна. Засгийн газрын сайд нь ч гэсэн адилхан хариулт хэлээд сууж байна. Ингэж болдог юм уу. Гэтэл нөгөө "Жаст"  компани нь бид нэг ч төгрөг аваагүй гээд сонин хэвлэлээр мэдэгдэл гаргаад эхэллээ. Би  баримт болгоод сонингийн хайчилбарыг   үзүүлье. Үүнийг хар даа. 2010 оны тавдугаар сарын 17-нд  өдөр тутмын сонин болгон дээр энэ мэдэгдлээ гаргасан даа. Одоогоос жил хагасын өмнө сонинууд дээр "Монгол газар" компани, "Жаст" группын хамтарсан мэдэгдэл гэсэн гарчигтайгаар нийтлэгдсэн  байгаа. Үүнийг уншаад өгье. "2009 оны зургадугаар сард "Монгол газар", "Жаст группын 50, 50 хувийн оролцоотой "Олон овоот гоулд" компани 2009 оны арванхоёрдугаар сард "Жаст" ХХК-д 100 хувь шилжиж ирсэн. "Олон овоот гоулд" компани "Монгол газар"  компаниас Олон овоотын алтны уурхайтай холбоотой 186 тэрбум төгрөгийн төлбөр тооцоог Монгол Улсын хууль тогтоомжийн  хүрээнд шилжүүлэн авч, хариуцан барагдуулж байгаа тул уг төлбөр тооцоог "Монгол газар" компанид хамааралгүй болохыг албан ёсоор мэдэгдье" гэсэн байна. Банк дампууруулсан компани "Монгол газар" байсан бол "Жаст" болж солигдсон байгаа биз дээ. Тэгээд банк дампуурсан. Төр 100 тэрбум төгрөгийн бонд гаргасан нь маргашгүй үнэн.  Ц.Мянганбаярт байхаар банк дампуурдаг, Ш.Батхүүд шилжихээр төр дэмжээд олон тэрбум төгрөг өгч  Олон овоотын уурхайн лицензийг нь шилжүүлдэг. Одоо  уурхайн  эзэн нь "Жаст"  компани. Бид зарчмын л шаардлага тавьж байгаа. Хэрвээ "Монгол газар" компанийн 186 тэрбум төгрөгөөс болж банк дампуурсан юм бол үүний барьцаанд байгаа бүх хөрөнгө нь төрд шилжих ёстой. Олон овоотын уурхайг нь зараад төрөөс гаргасан 100 тэрбум төгрөгөө олж авах ёстой. "Жаст" компани 186 тэрбум төгрөгийг барагдуулдаггүй. Энэ өрийг төрийн мөнгөөр хаачихаад "Жаст" групп нь зургаан жилийн  хугацаанд төлнө гээд сууж байна.

-Одоо Олон овоотын уурхайн  эзэн нь дөрөв болчихоод байгаа, тиймээс зарж болохгүй гээд Сангийн сайд мэдэгдээд байсан   шүү дээ?

-Дөрвөн арилжааны банкны барьцаанд байгаа гэж Сангийн сайд хариулж байна лээ. "Анод", "Зоос" банк нь дампуурсан. "Хадгаламж" банк нь Ш.Батхүүгийн мэдлийнх. "Голомт" банк л өөр байх. Тэгэхээр энэ ордын лицензийг зараад "Голомт" банкинд мөнгийг нь өгөөд үлдсэнээр нь төрийг хохиролгүй болгох хэрэгтэй. Өрийг нь Монгол Улс төлчихөөд эзэн нь  "Жаст" байж болохгүй биз дээ. Одоо байнгын хороогоор энэ асуудлыг хэлэлцэх гэж байгаа. Ойрын хоёр сарын хугацаанд багтааж Засгийн газрыг энэ мөнгөө олж ав гэсэн үүрэг өгөх гэж байна.

-Та Жастын босс Ш.Батхүүгийн ард С.Баяр байгаа гэж байнгын хорооны хуралдаан дээр мэдэгдсэн. Үнэхээр тийм гэж үү?

-Би С.Баярыг хардаж байна.

-Яагаад?

-"Зоос" банкийг дампууруулж Төрийн банк байгуулах шийдвэр гаргах  үед дээ.  Нэг компани нөгөө аж ахуйн нэгжийнхээ өмчийг, бизнесийг булааж авахын  тулд "Зоос" банкийг дампууруулж байна. Хүний өмчийг булаахдаа банк дампууруулж  төрөөр хохирлыг барагдуулчихаад өөрөөсөө нэг ч төгрөг гаргахгүйгээр авч байна . Тэгэхээр энэ нь  бизнесийн луйвар аа, болохгүй гэж  байр сууриа тодорхой илэрхийлж байсан.  Тэгээд тэр үед төр засгийн бүх томчуудыг цуглуулсан юм. УИХ-ын дарга, УИХ дахь хоёр намын бүлгийн дарга нар, УИХ-ын хоёр дэд дарга, Төсвийн байнгын хорооны дарга, Эдийн засгийн байнгын хорооны дарга, Монголбанкны ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, хоёр шадар сайд, Сангийн сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, миний бие уулзалтад оролцсон. Энэ уулзалт дээр ингэж болохгүй гэж  ярилцсан. Тэр үед "Зоос"-ыг дампууруулаад Төрийн банк байгуулах шийдвэр гаргасан байсан юм. Тэд Н.Батбаяр гишүүнээ  галт тэрэг хэдийнээ хөдөлсөн, гэхдээ таны ярьж байгаа  шиг зүйл болсон бол гэмт хэрэг, тиймээс холбогдох газар нь анхаарч ажиллах ёстой гэсэн. Тэр уулзалтад хэн оролцоогүй  нь тодорхой байгаа биз дээ. Гэтэл энэ асуудал яагаад яваад байгаа юм гэсэн асуудал гарч ирж байна. Цаг хугацаа хожин гувчуулаад нэг хэсэг нөхдүүд хожиж байгаа байхгүй юу даа. Ингэж болохгүй шүү дээ. 100 тэрбум төгрөг их мөнгө. Тэр үеийн ханшаар бол  дөрвөн сая хонь худалдан авах, мөн 4000 айлыг  орон сууцтай  болгочихоор мөнгө. Өнөөдөр залуучууд орон сууцтай болох гэж яаж зүдэрч байна. Гэтэл нэг нөхөр л наагуур, цаагуур гүйж байгаад 4000 айлын орон сууцны мөнгийг ганцаараа цохичихоод юу ч болоогүй юм шиг сууж байна. Бас болоогүй уурхайтай болчихоод шүү.

-АМХЭГ-ын дарга Д.Батхуяг Голдмансакс зэрэг банкны барьцаанд байсан Олон овоотын  ордын лицензийг шууд цуцлаад Жастад шилжүүлсэн байгаа нь анхаарал татаж байна л даа?

-Олон овоотын алтны уурхайн лицензийг "Монгол газар" компани эзэмшиж байхад   лицензийг нь "Жаст" компанид шилжүүлсэн. Уг нь лиценз эзэмшигчийн зөвшөөрлийг авч шилжүүлэх ёстой шүү дээ. Гэтэл зөвшөөрөлгүй шилжүүлсэн. "Монгол газар" компанийн мэдэлд байхдаа олон банкинд давхар барьцаалан зээл авсан байсан юм билээ. Голдман сакс, Монголын банкуудын ч барьцаанд байсан гэсэн үг. Олон банкинд барьцаалагдсан лицензийг "Монгол газар" компаниас аваад барьцаагүй болгож "Жаст"  компанид өгснөөс харахад  яах аргагүй санхүүгийн цэвэр луйвар.

-Энэ луйврыг тэгээд хэн хийгээд байгаа юм бэ?

-Хууль хяналтын байгууллагууд шалгаж үзэх ёстой. Эрх мэдэлтэй хүмүүс л хийж байгаа. Жирийн иргэн ийм хэрэг хийсэн бол аль хэдийнээ шоронд  ял эдэлж байгаа. 100 тэрбум төгрөг байтугай зуун сая төгрөг гувчуулсан бол аавын хаалга татах нь тодорхой биз дээ.

-АН-ын бүлэг сонгуулийн хуулийн асуудлаар  уржигдар орой болтол хуралдсан. Гишүүд нь тараад таны өрөөнд цуглаад ярилцаад байсан. Ямар шийдэлд  хүрэв?

-Би Сонгуулийн тухай хуулийн ажлын хэсэгт ороогүй. Даваа гаригт АН-ын бүлэг энэ талаар хэлэлцээд МАН-ын санал болгож байгаа 48:28 гэсэн хувилбарыг хүлээж авч болох юм, гэхдээ тойргийг жижигрүүлж 48 тойрогтой байна гэвэл зөвшөөрөхгүй гэсэн шийдэлд хүрсэн. Өөрөөр хэлбэл, одоогийн 26 тойргийг жижигрүүлэх боломжгүй гэсэн байр суурь барьж байгаа гэсэн үг. МАН-ынхан 26 тойргийг 48 болгоод нэг аймгийг хоёр тойрог болгож хуваахыг  зорьж байгаа хэрэг. Бид 76 жижиг тойргийг 26 болгож томруулсан. Одоо түүнийгээ хэрхэвч жижигрүүлж болохгүй. Тиймээс сонгуулийн тойргийн тоо 2008 оныхоор буюу  аймаг болгон нэг, Улаанбаатарт зургаа гээд нийтдээ 26 тойрогтой байх нь зүйтэй. Харин АН 26 тойрог дээр 48 мандаттай байя. Хүн амын тооноос хамаараад хэдэн мандаттай байхыг шийдье гэсэн байр суурь барьж байгаа.

Д.ДОРЖПАГМА

“ӨДРИЙН СОНИН”