гарч толгойгоо сэргээж, Улаанбаатар хотын хєгжил, бvтээн байгуулалтыг хардаг хvн олон. Гэтэл сvvлийн vед энэ толгойд гарахаар харуусмаар халагламаар, дєвийлгєж хэлбэл, нvд хальтирмаар дvр зураг vзэгдэх болж. Зайсан толгойн эргэн тойронд завсар зайгvй барилга барьж, уулыг сийчиж, хадыг нь нурааж байна. Монголчууд уул хадаа нураах нь битгий хэл шvтэж тахисаар ирсэн ариун уламжлалтай ард тvмэн.

Гэтэл Монголд мєнгєтэй л бол хааны сэнтийд заларсан мэт аашлах нь жирийн vзэгдэл болжээ. Vvний тод жишээ бол Зайсан дахь нэр нь хvндэдсэн барилгын компаниуд. Тэдний ихэнх нь Улсын тусгай хамгаалалтай газарт аялал, жуулчлалын чиглэлээр газрын зєвшєєрєл авч, єєрсдийн ашиг хонжоогоо бодон єндєр, єндєр орон сууцны барилга барьж хєрєнгєжиж байгаа "Шар хувалзууд". Тухайлбал, "Бєхбат" хэмээх компани. Тус компани анх аялал, жуулчлалын чиглэлээр Зайсан толгойн баруун талд газар авсан ч тус газартаа орон сууцны "Соёмбо" хотхоныг байгуулж, иргэдэд зарсан байна. Vvний дараа "Бєхбат" компанийн захирал Цогоогийн эхнэр Н.Энхтуяа мєн л аялал жуулчлалын чиглэлээр хоёр га газар авсан ч єєр зориулалтаар ашиглах болжээ. Нэг бодлын "Юмтай хvн лаагаа иднэ vv, луувангаа иднэ vv, бидэнд хамаагvй" ч тус компани даварч авсан хоёр га газраасаа гадна дахин хоёр га газарт илvvдэл шороо, чулуугаа асгасан байна. Бvр хажууд нь амьдрах гурван айлын газрыг дээрэмдсэн талаар "Экологи Зайсан" ТББ-ын тэргvvн Ц.Єнєржаргал хэлсэн юм. Бид мэдээллийн дагуу байдал ямар байгааг газар дээр нь очиж сурвалжлахаар Зайсан толгойн зvvн талд байрлах иргэн Н.Энхтуяагийн газрыг зорилоо.

Бид Ц.Єнєржаргалтай Монголдоо ганцхан байх баячуудын хvvхдvvд сурдаг гэх "American School of Ulaanbaatar" cypгуулийн vvдэнд уулзахаар болсон юм. Бид замын тvгжрээнд зогссоор байгаад болзсон цагаасаа хожимдож очсон. Єнєржаргал аль хэдийнэ ирчихсэн биднийг хvлээж байлаа. Єглєєний 10:30 цагийн vед дээрх маргаан бvхий газарт очсон юм. Хаа сайгvй барилга барьсан хvмvvс, хєрєє раамны дуу ч хадаж байлаа. Ажиглаад байхад тэнд монгол ажилтан цєєн бололтой. Хятад хvний дуу гарахаас монгол хvний дуу сонсогдсонгvй. Ц.Єнєржаргал биднийг очингууд иргэн Н.Энхтуяагийн газрыг зааж, хадан уул нурааж хууль бус vйл ажиллагаа явуулж байгааг газар дээр нь зааж єглєє. Тvvний хэлснээр "Бєхбат" компанийн захирал Цогоогийн эхнэр, иргэн Н.Энхтуяа гэдэг хvн "American School of Ulaan-baatar" сургуулийн зvvн талд 500 метрийн зайд хоёр га газар авч, Улсын тусгай хамгаалалттай газрын бvхэл бvтэн хадан уулыг бvтэн жилийн турш нvдэж, нураагаад орон сууц барих гэж байгаа гэнэ. Энэ нь бидэнд хамаагvй байдаг юм гэхэд уулыг нvдээд байхаар дор нь амьдарч байгаа айл єрхvvдийн хувьд маш их дарамтыг vvcгэдэг гэж байна. Шєнє оройн цагаар яг л толгой дээр нь юм нvдээд байгаа юм шиг хэцvv байдаг гэлээ.

Ц.Мєнхжаргал цааш нь би саяхан "Экологи Зайсан" ТББ-ын ємнєєс биш иргэн хvнийхээ хувиар ''Та нар наад хийж байгаа ажлаа шєнє оройн цагаар хийхээ болиоч. Энд настай хvмvvс, жаахан хvvхдvvд гээд олон хvн амьдарч байна. Тэдэнд vнэхээр их дарамт учруулж байна" гэж хэлсэн. Гэтэл тус компанийн менежер гэх залуу намайг "Экологи Зайсан" ТББ-ын тэргvvн манай ажлын байранд ирж, хоёр сая тєгрєг нэхэж, удаа дараа дарамталсан гэж хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслээр ярьсан байна лээ. Би тэднээс иргэн хvнийхээ хувьд шєнийн цагаар уул, хад нурааж, нvдэж хvмvvсийн амгалан тайван байдлыг алдагдуулахаа болиочээ л гэж гуйсан.

Байгууллагынхаа нэрийг ч хэлээгvй. Гэтэл манай байгууллагын нэр хvндэд бас халдсан. Тус компани бvхэл бvтэн хадан уулыг нурааж, ухаж гаргасан чулуу, шороогоо 5-10 метрийн єндєртэй болтол нь овоолсон. Тэдний шороо овоолсон газарт тэндхийн гурван айл оршин суудаг юм. Хэрвээ хvчтэй салхи юм уу, байгалийн гамшиг тохиолдвол тэдгээр айлууд тэр овоолсон шороонд нь дарагдахгvй гэсэн баталгаагvй тиим л хvнд нєхцєлд амьдарч байна. Гэтэл бас болоогvй "Бєхбат" компанийнхан тэр гурван єрхийн газрыг булаагаад ав-чихсан. Яг унэндээ бол тэр гурван айлын байгаа хэсэг "Бєхбат" компанийн кадастрын зурагт огтоосоо ч ороогvй. Нэг талд нь "Бєхбат" компани, нєгєє талд нь иргэн Гантємєр гээд хvний эзэмшлийн газар байгаа. Энэ хоёрын завсар хэнийх нь ч кадастрын зурагт ороогvй газарт гурван айл амьдардаг юм. Гэсэн ч тус компани айлуудын газрыг тэгшлээд єгье, тvр холдож бай.

Бид удахгvй газрыг чинь тэгшилчихээд буцаагаад байранд чинь буулгана" гэж "Бєхбат" компанийнхан хэлcэн юм билээ. Бас болоогvй бид танай газарт шороогоо асгаж байгаа юм чинь шорооны тєлбєрт хоёр сая тєгрєг тєлье гэж хэлээд сая тєгрєг єгсєн юм билээ. Єгсєн сая тєгрєгийг нь тэнд байсан хоёр айл нь хувааж аваад нvvсэн. Харин vлдсэн нэг айл нь мєнгєє аваад нvvнэ гээд газраа чєлєєлж єгєєгvй. Гэтэл тэр сая тєгрєгєє ч єгєлгvй, айлуудын байсан газрыг шороогоор булаад хаячихсан. Одоо vлдсэн ганц айлын гэр шороонд булагдчихсан, хvмvvс нь гэртээ ч орж чадахгvй, хувцас хунараа ч солилгvй 20 гаруй хонож байна.

Тэр айлын гэр хаа байгаа нь мэдэгдэхгvй байна. Ингэж л гэрт амьдардаг айлуудыг ад шоо vзэж, дээрэлхэж байна. Ямар хvн болохоор нєхєр нь уулын баруун талд эхнэр нь зvvн талд нь газар авч иргэдийг дорд vзэж байгааг олгохгvй байна. Намайг энэ талаар ярьсан болохоор Хан-Уул дvvргийн шvvхэд єгсєн байна лээ. Миний хувьд ємгєєлєгчтэй мэдvvлэг єгнє гэж хэлсэн" гэсэн юм. Vvнээс гадна "Бєхбат" компани нь анх 2004 онд Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яамны Тусгай хамгаалалттай газрын хэлтсийн дарга Н.Намхай гэдэг хvний зєвшєєрлєєр аялал, жуулчлалын бvс байгуулна гэж газар авсан гэх мэдээллийг єглєє.

Бид Єнєржаргалтай уулзсаны дараа "Бєхбат компанийнхантай уулзахаар уул єєд мацлаа. Бидний замд 4-5 метр єндєр овоолсон шороо, чулууны ёроолд ганц гэр байсан нь нєгєє гэртээ орж чадахгvй байгаа айлын гэр ажээ. Гэрийн эзэдтэй холбогдох гэсэн боловч утас нь холбогдсонгvй, нэг тийш явцгаасан бололтой. Бид овоолсон шороон дээр гарч гэрийн зургийг аваад буулаа. Энэ гэрт нэлээд олон хоногоор хvн ирээгvй нь илт. Гэрийн дээвэр туурган дээр даруулж тавьсан хад чулуу нь ойчиж, шороо тоосонд дарагдсан таван ханат байна. Бид цаашилсаар овоолсон шороог тойрч, зарим газар нь шороо, чулууг давж бvдчиж явсаар тус компанийн харуулын гадаа ирсэн юм. Баруун талаараа хашаатай, харин зvvн талаараа хашаагvй, уулын чулууг ухаж гvнзгий эрэг vvсгэсэн байв. Биднийг очиход гадна нь нэгэн эмэгтэй зогсч байлаа. Тvvнд учир байдлаа хэлэхэд цаанаас нь "Юун хvн бэ. Яах гээд байгаа юм" гэсээр 40 эрчим насны нэгэн омголон эр гарч ирсэн юм. Тvvнд дахин учир байдлаа хэлэхэд "Алив тэр газрын бичиг баримт аваад ир. Vvнийг харвал та нарын яриад байгаа юмны учир тайлагдана" гэлээ. Тvvнээс цєєн асуултад хариулт авсан юм.

"Бєхбат" компанийн манаач н.Цэрэнпил:
Манай компани хууль зєрчєєгvй.

-Танай компанийг хууль бусаар иргэдийн газарт шороо асгасан гээд байгаа. Энэ ямар учиртай юм бэ?
-Энэ бол манай компанийн газар. Манай компани єєрийн газартаа хуулийн дагуу vйл ажиллагаагаа явуулж байна.

-Энд байсан айлуудын газрыг тэгшилж єгнє гэж хэлээд мєнгє єгсєн гэсэн?
-Дээрх гурван айлын буусан байсан нэг га газрыг єєр компани авсан гэсэн. Тэгээд манай компани тэр компанитай тохироод шороогоо тэр компанийн газарт асгачихаад эргvvлээд авъя гэж ярьсан гэсэн. Энэ шороо овоолсон газарт зам тавих гэж байгаа. Энд байгаад нvvсэн, одоо байгаа айлын хувьд ямар ч бичиг баримт, зєвшєєрєл байхгvй. Зам тавих газарт зєвшєєрєлгvй буучихаад ийм асуудал яриад байгаа юм. Бид хоёр сая тєгрєг єгсєн.

-Та нар хоёр сая тєгрєг єгсєн гэлээ. Гэтэл эдгээр иргэд хоёр сая тєгрєг єгсєн ч нэг сая тєгрєгєє єгєєгvй гэж байсан?
-Компанийн зєвшєєрєлтэй газар ирж буучихаад мєнгє аваад явж байдаг эндхийн иргэн гэсэн харьяалалтай хэдэн хvмvvс байгаа юм. Бид нvу гэж хоёр сая тєгрєг єгсєн. Мєнгє аваад хоёр айл нь нvvсэн. Нэг нь гэрээ авахгvй ажил саатуулаад байна. Одоо зам тавих гэсэн чинь газар чєлєєлж єгєхгvй ажил удаашруулаад байгаа нь энэ. Одоо юу юугvй євєл болох гээд байхад.

-Танай компани энэ газрыг аялал жуулчлалын зориулалтаар авсан юм билээ. Яагаад єєр vйл ажиллагаа явуулж байгаа юм бэ?
-Миний хувьд энд манаач хийдэг учраас нарийн ширийн асуудлыг сайн мэдэхгvй байна. Даргын талаархи мэдээллийг ч сайн мэдэхгvй. Энд ирдэг л юм.

-Иргэд шороо ухаад 20 гаруй хонож байна. Гэртээ орж чадахгvй байна гэж гомдоллож байгаа. Танайх энэ ажлыг хэзээ эхэлcэн юм?
-Энэ шорооны ажлыг эхлээд 10 орчим хонож байна. Харин барилгын ажлыг єнгєрсєн жил эхэлcэн. Одоо барилга баригдаад л явж байна. Бид хууль зєрчсєн юм байхгvй. Бид зєвшєєрєлтэй айл руу дайрахгvй шvv дээ, хууль ёсны дагуу л ажлаа явуулж байна.

Манаач гэх эр ийм хариултыг бидэнд єгсєн юм. Зураг авах гэтэл "Зєвшєєрєлгvйгээр байгууллагын газарт халдаж болохгvй. Эндээс одоо яв" хэмээн биднийг хєєгєєд, цааш эргэв. Тус компанийн хашаанд 10-50 УНК гэсэн улсын дугаартай "Ланд круйзер" маркийн хар машин байсан. Тvvнээс гадна барилгын ажил гvйцэтгэж байгаа ажилчид нь ч байлаа.

Хан-Уул дvvргийн XI хорооны нутаг дэвсгэр буюу Зайсангийн аманд єнгєрсєн жилийн байдлаар 400 айл зуслангийн зориулалтаар газар эзэмшдэг гэсэн судалгаа гарсан юм билээ. Энэ тоо одоо хэд дахин нэмэгдсэн нь ойлгомжтой. Энэ аманд аялал жуулчлалын зориулалтаар газар ашиглах эрх авсан ч хуулийн хориглох заалтыг зєрчин, орон сууцны барилга барих, улмаар иргэдэд vл хєдлєх хєрєнгє болгон худалдах явдал хэрээс хэтэрч байна. Зайсангийн амыг 2015 он хvртэл хєгжvvлэх ерєнхий тєлєвлєгєє нэртэй аялал жуулчлалын бvс хєгжvvлэх ерєнхий тєлєвлєгєєний бvсчлэлийг гаргасан менежментийн тєлєвлєгєє байхгvй. Гэтэл 2008 он хvртэл ажиллаж байсан Байгаль орчны vе vеийн сайд нар 2004 оноос эхлэн Мэргэжлийн хяналтын ерєнхий газраас удаа дараа тавьсан шаардлагыг хэрэгжvvлэлгvй, иргэн, аж ахуйн нэгжид аялал жуулчлалын зориулалттай газар олголтыг эмх замбараагvй єгснєєс ийм байдалд хvрсэн байна.

Э.Пагмадулам