Ирэх сонгуулийг Монголд анх удаа цахим хэлбэрээр хийх тухай яриа шаргал ордноос гадагшлаад багагүй хугацаа өнгөрөв. Монголчууд өнгөрсөн 20 жил сонгууль хийх гэж зөвдөж, буруудаж, хөглөж будилсан нь олонтаа. Булхай луйвраас авахуулаад 2008 оны долдугаар сарын 1-ний үймээн, айдас, түгшүүр, хүн амины хэрэг гэхчилэн юу эсийг үзэв дээ. Ирэх 2012 оны УИХ-ын сонгуулийг хэл ам хэрүүл шуугиангүй хийх гэж Сонгуулийн ерөнхий хороо өнгөрсөн гурван жил гаруй хугацаанд багагүй хичээсний үр дүнд 2012 оны УИХ-ын сонгуулийн бүртгэлийг автоматжуулна, саналын хуудсыг компьютерээр тоолно гэж зарлав. Сонгууль ойртож байхад гэнэт юу болов гэлтэй ийм мэдээ монголчуудыг гайхшруулан алмайруулав.

СЕХ-ны дарга Н.Лувсанжавын ярьснаар, сонгуулийн бүртгэлийг БНСУ-ын “Miru dama system” компанид үйлдвэрлэсэн машинаар хийхээр төлөвлөж байгаа аж. Харин санал авах, саналын хуудас тоолох ажлыг АНУ-ын “ES&S” компанийн "DS200" машинаар хийхээр болсон байна. Ямар ч тендергүйгээр энэ хоёр компанийг сэм сонгосон нь ямар учиртайг хүмүүс сонирхож эхэлсэн. Олныг буруутгах эрх хэнд ч байхгүй. Юутай ч эдгээр компани Монгол Улсын хуульд заасан ямар шалгуурыг давж гарсан бэ. Хэрэв ямар ч тендергүйгээр шууд л сонгогдчихсон юм бол бусдаас юугаараа давуу юм бэ, хэрэв өрсөлдөгч байсан бол өөр компаниуд юугаараа дутуу юм бэ гэх мэтчилэн олон асуултад хариу нэхсэн ард түмэнд хэн юу гэж хэлэх вэ. СЕХ-ныхны хамгийн мундаг гээд сонгочихсон АНУ, БНСУ-ын хоёр компанид улсын төсвөөс гаргах гэж буй 24 тэрбум төгрөгийг “май, авагтун” гээд гардуулчих уу.

Сураг сонсвол, тэр хоёр компани тийм ч “цэвэр” биш бололтой. Эрэн сурвалжлагчдын ярьж буйгаар, Солонгосын компани нь Монголд холбооны кабелийн наймаа хийхээр орж ирсэн гэлцэнэ. Нөгөө нь сонгуулийн дүн будлиантуулсан, программ нь “но”-той гэх зэрэг таагүй мэдээлэл дагуулжээ. Баримт дурдахад, 2009 оны гуравдугаар сарын 20-нд АНУ-ын Кентаки мужид санал хураах цахим машины саналын тоог өөрчилсөн хэргээр сонгуулийн штабын таван ажилтан баривчлагджээ. Сонгуульд ES&S системийн санал хураах цахим машин ашигласан аж. Клэй тойргийн албан хаагч Фредди Томпсон санал худалдан авах зорилгоор сонгуулийн ажилтнуудад мөнгө өгч, санал хураах машин дахь саналын тоог хэрхэн өөрчлөх талаар заавар өгсөн байна. Сонгуулийн ажилтан Уиллиам Е.Стиверз сонгуулийн хуудсыг урьдчилан тэмдэглэсэн, санал хураах машин дээр саналын тоог өөрчилсөн хэрэгт сэжиглэгдэн шалгагдсан. Пол Е.Бишоп сонгогчдыг урьдчилан товлон, санал хураах машин дээрх саналын тоог хэрхэн өөрчилж болох талаар сонгуулийн ажилтнуудад заавар өгсөн хэрэгт буруутгагджээ. Клэй тойрогт явуулдаг бүх сонгуульд ES&S iVotronic системийн машин ашигладаг. iVotronic нь мэдрэмжтэй дэлгэцтэй, үр дүнг шууд илтгэдэг элэктрон машин (DRE) бөгөөд сонгогч өөрийн хүсэл санаагаар санал өгснийг гэрчлэх баримтгүй, сонгуулийн дараа санал хураалтын дүнг шалгах үед уг машин дээр саналын тоог будилуулсныг ямар нэг байдлаар илрүүлэх боломжгүй.

Өнгөрсөн намар Франклин тойрогт болсон сонгуулийн үр дүнг шалгасан Охайо мужийн Төрийн нарийн бичгийн дарга Женнифер Бруннерийн мэдэгдсэнээр тус тойргийн сонгуульд ашигласан ES&S iVotronic системийн санал хураах машинуудад сонгуульд нэр дэвшигчийн нэрийг арилгах оролдлого хийсэн байжээ. 2010 онд Өмнөд Каролинад болсон Ардчилсан намын анхан шатны сонгуулиар урьд нь хэн ч нэрийг нь сонсоогүй Алвин Грийн ялсныг санал хураалтад ашигласан ES&S iVotronic системийн алдаатай ажиллагаатай холбож үзсэн байна. Арканзас мужийн Фолкнер тойрогт санал хураах ажиллагааны өмнөх шалгалтаар алдаагүй ажиллаж байсан ES&S iVotronic системийн машины саналын эцсийн дүн санал хураалтыг цаасаар тоолсон дүнтэй таараагүй.

СЕХ-ныхон яагаад ийм мэдээллийг сонсоогүй юм бол. Монгол Улс аливаа бараа бүтээгдэхүүн, ажил үүргийг Тендерийн хуулийн дагуу сонгон шалгаруулдаг хатуу журам мөрдсөөр удаж буй. Сумын сургуулийн навтгар байшинг 500-гаадхан мянган төгрөгөөр засварлахад л тендер зарлаж гүйцэтгэгчийг сонгож өчнөөн юм болдог. Ганц хоёр км зам тавих гэж үндэсний компаниудыг ямар нарийн “шүүлтүүр”-ээр оруулж гаргадаг билээ. Тэгвэл төрийн эрх барих байгууллагыг сонгох сонгуулийн дүнг тоолох машиныг 24 тэрбум төгрөгөөр түүхэндээ анх удаа авах гэж байж зүгээр л талх авч байгаа юм шиг дураараа авирлаж болох уу.
Монгол Улсын төрийг сонгоно, ард түмний чин сэтгэлээсээ хандсан саналыг тоолно гэдэг тоглоом юм уу. СЕХ-ныхон 24 тэрбумаар авах гээд улайран зүтгээд байгаа тэр машиныг талын тал үнээр нь авчрах Монголоо гэсэн халуун сэтгэлтэй аавын хүүхдүүд байсан гэж дам сонссон. “Олны үг ортой, дамын үг даажинтай” гэдэг ч монголчууд ор хоосон ярьдаггүй ард түмэн билээ. Тэр ч байтугай, УИХ, СЕХ-ны бие төлөөлөгч нар байн байн гадаадад аялахдаа санал тоологч авах тухай том бизнес ярьж, ууж идэж явсан гэнэ билээ. Ихэд баяр баясгалантай байсныг сонсвол ямар нэгэн сэтгэл хөдлөм баяр тэмдэглэсэн ч байж болох.

Одоогоос жилийн өмнө буюу 2010 оны аравдугаар сарын 6-ны өдөр тутмын сонины нэг, хоёрдугаар нүүр, телевизийн мэдээний цагаар “Сонгуулийн дүнг 30 минутад гаргах боломжтой боллоо” гэсэн мэдээ гарч байсан нь архивт үлджээ. Уг мэдээнд сонгуулийн үеэр ёс мэт гардаг маргаан, булхай луйврыг үүрд мартахын тулд цахим сонгууль явуулах болсныг УИХ-ын зарим гишүүн СЕХ-ныхны хамт тайлбарласныг онцолжээ. Сонгуулийг ямар ч асуудалгүй, гомдол чирэгдэлгүй явуулахад гадны компаниудын зохион бүтээсэн цахим саналын хайрцгийг танилцуулж эхэлснийг мэдээнд дурджээ. Тухайн үед УИХ-ын дарга Д.Дэмбэрэлд АНУ-ын “ES&S” компанийн саналын хайрцгийг танилцуулсан байна. Компанийн төлөөлөгчийн ярьснаар, Монгол Улсын хэмжээнд сонгуулийн санал хураалт 22.00 цагт дуусахад 22.30 цаг гэхэд дүнг нь нэгтгээд дууссан байх аж. Хонон өнжин тоолдог хэдэн мянган саналын хуудсыг нүд ирмэх зуур тоолох нь, ашгүй дээ. Үүнийг Монголын сонгуулийн түүхэнд байгаагүй гайхамшиг гэж итгэе. Харин тэдгээр машины үнийг сонирхвол, тэнгэрт хадсан нь аймаар. Зөвхөн нэг машин 6000 долларын үнэтэй. Сонгогчдыг бүртгэх хурууны хээ унших машин нь 1500-1800 доллар. Манай улс сонгуулийн 1700 хэсгийн хороотой гэдэг. Хүн ам олноор төвлөрсөн хороодод нэмэлтээр байрлуулна, техник л болсон хойно эвдрэл, гэмтэл гарч болзошгүй гэж тооцоолоод 2000 ширхгийг авах хэрэгтэй гэвэл хэдий хэрийн мөнгө улсын халааснаас гарах вэ. Нэгэнт Монгол Улсад ус агаар мэт чухал тэр машиныг авахгүй гээд яах вэ. Хамгийн хачирхалтай нь, ийм их үнэтэй юм сонгох гэж байгаа атлаа тендер зарлаагүй нь хэний сонирхол вэ гэсэн асуулт хариу нэхэж байна.

Бүтэн жилийн өмнө ийм танилцуулга хийж байсан СЕХ-ныхон аль хэдийнэ асуудлыг шийдчихсэн байсан биш үү. Харин хэдхэн хоногийн өмнө Н.Лувсанжав дарга УИХ-ын Төрийн байгуулалтын байнгын хороонд танилцуулахдаа тендер зарлах хугацаа байхгүй, хэрэв зарлавал ирэх сонгуулийг бид цахимаар хийж чадахгүй гэж байсан. Улстөрчид цагийг нь тулгаж байгаад шахаанд оруулдаг туршлагаа хэрэгжүүлсэн нь энэ биш үү гэж бодогдоно. Хэрэв жилийн өмнө тендер зарлаж, хэд хэдэн нийлүүлэгчийг уралдуулсан бол төрийн мөнгийг хэмнэхээс эхлээд Монголд ашигтай хувилбар байж болох байсныг үгүйсгэж боломгүй. “Ямаа идэхэд ямар ч гомдол хэрэггүй” гэдэг үлгэр биеллээ олж Монголын улстөрчдөд 24 тэрбум төгрөгийг хүссэнээрээ “цавчих”цаг айсуй.

ES&S ийн тухай

Гэрлийн мэдрэмжээр санал тоолох ES&S, EMS, iVotronic DRE болон М100/М650 систем нь сонгуулийн үр дүнгийн үнэн зөвийг баталгаажуулахад шаардлагатай техникийн суурь хяналт байхгүй болохыг судалгааны баг тогтоожээ. Сул тал нь юу вэ гэвэл, тоног төхөөрөмжийн ажиллагаа, сонгуулийн тооллогод нөлөөлөх, зарим тохиолдолд сонгуулийн удирдлагын төвийн системд вирус суулган тараах боломжтой аж. Үүнийг судлаачид ES&S системийн доголдлоос үүдэлтэй гэжээ.

Тухайлбал,

Санал хураалтын өгөгдөхүүн, программаа хамгаалах чадваргүй.

Сонгуулийн ажиллагааг үр дүнтэй хянах чадваргүй.

Нууцлалын механизмыг алдаагүй хэрэгжүүлэх чадваргүй.

Программ хангамжийн стандарт болон нууцлалын инженерийн практикийг дагаж мөрдөх боломжгүй.

iVotronic DRE терминалын хувьд гаднын дайралтад өртөж болох олон тооны цоорхойтой, түүнийг хэн нэгний эрх ашигт тааруулан ашиглах боломжоос хамгаалах шаардлагатай. ES&S системийн нууцлалын доголдол нь тархмал бөгөөд ноцтой асуудал юм. Сонгуулийн бараг бүх электрон төхөөрөмж, программ хангамжид ашиглалтын сул тал байдаг. Иймээс судалгааны багийн дүгнэлтээр ES&S-ийг сайжруулах оновчтой арга нь программ хангамжийн бүтцэд инженерийн шинэчлэлт хийх шаардлагатай гэжээ.

М.ДӨЛ newsmn