-Сонгуулийн тухай хууль арванхоёрдугаар сардаа багтаж батлагдах төлөв байна уу?
-Би өөдрөг бус үзэлтэй байж болох юм. Энэ богино хугацаанд УИХ-ын Сонгуулийн тухай хуулийг эцэслэн батлана гэхэд итгэлгүй л байгаа шүү дээ.
-Яагаад?
-МАН, АН зарчмын хэд хэдэн зүйлийн талаар тохиролцлоо, шуударлаа гэж яриад байгаа ч ойлголцохгүй, тодруулах, зөвшилцөх зүйл бишгүй л байгаа юм билээ. Сонгуулийг 48:28 гэсэн хувилбараар холимог тогтолцоогоор явуулна гэж байгаа ч пропорциональ 28-ыгаа хэрхэх юм гээд бүрхэг асуудал олон байна. Намын нэрээр авсан саналаар парламентын гишүүн болох хүн ямар шалгуур хангасан байх юм гэдгээ ч шийдээгүй байгаа. Үүн дээрээ ойлголцолд хүрэхгүй нэг нам нь сарын хугацаанд гэдийчихвэл батлагдаж амжихгүй болно. Сонгууль явуулахаас зургаан сарын өмнө л УИХ-ын Сонгуулийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулна гэсэн хуулийн заалттай. Мөн УИХ-ын Сонгуулийн тухай хуулийг дагалдуулаад өч төчнөөн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулна. Эдгээрийг цогцоор шийдэхэд нэлээд цаг хугацаа орно.

-Сонгуулийн хуульд шинэчлэл хийх цаг нь болсон биз дээ?
-УИХ-ын Сонгуулийн тухай хуулийн төсөл чамбай, батлагдаад гарчихвал зөв зүйтэй гэж бодож байгаа.
-Холимог тогтолцоо Монголын нөхцөлд хамгийн тохиромжтой гэж үздэг үү эсвэл?
-Энэ нь миний хувийн бодол шүү. 2004 оны сонгуулиар мөрдөж байсан хууль л Монгол орны нөхцөлд илүү зохицно гэж боддог юм.
-АН-ын тойргийг жижигрүүлэхгүй, 2008 оны сонгуулийн үеийн томсгосон 26 тойрог хэвээрээ байна гэсэн саналыг МАН хүлээж авсан. Харин ардын намынхан хотод 14, хөдөөд 34 мандаттай байна гэж зүтгүүллээ. Энэ талаар ямар байр суурьтай байгаа вэ?
-Улаанбаатар хотод Монгол Улсын нийт хүн амын 44.6 хувь нь амьдарч байна. Гэтэл 48 мандатаас 13,14-ийг нь нийслэлд үлдээе гээд байгаа юм билээ. Үүнийг хувьд шилжүүлж тооцвол 30 орчим хувь болж байна. Тэгэхээр энэ нь хүн амынхаа тоонд уялдаагүй, харьцангуй бага байна гэж үзэх үндэстэй. Нийт хүн амын 50 орчим хувь нь нийслэлд амьдарч байхад яагаад мандатын тоог багаар тогтоох гээд зүтгээд байх нь утгагүй. Сонгогчдын тоо ойролцоо байх ёстой гэсэн зарчмыг дэлхийн улс орнууд ч мөрдөж байгаа. Нийслэлийн Баянзүрх дүүрэг 200, 300 мянган хүн амтай байхад хоёр гишүүн сонгогдох бол 40 мянган хүн амтай Булган   аймгаас хоёр гишүүнийг сонгоно гэвэл нь хэр зохимжтой юм бэ гэдгийг бодох л хэрэгтэй. Манай гишүүдийн дийлэнх нь хөдөө орон нутгаас сонгогдсон. 76 гишүүний 20 нь Улаанбаатараас, үлдсэн 56 нь хөдөөнөөс сонгогдсон болохоор өөрийнхөө тойрогт мандатынхаа тоог илүү хадгалж үлдэх сонирхол давамгайлаад байгаа нь ажиглагдаж байна. Яваандаа үүнийг засах ёстой. Нэг өдөр, нэг амьсгаагаар бүгдийг сайжруулж чадах ч үгүй. Тиймээс үе шаттайгаар өөрчлөх шаардлагатай. Ер нь сонгуулийн тогтолцоо холимог байна уу, мажоритари нь давамгайлна уу гэдэг нь чухал биш. Яаж сонгуулийг шударга явуулах , нэр дэвшигчдэд ижил гараанаас өрсөлдөх боломж, сурталчилгаа хийх жигд бололцоог олгох вэ гэдэгт анхаарлаа хандуулах шаардлагатай байгаа юм. Түүнээс мөнгөтэй нь илүү сурталчилгаа хийж, бэлэг сэлт, эд материал, мөнгө тарааж, хүмүүсийн саналыг худалдаж аваад байвал яаж сонгууль шударга явагдах вэ дээ. Үүнийг хаах зохицуулалтыг хуульд нарийн тусгаж өгөх шаардлагатай байна.
-МАН-ынхан орон нутаг газар нутгийн хувьд том, тиймээс хүрч ажиллахад хэцүү, тэгэхээр мандатын тоо нь олон байх ёстой гэж үзэж байгаа юм билээ?
- Газар нутгийн том, жижиг гээд бодолцох ёстой зүйл байхыг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ хүн л сонгуульд оролцож санал өгдөг. Чи хөдөө амьдарч байгаа учраас давуу эрх эдэлнэ, та хотод оршин сууж байгаа учраас дутуу эрхтэй гэсэн хандлага гаргаж ерөөсөө болохгүй. Монголын иргэн бүр хуулийн өмнө ижил эрхтэй. Дарга ч бай, цэрэг ч бай, хөдөөд ч, хотод ч амьдардаг бай, мөнгөтэй ч бай, мөнгөгүй ч бай, эрэгтэй ч бай, эмэгтэй ч бай Үндсэн хуулиар заасан тэгш эрхээ эдлэх ёстой биз дээ.
-Та Я.Батсуурь гишүүнтэй хамтраад Таван толгойн ордын компаниудад өгөх 10 хувийн хувьцааг иргэддээ ижил тэнцүү   нэмж өгнө гэсэн тогтоолын төсөл боловсруулаад УИХ-д өргөн барьсан. Энэ асуудал нь намын бүлгүүдээс дэмжлэг авсан уу?
-Төслийг УИХ-аар хэлэлцэхийг дэмжсэн байгаа. Засгийн газар ч бид хоёрын санаачилсан тогтоолын төслийг дэмжсэн. МАН, АН-ын бүлгээр хэлэлцүүлэхээр оруулсан юм. УИХ дахь АН-ын бүлэг үүнийг хэлэлцье, Монголын нийт ард түмэндээ хувьцааг ижил тэнцүү хэмжээгээр нэмж өгөхийг дэмжлээ гээд явуулчихсан байгаа. Харин өнөөдрийг хүртэл МАН-ын бүлэг шийдвэрээ гаргахгүй байгаа. Ямар нэгэн лобби, хууль бус, шударга зүйл орчих вий гэж болгоомжлоод байгаа шүү.
-Танд тийм хандлага ажиглагдсан юм уу?
-Хардлагаа дэлгэрүүлээд яриад баймааргүй байна. Асуудлыг хэрхэн шийдэхийг харж л байя. Уг нь бол ард иргэдэд хувьцааг нэмж олгох нь зөв зүйтэй зүйл гэж бодож байгаа. УИХ-ын гишүүд маань ч дэмжих байх гэж найддаг. Таван толгойн хувьцааг хүн бүрт жигд хуваарилах ёстой. Энэ бол эх орны хишиг, газрын дорх баялгаас хувь хүртэж байгаа хэрэг. Эхлээд хүн болгонд тэгш хуваарилаад дараа нь иргэд хэрхэхээ өөрсдөө шийдэг. Хүн зарж болно, хадгалж ч болно. Төр эхний удаад өөрийн эзэмшлийн ордын хувьцааг тараахдаа хүүхэд, хөгшин, эрэгтэй, эмэгтэй, компанитай, компанигүй, компанийн эзэн, ажилчин гэж ялгаварлахгүйгээр яг тэнцүү хэмжээгээр хувааж өгөх ёстой. Үндсэн хуулиар тунхагласан зарчмаа л барих нь зөв гэж Я.Батсуурь гишүүн бид хоёр ярилцаж байгаад тогтоолын төслийг санаачилж өргөн барьсан юм. Компанийн эзэн аж ахуйн нэгжтэй гэдэг утгаараа 500 мянган хувьцаа эзэмшдэг, харин ажилтан нь компани байхгүй гэдгээрээ мянга дахин бага 536 ширхэг хувьцаа авах нь тэгээд зөв юм уу. Компани, тухайн эзэн хүн явцын дунд мөнгө хэрэгтэй гээд иргэдийг хувьцаагаа зарахад нь худалдаж аваад цуглуулах нь нээлттэй шүү дээ. Доржийнхийг худалдаж аваад 2000, Батынхийг худалдаж аваад 3000, цаашлаад 1000 хүнийхийг ч авах нь тухайн хүний нь мэдэх хэрэг. Харин төрөөс хувьцааг өгөхдөө хүн болгонд ижил тэгш л хандах учиртай. Компанийн эзэн өмнөөс, чи хойноос төрсөн биш, тийм биз дээ.
-“Монгол 999” нэгдэл, компанийн эзэд таныг өөдгүйгээр тань дуудаж өгч байна даа?
-Янз бүрийн төлбөртэй, төлбөргүй материал, нэвтрүүлэг сонин хэвлэлээр цацаж л байна биз. Түүнээс би айхгүй ээ. Эмзэглэх ч үгүй байгаа. Ямар ард түмнээсээ нүүр буруулаад хууль бус зүйл хийсэн биш. Манай ард түмэнд таван төгрөг хэрэгтэй байна шүү дээ. Олонх нь яашуухан амьдарч байгааг надаар хэлүүлтгүй мэдэж байгаа болохоор нуршаад яахав. Таван толгойн ордын тодорхой хувийн хувьцааг манай гэр бүлийнхний компани эзэмшдэг байсан. 10 хувь гэдэг нь бага зүйл биш шүү. 2008 оны хавар төрийн мэдэлд авна гээд байна, яах уу гээд гэр бүлээрээ тойрч суугаад ярилцаж шийдсэн юм. Гэр бүлийн маань зарим гишүүн янз бүрийн л зүйл хэлж байсан. Харин миний том хүү “Ааваа эцсийн эцэст та бид нар хаашаа явах юм. Монголын газар шорооноос хаашаа ч холдож чадахгүй. Хүмүүс ядуу байна. Бид хэчнээн баян байгаад ард түмний ихэнх нь ядуу, улс орны хөгжил дорой байвал сайхан байх уу. Энэ 10 хувийг төрд өгсөн нь дээр. Бурхан харж байгаа ” гэж хэлсэн юм. Би тэр үед ийм ухаантай хүүтэйгээрээ өөрийн эрхгүй бахархаж шийдвэрээ түс тас гаргасан даа. Асуудлыг зөв шийднэ гэдэг том зүйл. Хүн бол хэтэрхий баян байх утгагүй шүү дээ, тиймээ.
-Би баян биш болохоороо мэдэхгүй юм аа. Та л хөрөнгө ихтэй болохоор сайхан, муухайг нь сайн мэдэх байх л даа?
-Хураасан хөрөнгөө аваад үхэх биш. Би хүүхдүүддээ зориулж захиа бичдэг.    Түүнээс нэг дөрвөн мөртийг уншиж өгөх үү, чамд.
-Тэг л дээ?
-Хорвоогоос явах сүүлчийн мөчдөө ч чи инээмсэглэ
Тэгээд омог бардам яв
Өөр юу ч чамд хэрэггүй
Хүндлэл, бишрэл, баян тансаг юу ч хэрэггүй
Юуг ч чи хорвоогоос авч явж чадахгүй
Харин бурхан чамд үүрд өгсөн
Төрөлх чадвар инээмсэглэлээ л чи аваад явна
Тэр энд үлдэхгүй
Чамтай хамт явна
Тэр бол чиний инээмсэглэл
Тийм учраас чи инээмсэглэ гэж бичсэн байгаа. Хүн хорвоогоос юу ч авч явах чадахгүй байж үхэн хатан эд хөрөнгөний хойноос хөөцөлдөөд яах юм. Хэчнээн том дарга, мундаг авьяастай байгаад, олон хүн биширлээ гээд юуг ч өөрчилж чадахгүй. Би хүнийг хөдөлмөрч бай л гэж хэлдэг. Хүүхдүүддээ ч тэгж захидаг. Баяжихийг буруу гэж байгаа юм биш. Ариун цагаан хөдөлмөрөөрөө зөв олсон мөнгө хүнд ээлтэй. Аливаа юманд хэмжээ хязгаар гэж байх хэрэгтэй.
-Та саяхан “Би бол тэгнэ” гэсэн ном туурвижээ?
-Өө яахав. Миний бичнэ ч гэж юу байхав. Мэргэжлийн сэтгүүлчид та нар уншаад шоолох байлгүй. Арваад жилийн өмнөөс хүүхдүүддээ бичсэн захидлуудаа эмхэтгэж гаргасан юм. Миний найз Баавар, Цэнд доо хоёр маань хэвлэж өгсөөн. Тэд редактор хийх хэрэггүй. Засвар хийх нь бүр дэмий. Аав хүний хүүхдүүдээ хандсан чин сэтгэлийн үгийг тэр чигээр нь хүргэ гэж зөвлөсөн юм аа.
Д.Доржпагма