-Шивээ-Овоогийн нүүрсний ордод улсын төсвийн хөрөнгөөр иж бүрэн хайгуул хийж 1988 онд нөөцийг нь тогтоогсон байдаг. Эл ордын баталгаатай нөөц нь 2.1 тэрбум тонн гэгддэг. Харин бололцоот нөөц нь 2.7 тэрбум тоннд хүрнэ. Үүнийг Таван толгойтой харьцуулаад харсан ч томоохон, стратегийн нөөц бүхий орд гэдэг нь батлагдаж байгаа юм. Нөөц нь тогтоогдсоноос хойш Шивээ-Овоо гэдэг уул уурхайн компани байгуулагдаж уг ордоос нүүрсээ олборлож, хангалтаа хийдэг байсан. Нийт 29500 га талбайд ажиллаж, нүүрс олборлох ёстой гэсэн үг шүү дээ. Гэтэл Шивээ-Овоо уурхайд байх ёстой лицензийн 80 гаруй хувь нь "Шинэ шивээ" гэдэг компанид 2004 оны есдүгээр сард хууль бусаар шилжсэн байгаа юм. Хууль бусаар шилжих энэ тэр гээд ч байх юмгүй. Үндсэндээ Шивээ-Овоо ордын лицензийн 80 гаруй хувийг хувийн өмчийн "Шинэ шивээ" компанийнхан хулгайлсан гэж хэлж болно.

-2004 оноос хойш энэ булхайг хууль хяналтын байгууллага, эрх мэдэлтнүүд мэдэлгүй байсаар өнөөдрийг хүрсэн гэсэн үг үү?

-Энэ асуудал 2007 онд С.Баярыг Ерөнхий сайдаар ажиллаж байх үед нь сөхөгдсөн байдаг. Ерөнхий сайд асан, одоогийн УИХ-ын гишүүн С.Баяр тэр үед Говьсүмбэр аймагт ажиллаж, иргэд төлөөлөгчидтэй уулзахад нь шаардлага тавьснаар мэдсэн юм билээ. С.Баяр ч үүнийг нь шийдвэрлэнэ гэж амлаад явсан.

Тэгээд яасан бэ гэхээр тэр ордын гурван ширхэг лицензийг төрийн өмчийн "Эрдэнэс МГЛ" компани руу шилжүүлсэн юм байна лээ. Энэ гурван ширхэг лиценз нь нийт ордын 14 хувьд хүрэхтэй, үгүйтэй газар болж таарсан. Ингээд л асуудлыг шийдчихлээ гэж С.Баярт ойлгуулснаар асуудал намдсан байдаг. Үүнээс хойш дахиж яригдалгүй байсаар өдийг хүрсэн байна.

-Харин Шивээ-Овоо уурхай өнөөдөр ямар байдалтай байна. Нийт ашиглалтын талбайн гурван хувийг эзэмшиж байгаа гэсэн?

-Өнөөдөр асуудлыг аваад үзэхээр төрийн өмчийн Шивээ-Овоо уурхай үйл ажиллагаа явуулах нэг ч га газаргүй болсон байна. Байсан жаахан газрынх нь буюу 91 га талбайнх нь нөөц дууссан. Тэгээд одоо "Эрдэнэс МГЛ" компанид байгаа 14 хувиас талбай түрээслэн ажиллаж байна. Ингэж л Монголын цахилгаан станцуудын хэрэглээг хангаж байгаа уурхай түрээсийн талбайд ажиллаж байгаа учраас нүүрс, цахилгааны үнэ нэмэгдэж байгаа юм. Үүнээс болж манай иргэд ихээхэн хохирол амсч байна даа.

-Энэ орд газрыг түшиглэн цахилгаан станц барих гэрээ хэлэлцээр хийгдэж байсан гэсэн?

-Ингээд уурхай өөрийн гэсэн газаргүй болчихлоо. Гэтэл хажууд нь Хятадтай хамтран маш том цахилгаан станц барина гэсэн яриа хэлэлцээр аль хэдийнэ хийгдээд эхэлчихсэн байгаа юм. ТЭЗҮ-г нь харахад жилдээ 20-30 сая тонн нүүрс хэрэглэнэ гэж тусгасан байна лээ. Мөн 30 жил ашиглах тухай ч дурдсан байдаг. Ингээд тооцоолохоор 30 жилийн хугацаанд 800 гаруй сая тонн нүүрс хэрэг болно. Гэтэл "Эрдэнэс МГЛ" компани буюу төрийн мэдэлд үлдсэн 4199 га талбайд ердөө 500 гаруй сая тонн нүүрсний нөөц үлдсэн байна. Шивээ-Овоо уурхайн мэдэлд юу ч байхгүй. Цаана нь үлдэж байгаа 300 сая тонн нүүрсийг хаанаас олох юм. "Шинэ шивээ" компаниас буцааж худалдаж авах юм уу. Байдал ийм л хүнд хэлбэрт шилжчихээд байгаа байхгүй юу. Магадгүй үүнээс болоод Шивээ-Овоогийн цахилгаан станц баригдах асуудал хойшлогдож байж ч магад. Баталгаатай, нөөцтэй газар л гадаадын улс орон хөрөнгө оруулалт хийнэ биз дээ.

-Асуудал босохоос өмнө хууль хяналтын байгууллагад хандаж байсан юм болов уу?

-Шүүхээр заргалдахаар Шинэ шивээ компанийн талд шийдвэр нь гарчихдаг юм гэсэн. Хуулийн дагуу лицензийг авсан, олгосон байна гээд. Гэхдээ хууль зөрчсөн байна гэдэг нь хоёр, гурван зүйлээр нотлогдож байгаа юм. Тухайлбал 1997 оны арванхоёрдугаар сард Засгийн газар тогтоол гаргаж, төрийн мэдлийн уурхайнууд өөрийн эзэмшилд байгаа лицензийг бүрэн эзэмшиж болно гэж заасан байгаа. Гэтэл тэр тогтоолыг зөрчин Шивээ-Овоогийн ордын 80 гаруй хувийг нь "Шинэ шивээ" компани авч, холбогдох эрх мэдэл бүхий түшмэдүүд нь олгосон байгаа. Эцэстээ үнэн илрэхээс хойш олгосон улсуудад нь хариуцлага тооцож уг ордыг төрийн мэдэлд авах ёстой. Ийм тохиолдол манайд анх удаа гарч байгаа юм биш. Таван толгой, Эрдэнэт дээр гарсан. Одоо Багануур, Төмөртэйн ордуудад ч ийм асуудал байж л байна. Тэгэхээр үүнийг ямар нэгэн байдлаар төрийн өмчийн уурхайд нь буцааж өгөх хэрэгтэй. Тэгэхгүй бол уурхайн үйл ажиллагаа зогсох гээд байна.

-"Шинэ Шивээ" компанийн үйл ажиллагаа ямар түвшинд байгаа юм бол?

-Энэ компанийг би бас судалсан. Та бүхэн мэднэ дээ. Өнгөрсөн хавар АНУ-ын "Инвидити" гэдэг компанийн зүгээс хийсэн мэдэгдэл манай улсын хэвлэл мэдээллээр цацагдсан. Тэнд юу өгүүлсэн байна вэ гэхээр асуудал үүсгээд байгаа "Шинэ шивээ" компанийнхан АНУ-ын "Инвидити" компанитай хамтран ажиллаж нүүрснээс шингэн түлш үйлдвэрлэх нэг тэрбум ам.долларын төсөл хэрэгжүүлэхээр тохирсон байгаа юм. Тэгээд эцэстээ тэд АНУ-ын компанийг хулхидаад хаясан. Үүнийг "Инвидити" компанийн захирал генерал Кларк гэдэг хүн мэдэгдэж байсан юм. Түүний мэдэгдлээс харахад "Шинэ шивээ" компанийнхан "Инвидити" компанийг ингэж хулхидчихаад гадаадын өөр компаниудад дахин ашиглалтын лицензээ зарсан байна билээ. Ингээд шингэн түлш гаргах тэрбум ам.долларын төсөл ч зогссон, Шивээ-Овоогийн ордын лиценз хаана байгаа нь ч мэдэгдэхээ больсон.

-Лиценз ямар замаар "Шинэ шивээ" компанид очсон байна вэ?

-Лиценз олгосон үйл явцыг нь судлаад үзэхээр орд байрлаж байгаа сумын ИТХ-аар хэлэлцээгүй юм билээ. Яасан гэхээр сум, аймгийн Засаг дарга нар нь хуйвалдаад зөвшөөрлийг олгосон байна. Энэ бүхнийг үндэслээд лиценз олголтыг хүчингүй болгох боломж байгаа. Гэтэл шүүх дээр өөр шийдвэр гараад байдаг. Ерөнхийдөө "Шинэ шивээ" компанийн эзэмшиж буй бүх лиценз хуулиас гадуур олгогдсон гэж үзэж байгаа. Тэгэхэээр тэдний эзэмшиж буй бүх талбай, лицензийг төрд эргүүлэн авах нь зөв. Энэ асуудлаар ойрын үед Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлд хандах бодолтой байна.

-Буцааж авахад хэр хүндрэлтэй вэ?

-Засгийн газрын 1997 оны тогтоолыг л үндэслэж авах болно. Мөн лиценз олгосон үйл явцыг нарийвчлан шалгаад ирэхээр ноцтой асуудлууд босох байх. Түүнээс гадна улс орны аюулгүй байдал талаас нь харах хэрэгтэй шүү дээ.

-Яригдаад байгаа "Шинэ шивээ" компанийн эзэд нь хэн юм бол оо?

-"Шинэ шивээ" компанийн орлогч даргаар нь тус лицензийг шилжүүлэхэд гар бие оролцсон Шивээговь сумын Засаг дарга ажиллаж байгаа юм. Нэрийг нь мартчихаж. Гэхдээ эзэд нь шал өөр хүмүүс бий. Орон нутгийн хүмүүсийн ярьж буйгаар энэ бүхний ард улс төрийн томоохон бизнес бүлэглэлүүд байгаа гэж байна лээ. Гэхдээ баталгаатай баримт байхгүй учраас эзэд нь тэр гээд шууд хэлж чадахгүй нь. Аймаг, сумынх нь Засаг дарга нар тухайн үед компанийн эздийн дарамтад орж, гар хөл нь болж явсан юм шиг байна лээ.

-Хариуцлага тооцох хүмүүс гэвэл тухайн үеийн аймаг, сумын Засаг дарга нар болох нь ээ?

-Тийм. Тэднээс гадна Ашигт малтмалын хэрэг эрхлэх газрынхан орох ёстой. Гэхдээ хүмүүст хариуцлага тооцох нь чухал биш. Тэр нь хуулийнхаа дагуу шийдэгдэнэ биз. Харин тухайн ордын лицензийг хурдхан төрийн мэдэлд эргүүлэн авах хэрэгтэй байна.

-Ер нь Шивээ-Овоогийн уурхай дампуурлын ирмэгт иржээ?

-Өөрийн гэсэн эзэмшил газаргүй, өөр байгууллагын талбайд түрээсээр ажиллаж байгаа компани оршин тогтноход хүндрэлтэй. Удахгүй яригдаж буй цахилгаан станц нь баригдвал бүр ч нэмэргүй болно.

-Энэ асуудалд Эрдэс баялаг, эрчим хүчний яамнаас ямар тайлбар хийж байна вэ?

-Яамныхан тодорхой тайлбар өгөөгүй. Байнгын хороон дээр ч энэ тухай би хэлдгээ хэлсэн. "Би асуулт тавилаа. Холбогдох яам нь хариулт өгч чадахгүй байна. Тэгэхээр би өөрөө судалж мэдсэн учраас энэ тухай дэлгэрэнгүй мэдээллийг өгъе" гээд мэдэж байгаа бүхнээ хэлсэн. Эрдэс баялаг, эрчим хүчний яам энэ асуудалд яаж хандаад байгааг нь ойлгохгүй байна. Эсвэл айж, ичээд байгаа юм уу, улс төрийн дарамтад байдаг юм уу, бүү мэд. Тодорхой зүйлийг хэлэхгүй байна лээ. Харин Шивээ-Овоогийн уурхайн дарга Х.Балсандорж энэ талаар нэлээд зүйлийг ярьсан.

Л.МӨНХТӨР

Я.Батсуурь: Шивээ-Овоо ордын лиценз хулгайлагдсан, хэн авсныг нь мэдэхгүй
Tweet
Bolod.mn