Хүмүүс бие биеэ харилцан ойлголцох хэлтэй болсон тэр цагаас хойш хүнийг “хүн” болгон хувиргасан тэрхүү ид

шидийн харилцааны хэрэглүүр, харилцан ойлголцохын гайхамшигт түлхүүр болсон “хэл” – ээ тойрон нэгдэж  овог отог, омог аймаг гэж нэрлэгдэх болсон хүний нийгмийн нэгдэл холбоо буй болжээ.

Харилцан бие биеэ ойлголцож, санаа бодлоо солилцон, амьдрал тэмцлийнхээ чиг зорилгыг тодорхойлох “хэл”-ээ тойрон хамтран нэгдсэн  хүмүүсийн холбоо, бүлэглэл өсөн  бойжиж өргөжин тэлсээр улс үндэстэн үүсэх суурийг тавьсан нь дамжиггүй. Үүнээс үзэхэд улс гүрэн оршин тогтнох үндсийн үндэс нь “хэл” болж таарч байна. Хэл бүхэн өөр өөрийн онцлогтой өвөрмөц соёл, иргэншлийн гоц нандин түлхүүр болж зуун зуун дамжин хөгжсөөр, шинэчлэгдсээр ирэхдээ үүсэл гарал, язгуур угсаагаа хадгалсан улс үндэстэн бүхнийг бусдаас ялгаруулах онцгой шинжийг шингээсэн байдаг төдийгүй бусдад уусан устаж алга болохоос хамгаалсан мөнхийн дархлааг нь давхар агуулж байдаг. Хэл бол хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн түүхэн урт замдаа бүтээсэн соёлын нандин өв сангийн “оргил” мөн.

Хэл өөрөө хүн төрөлхтний хамтын эзэмшлийн хэрэглүүр, даяаршин нийгэмшиж байгаа хүн төрөлхтнийг нэгтгэн зангидах онцгой холбоос, түлхүүр нь билээ. Гэхдээ хүн бүр харь хэлийг сурахдаа, ойлгохдоо, өөрийн болгохдоо зөвхөн төрөлх “эх” хэлээрээ дамжуулан өөрийн хэл болгодог. Энэ бол Та эх хэлээ хэр сайн сурсан, эх хэлнийхээ үгсийн санг хэр хэмжээтэй эзэмшиж мэддэгээс болж харь хэлийг төдий чинээ сайн сурч эзэмших боломжтой гэдгийг тов тодорхой, шув шулуухан хэлсэн үг ээ. Хэлийг зуун зуун дамнуулан мөнхжүүлж, үеэс үе дамжуулан хадгалсаар дараа дараачийнхаа залгамж үед алдаа мадаггүй хүргэж өгдөг унаа нь улаач нь “үсэг бичиг” юм. Ингэж өөрийн гэсэн бичиг үсгийг бүтээж хойч үедээ өвлүүлэн үлдээсэн улс үндэстэн хуруу дарам цөөхний дотор нүүдэлчин монголчууд бид багтдаг нь хорвоогийн нэгэн гайхамшиг гэж бахархаж явах нүүдэлчдийн соёл иргэншлийн сор болсон содон онцлог билээ.

Миний дээр өгүүлснээс монголчууд бид өөрийн гэсэн хэлтэй, үг, хэллэг, хэлээ тэмдэглэх “монгол бичиг”-тэй үндэстэн гэдгээрээ бахархах учиртай, бас тийм эрхтэй ард түмэн.

Хэл маань байвал хил маань оршино, хил оршиж байхад тусгаар тогтнол маань хөндөгдөхгүй, тусгаар улс байгаа цагт эрх чөлөө биднийх байх учиртай гэж ургуулан бодвол монгол хэлээ цэвэр ариунаар нь хадгалж хамгаалах нь иргэн бүрийн эрх чөлөөт амьдралын төлөөх тэмцлийн эх, тусгаар тогтнолын маань баталгаа болох бус уу? гэж бодогдном. Миний ингэж хэлэхийн учир нь өнөө цагийн монгол хүн бүрийн санааг зовоосон монгол хэл, хэллэг бохирдож, ончгүй гадаад үг хэллэгээр төрөлх хэлнийхээ үг, хэллэгийг орлуулах гэсэн болхи санаа, бохир бодол газар авсантай холбоотой юм шүү.

Ухвар мөчид, боловсрол нимгэн сэхээтнүүд тулга тойрсон ярианы онч муутай гадаад үг хэллэгээр монгол хэлний үгийн санг бохирдуулах нүгэлт аян 20 дугаар зууны 60-аад оноос эхэлсэн бөгөөд энэ нь сүүлдээ бүх нийтийг орос хэлтэй болгох МАХН-ын мулгуу бодол, муйхар зорилтыг “ахан дүүсийн найрамдал” гэсэн лоозонгоор халхавч  хийн хүн ардаа “бүх нийтээр нь орос хэлээр ярьдаг, сэтгэдэг” болгох зорилгоор ард түмэндээ шахалт үзүүлж байсан он жилүүдэд бүр ч газар аван гаарч хэтрүүлэн хэлбэл хоёр монгол үгийг нэг орос хараалаар  жийрэглэн хэлэлцэх шахаж байсан үе бий. Энэ цөвүүн цагт ч эх сайхан монгол хэлээ цэвэр ариун байлгах гэсэн хүсэл тэмүүлэлтэй, ухаан бодол, үйл ажиллагаагаа түүнд зориулсан мянга мянган сэхээтнүүд маань хэлээ бузарлуулалгүй авч үлдэж чадсан юм шүү.

Миний ингэж бичиж байгаа маань хүн ардаа, хүүхэд залуусаа харь хэл сурах, суралцах их эрмэлзлэл тэмүүллээс нь хөндийрүүлэх гэсэндээ биш, харин ч харь хэлийг улам эрчимтэй, зөв, сайн сурч эзэмшээсэй гэсэн санаагаа тод томруун болгох чин санаа агуулан өгүүлж буй бөгөөд “хэлтэй бол хөлтэй” гэсэн монгол түмнийхээ мэргэн үгийн гүн агуулгыг давтан давтан илэрхийлж байгаа юм шүү. Харь хэлийг хальт мөлт сурсан төдийгөөр “эх хэл”-ээ үл тоомсорлож харь хэлний нарийн ширийн утга санааг дутуу мөчид ухан ухаарсныхаа хар гайгаар монгол хэлний үгийн санг бохирдуулсан бас монгол хүн сонсоход жихүүцмээр гаж үг хэллэгийг хэрэглэх болсон нь заримдаа жигшмээр, заримдаа ичмээр болох юм. Ийм гаж хэллэг, гаж утга агуулгатай үг өгүүлбэр манай улсын хууль тогтоох дээд байгууллага УИХ-ын индэр дээрээс гараагаа авч, төр түшилцэж яваа гэх “эрхэм” хүндэтгэлтэй боловч эрээ цээрээ алдсан УИХ-ын гишүүдийн амнаас унаж, суртал ухуулгын хамгийн хүчирхэг хэрэгсэл болсон телевизийн нэвтрүүлэгчдийн амаар дамжин газар аван авсаар нийтийн дунд тархан хэлэгдэх амны уншлага болсон нь бүр ч  гутамшигтай.

Жишээ болгон ганц, хоёр хялбар үг, хэллэгийг ишлэл болгон үзүүлбэл: “...гэж хэлмээр байна”, “...гэж яримаар байна” гэж хэлж ярьж байгаа хүний цаад санаа, ярьж хэлж байгаа зүйлдээ өөрөө ч үл итгэсэн, эргэлзэж тээнэгэлзсэн өнгө аясыг тодоос тод илэрхийлж байгаа учраас уг хүний ярьсан, хэлсэн үг, өгүүлбэр нь хэний ч сэтгэлийн утасыг доргиох хүчгүй эргэлзээ, тээнэгэлзэл л болохоос биш “хүний итгэл, үнэмшил” биш ээ, ийм зүйлийг монголчууд эрт дээр үеэс үл тоомсорлон “өөх ч биш, булчирхай ч биш” гэсэн санаагаар хандаж ёстой л чихнийхээ хажуугаар өнгөрөөдөг дөө. Хэлэх үг, ярих зүйлээ бусдад шулуун шууд утгаар нь товч, тодорхой хэлж ойлгуулдаг, зөвшилцдөг болохоос биш ...хэлэх гээд байгаа ч юм шиг, үгүй ч юм шиг ...хэлмээр байна, ...ярих гээд байгаа ч юм шиг, үгүй ч юм шиг ...яримаар байна... гэж дүлэгнэж, тээнэгэлзсэн үг, хэллэг бол гаж санаа, гажуу утга агуулах нь түлхүү гэдгийг ярьж, хэлж байгаа эрхэмүүд маань ойлгодог ч болоосой.

Мөн “...тэр утгаар нь”, “...энэ утгаар нь” гэж салаа буюу салаалсан утга агуулсан зүйлсийг тайлбарлаж байгаа мэт ярьж, шинээр тогтоож байгаа болон засварлаж байгаа хуулийнхаа үг, үсэг, санааг тайлбарлах нь нэн хорлонтой үр дагавар дагуулсан “цоорхой” хууль гаргах үр үндэс болж байгааг анхаараасай. Хууль “...тэр утгаар нь ч биш, ...энэ утгаар нь ч биш” зөвхөн цорын ганц онч мэргэн үгээр тодорхойлсон хэн ч уншаад нэг л утга санааг ойлгох боломжтой цэцэн цэлмэг, онч мэргэн хэллэгтэй байх учиртай. Эс тэгвээс хэн хүнгүй өөрийнхөөрөө ойлгож, өрөөл бусдыг хэлмэгдүүлэх зэмсэг болгон хэрэглэх цоорхойтой ёстой л “хууль биш, гууль” болоод байгааг анзаарч ухаараасай.

Монгол хэлний үгсийн санд огт байдаггүй үгсийг гадаад үг, хэллэгээр төлөөлүүлэн оруулж монгол үг болтол нь хэрэглэсэн сайхан жишээ бий. Монголд автомашин огт байгаагүй учраас түүнийг агуулж хадгалдаг орон савны тухай ойлголт огт байсангүй. Хорьдугаар зууны дунд үеэс автомашин монгол хүний амьдралын хэрэгцээ болж эхэлмэгц түүнийг агуулдаг орон савны нэр орос хэлээр дамжин “гараж (garage)” гэсэн хэллэгтэй, утгатай монгол хэлэнд орсныг монголчуудын хэллэгт ойр дөхөм болгон “гарааш” гэдэг хэллэгтэй болгосон нь ончтой төдийгүй монгол хөрсөнд хэллэгээрээ, утгаараа маш сайхан бууж идээшсэн үг болсон. Харин өнөөгийн хүмүүс “гарааш” гэж ярьдаг мөртлөө “граж” гэсэн нүд хальтирам эвгүй бичиж, зар тараах нь орос ч биш, монгол ч биш ёстой л бантан болгож байгаа нь хэвлэл, мэдээллийн хэрэгсэл, тэнд ажиллаж байгаа “сэтгүүлч” гэж өөрсдийгөө нэрлэсэн сэтгэхдээ мулгуу, бичиг үсэгт хальт мөлт тайлагдсан хүмүүс ажилдаг юм биш байгаадаа гэсэн сэрдлэгийг өөрийн эрхгүй төрүүлдэг юм. Гадаад үг, хэллэгийг  монгол хэлэндээ идээшиж нутагшитал нь онож өгсөн сайхан нэр томъёо олон олон бий. Жишээ нь: Өнгөрсөн зууны 50-иад оны дундуур “address(адрес)” гэдгийг “хаяг” гэсэн үгээр онож томъёолсон нь одоо бол монгол хүүхэд эхийн сүүтэйгээ хамт амлах болжээ. Мөн 1970-аад оны эхээр “electron(электрон)” гэдгийг “цахим” гэсэн үгээр онож нэрлэсэн нь 1990-ээд оноос монголд өргөн дэлгэр хэрэглэгдэх болсон цахим техниктэй хамт дэлгэрэн дэвжиж одоо бол цахим гэдгийг ямар ч тайлбар тайлалгүйгээр хүн бүхэн ойлгох болжээ. Энэ мэт харь хэлний үг хэллэгийг монголчилж болдог “монгол нэр томъёо” болгодог сайхан жишиг жишээ байсаар атал зарим нэгэн үг хэллэгийг монгол хэлэнд хөрвүүлэхдээ сонсоход жигшмээр үг хэллэг хэрэглэх болсон нь өнөөгийн хүмүүс өөрсдөө монгол хэлээ муу мэддэг, мулгуу ойлгодог ухвар мөчид болж байгаагийнх гэхээс өөрөөр тайлбарлах арга мухардаж халаглах юм.

Үүний жишээ болгон хоёр үгийг ишлэл болгон үзье:  Монголын урлагийн тэнгэрт өөрсдийгөө “од” болгон зарлах хортой “вирус”-ийн халдвар авсан боловч үнэнхээр од шиг гялалзах эсэх нь тодорхойгүй хүмүүсийг улам улам дөвийлгөн дэвэргэх телевизүүд тэднийхээ “авъяас”-ыг нийтэд борлуулах аргаа олж ядахдаа хоолой буюу хөгжмийг нь “амьд” эсэхийг нь тодруулан нийтийн дунд зарлан тунхаглах болсон “...амьд хөгжимтэй, ...амьд хоолойгоор” гэсэн хачирхалтай боловч сэжиг хүрэм зар, сурталчилгаа чих өрөмдөж, нүд хорсгох нь өнөөгийн урлагийн өнгө аяс гэлтэй. Үүнээс өмнө өнгөрөн одсон хорин зууны турш монголчууд “хөгжимтэй дуулж, хөгжимдөж” болоод байснаар барахгүй тэдгээр хүмүүс бүгд амьд сэрүүн байсан болохоор дуулж, хөгжимдөж байсан нь маргаангүй. Амьд гэсэн үгийн сөрөг утга буюу хоршоо үг нь “үхсэн” гэдэг үг болохыг өнөөгийн монголчууд бид мартаа юм болов уу, эсвэл уг дуулах “од”-ууд нь хоолойны нь гажиг гажуудал, цар хүрээг компьютероор засаж залруулсан бичлэг даган ангалзахгүй гэсэн санаагаа илэрхийлж байгаа мулгуу ухаантны муйхар санаа юм болов уу. Мөн “ам барих” гэдэг нэгэн шог хэллэг урлагийнхан дунд маш өргөн дэлгэр тархсаныг өөрийнхөө ойлгож байгаагийн хэрээр тайлбарлавал: Дуу бичлэгийн студид бичүүлсэн дуугаа дагаж дуулхыг ингэж нэрлэдэг бололтой юм. Нарийн утга учрыг нь тунгааж зөв зүйтэй ойлговол энэ нь “ам барьж” байгаа хэрэг огтхон ч биш харин дууны бичлэг даган амаа ангалзуулж, дууны өнгө аястай амаа тааруулж байгаа үйлдэл бөгөөд харин ч “ам барих” –ын эсрэг утгатай юм. Өнөөг хүртэл монголчууд бог мал нядлах нүгэлт үйлээ цээрлэхдээ малын “ам барих” гэдэг үгээр орлуулан хэлж ойлголцдогийг мах иддэг монгол болгон үгүй ядаж нэг удаа сонссон байх учиртай. Энэ үгний утга учрыг бүр нарийн тунгаавал “ам барьж дуугүй болгох, ам барьж амь таслах” гэсэн утгыг шууд илэрхийлдэг юм.

Энэ мэт гаж санаа, буруу ойлголтыг хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслээр ялангуяа телевизийн өргөн нэвтрүүлгээр ам уралдан зарлаж, амьсгал цухалдуухан сурталчилах нь монгол хэлээ бузарлахад хамгийн их нэмэр нэрвээс болж байгааг монголчууд бид ойлгож ухах цаг нэгэнт болоод өнгөрч байна биш үү?

Та бид зөвхөн өнөөдрөөр амьдарч, өгөөшөөр амласаар байгаад үр ач, хойч үедээ засах залруулхын аргагүй алдаа гажигтай, бохирдож бузарлагдсаар танихын аргагүй эрлийз болсон монгол хэлээ, амьсгал боосон утаандаа хахаж цацсаар, алхаа тушсан хогиндоо бүдэрч сөхөрсөөр бид л өөрсдөө хот, суурин гэж нэрлэж заншсан хогийн цэг шиг хот суурингуудтайгаа хамт өвлүүлэн үлдээхээр зэхэж байгаагаасаа ичмээр бүр аймаар биш байна гэж үү?

Монгол хэл олон мянган жилийн туршид засагдсаар, залруулагдсаар, нэмэгдсээр, шинэчилэгдсээр хөгжих замдаа төгс боловсорсон үгсийн сантай, төгөлдөр яруу өгүүлбэр зүйтэй, тухай тухайн цаг, орчиндоо идээшиж нийцсэн дүрэмтэй явсаар өнөөгийн өдөртэй золгожээ. Монголчууд бүр эрт дээр үеэс эхлэн бүхэл бүтэн ард түмэн, улс үндэстнийг тодорхойлох, тодруулахдаа –чууд, чүүд, –ууд, -үүд гэсэн олон тооны дагавар хэрэглэсээр ирсэн бөгөөд тэр нь үнэнхүү алдаа мадаггүй, эргэлзэх тээнэгэлзэх юмгүйгээр уг нэрлэж байгаа улс, үндэстнээ тодорхойлж чаддаг. Жишээлбэл: Оросууд, Монголчууд, Япончууд, Англичууд, Энэтхэгүүд, Хятадууд гэж хэлж нэрлэдэг. Харин аль нэгэн улс орны аймаг, хошуу, хот балгадын оршин суугчид буюу нутаг нугынхныгаа бүхэл бүтнээр нь олон тоонд хамаатуулан тодорхойлж томъёолохдоо –хан, -хон, - хэн гэсэн арай авсаархан болгосон, арай бэсрэг хэмжээ дамжааг илэрхийлсэн хамаатуулах дагаврыг хэрэглэсээр ирсэн уламжлатай. Жишээлбэл: Хотынхон гэдэгээс хотчууд гэдэггүй, манай нутгийнхан гэхээс манай нутагчууд гэдэггүй, Сэлэнгийхэн, Хөвсгөлийнхөн, Булганыхан, Завханыхан, Архангайхан, Бээжингийхэн, Лондонгийнхон, Бостоныхон, Түшээт ханыхан, Эрдэнэ засгийнхан, Улаанбаатарынхан гэх мэт.

Гэтэл өнөө цагийн монголчууд Улаанбаатарчууд (Улаанбаатарынхан), Төв аймагчууд (Төв аймгийнхан), Бээжинчүүд (Бээжингийнхэн), Дарханчууд (Дарханыхан) гэх мэтээр аймаг хошуу, хот суурин газрынхныг олон тоонд хамаатуулах нь өнөөгийн монгол хэлэнд орж хоногшсон “орос хэлнээс уламжлагдсан гаж хэллэг юм”. Өнгөрсөн зуунд монголчууд оросын соёл, иргэншилд живж байхдаа нөгөө л МАХН-ын шилж томилсон боловсрол нимгэн, ухвар мөчид хурган, бурхин, бухан дарга нар дээдэстээ долгинож ая тал засахдаа орос хэлний Москвичи гэсний –чи, Ленинградцы гэсний –цы, Иркутяны гэсний –яны  зэрэг олон тоонд хамаатуулах дагавруудыг монгол хэлний –чууд, -чүүд, -ууд, - үүд гэсэн олон тооны дагаврын юмны хэр хэмжээ, цар хүрээг илэрхийлдэг гүн гүнзгий утга агуулгыг ойлгож ухаарах боловсролгүй, ялган салгах ухаангүйн хар гайгаар хамаагүй хэрэглэсээр хойч үеийнхээ хүүхэд залуучуудад засах, залруулахад төвөгтэй гай чирсэн нь энэ. Үүнээс болоод улс орон, аймаг хошуу, хот суурин, нутаг нугынхнаа олон цөөн, цар хүрээгээр нь ягштал ялгадаг дагаварууд хоорондоо холилдон бантан болсон хэрэг, энэ бол ичмээр, гутмаар зүйл төдийгүй он жил улиран одох тутам монгол хэлийг бохирдуулах хортой “вирус” өсөн үржихийн муу цондон гэдгийг түмэн олон минь ухаандаа тунгааж цаг алдалгүй засаж залруулах учиртай юм шүү.

Өнөө цагийн сонин хэвлэл, телевизийн дэлгэцнээ гарах бичвэрт монгол хэлэнд битгий хэл монгол хүний санаанаас гарамгүй алдаа мадагтай зүйл тааралдах нь ердийн үзэгдэл болж  үр хойчдоо,  өсөж өндийж яваа залуу үедээ хэл, соёлынхоо өв уламжлалыг зөв зүйтэй өвлүүлэх ёстойг аль хэдийнээ умартан зөвхөн өнөөдөр олох хэдэн бор төгрөгнийхөө төлөө юуг ч золиослохоосоо буцахгүй болоо юу даа гэх гутрангуй бодол толгойд эргэлдэх нь нэн дарамттай тул өөрийнхөө санаа бодлыг тэрлэж суугаа маань энэ шүү дээ.

Монгол хэлний харъяалахын тийн ялгалд эр эгшигтэй үгийг –ы, эм эгшигтэй үгийг –ий дагуулан хэнд, юунд харъяалагдаж буйг илэрхийлдэг хэлний зүйн дүрэм бий, гэвч одоо цагт энэхүү дүрмийг мэддэг хүн үгүй юм- уудаа гэхэд нэг их дэгс буюу хэтрүүлсэн үг болохооргүй болжээ гэж санагдана. Ийм учраас 1970-аад оны эхэн үед тэр үеийн Сайд нарын зөвлөлөөс: Харь хэлнээс авч хэрэглэж байгаа нэр, нэр томъёо, үгсийг монгол хэлний харъяалахын тийн ялгалд оруулахдаа үгийг эр, эм гэж ялгалгүй зөвхөн –ий дагавар дагуулж бай гэсэн нь оновчтой шийдэл байсан гэж бодогдоно. Одоо ч үүнийг даган мөрдвөөс зохино. Ном, сонин хэвлэлд бичиж нийтлэж байгаа хүмүүс монгол хэлний ярианы үг хэллэгийг бичгийн хэлэнд буруу, гажуу хуулан буулгаж хэрэглэх болсноор монгол бичгийн хэл бохирдож, албан бичиг, уран зохиол, яруу найраг маань “өвгөнтийн хөндий”-д гараа юу даа гэх бодол, бодлогоширол толгойд эргэлдэнэ.

Монголчууд бид “эх” сайхан босоо бичгээ мартасны хар гайг алхам тутамдаа амсаж, харамсан гашуудсаар байгаа боловч “төрөлх монгол хэл”-ээ бүрэн, чамбай эзэмшсэн монгол хүн хэн боловч, ямар ч үсгээр бичсэн монгол ухаанаар сэтгэж, монгол үгээр бодол санаагаа төгс, төгөлдөр илэрхийлэх үүрэгтэй бөгөөд тийм чадвартай байх ёстой гэдгийг бүү умартаасай.

Олон олон гадаад хэлийг чөлөөтэй эзэмшиж байгаа өнөө цагийн монголчууд минь харь хэлнээс төрөлх хэлрүүгээ үг, өгүүлбэр, албан бичиг, зохиол бүтээл орчуулахдаа юуны түрүүн орчуулж байгаа үг, өгүүлбэрийг маань монгол хүн яаж сэтгэж, яаж хүлээн авах билээ гэж бодож байж орчуулахгүй бол та, бидний хийж байгаа орчуулга эв дүй муутай энгийн ярианы үгийн хэлхээс болчихоод утга санаа нь бүдгэрч бүүдийсээр хүний оюун санаанд шингэж үлдэх зүйлгүй, сав зайлсан угаадас шиг хааш нь ч цацсан гарзгүй зүйл болж байгааг эргэн нэг тунгаагаачээ.

Нэр томъёог бол утга, санаагаа яг онож, төгс илэрхийлсэн, салаа утгагүй үгээр тодорхойлж томъёолсон байх учиртай. Толь бичигт бол уг үг, өгүүлэгдэхүүнд хамаарах боломжтой бүхийл гол утга санааг багтаахыг хичээсэн байх нь чухал гэж зөвлөж байна.

Монголчууд бид сүүлийн үед бараг арван хүний маань нэг нь “гавъяат”, хоёр хүний нэг нь ямар нэгэн “одон”-гоор буюу “тэмдэг”-ээр энгэрээ цоолсон, гурван хүний маань нэг нь ямар нэгэн тэтгэмж, тэтгэлэгт хамрагдсан бас шөнийн талд өвсөн дотор бүүдийж сүмэлзэх цох хорхой шиг бүдгэхэн гэрэлтэх “од”-доор тайз, дэлгэц маань дүүрчихсэн байгаа нь 19 дүгээр зууны төгөсгөлөөр мөхөж байсан Манж гүрнийг санагдуулахгүй байна уу? Манжууд хятадуудын хайр халамж, цалин пүнлүү, цол хэргэм, хээл хахуульд умбаж шумбаж, эрээн мяраан хувцас, тогосын өдтэй, үнэтэй үнэгүй чулуун отго, жинсэнд хахаж цацсаар мөхөн сөнөж хорвоогийн хөрснөөс арчигдан арилсан гунигт түүх бол бидний өнгөрсөн түүхэн замналын нэгээхэн хэсэг байсан нь та, бидэнд ямар нэгэн дохио санамж болохгүй байна уу? Түүхийг, тэр тусмаа бидний амьдрал дундуур ул мөрөө зурайтал үлдээгээд өнгөрсөн түүхийн сургамжийг мартаж яавч болохгүй, мартах эрх бидэнд байх ёсгүй. Бид чинь тэр мөхөж сөнөсөн “манж гүрний” эрхшээлд хоёр зуу гаруй жил холхигдож, толхигдсоор мөхлийнхөө ирмэгт тулчихсан байсан гэж ам уралдан цэцрэхдэг биз дээ. Мөхөж сөнөсөн манжийн түүхийг 21 дүгээр зуунд монголчууд бид өөрсдөө өөрсдийнхөө гараар давтан хэрэгжүүлэх гэж  улайран зүтгэх нь утгагүй төдийгүй өрөвдөлтэй хэрэг. Хүн төрөлхтний түүхийн тавцангаас өөрөө өөрийгөө арчин устсан улс гүрэн, үндэстэн ястан бүр бидний өнөөгийн амьдарч байгаа арга, хэв шинжийг бүрнээр нь агуулж байсныг бүү мартаачээ.

Зэлмэ О. Бүрэнжаргал (Техникийн ухааны доктор)