-Далд уурхай, ашигт малтмал олборлож буй аж ахуйн нэгжүүд, “нинжа” нарт нэгдсэн шалгалт хийлээ. Хэдэн аймгийн хэчнээн байгууллага, хувь хүн хамрагдсан бэ?
-МХЕГ-ын дэд даргын баталсан удирдамжийн дагуу Төв, Дундговь, Дорноговь, Дорнод, Хэнтий, Сүхбаатар аймгуудын нутагт ашигт малтмалыг далд аргаар олборлох, ашигт малтмалыг баяжуулах, экспортлох үйл ажиллагаа явуулж буй 47 аж ахуйн нэгжид өнгөрсөн есдүгээр сарын 19-нөөс аравдугаар сарын 03-ны хооронд шалгалт хийлээ.

-Энэ төрлийн үйл ажиллагаа явуулдаг компаниудын ажил ямар түвшинд байна вэ. Шалгалтаар хэр их зөрчил дутагдал илрэв?
-Ашиглалтын тусгай зөвшөөрөлгүй баяжуулах үйлдвэрүүд нинжа нараас /нөхөрлөлүүд/ ашигт малтмал худалдан авч, баяжуулан экспортод гаргаж байна. Өөрөөр хэлбэл, ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч биш гэдэг шалтгаанаар ашигт малтмалын нөөцийн төлбөр төлөхгүй байна гэсэн үг. Мөн уул уурхайн зарим компани тухайлбал, “Цайрт минерал” компани ашигт малтмал олборлох боловсруулах үйл ажиллагааг туслан гүйцэтгэх гэрээгээр бусдаар хийлгэж байна. Энгийн үгээр тайлбарлавал, гүйцэтгэгчид нь ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч биш гэдэг шалтгаар ажлын байрны нөхөн төлбөрийг төлөхгүй байна. Түүнчлэн БНХАУ-ын хөрөнгө оруулалттай “Шанлун”, “Нордвинд”, “Зө Юүе”, “Жин Тай Хэ”, “Си Эм Кей Ай”, “Баян модот Уул”, “Эм Си Ти”, “Дунфанлунма” зэрэг арав орчим компани тэсрэх бодис хадгалах агуулахгүй, ашиглалтын зөвшөөрөлгүй, үйлдвэрийг нь Улсын комисс хүлээж аваагүй байхад үйл ажиллагаа явуулсан, зөвшөөрөлгүй байгалийн баялгийг гадаадад экспортолсон зэрэг зөрчил илэрсэн. Хэнтий аймгийн Бор-Өндөр багийн Засаг дарга “Аминцэцэг”, “Румб” компанид Газар эзэмшүүлэх тухай захирамж гаргасан байсан нь шалгалтын явцад илэрсэн. Хуулиар олгогдоогүй эрх эдэлж, захирамж гаргасан Бор-Өндөр багийн Засаг даргад хариуцлага тооцох хүсэлтийг ТӨХ, дээрх хоёр компанийн лицензийг цуцлах шийдвэр гаргах саналыг Ашигт малтмалын газарт хүргүүлсэн байгаа. Үүнээс гадна зарим нэр бүхий компани хайлуур жонш баяжуулах үйлдвэрийн хаягдлын санг батлагдсан зураг төслийн дагуу байгуулаагүй, хаягдлын сангийн зураг төсөлгүй, ус, хөрс, агаараас дээж авч шинжилгээ хийлгээгүй. Уулын далд ажлын технологийн горим, зураг төслийг зөрчин олборлож, уурхайд ажиллагсдын хөдөлмөр хамгаалал, аюулгүй ажиллагаа болон орон нутгийн иргэдийн аюулгүй байдлыг хангах асуудал туйлын хангалтгүй.

Ажилчид халуун усгүй, хувцас угаах газаргүй, гарааш, засварын газар нь ажилчдын амьдрах байртай зэргэлдээ нэг дор байдаг, далд малталт дахь агаарын найрлага, урсгалыг хэмжин агааржуулалтын дэвтэр хөтөлдөггүй. Хар тугалга, цайр,төмрийн хүдрийн баяжмал болон хайлуур жонш, нүүрсийг 12-300 км ердийн замаар хүнд даацын ачааны машинаар тээвэрлэж байгаагаас зарим газар олон салаа зам үүсгэн хөрсний эвдрэл, бохирдол үүссэн. Баяжуулах үйлдвэрийн ТЭЗҮ, Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээгүй үйл ажиллагаа явуулж байсан. Уурхайн бэхэлгээг дутуу хийдэг, уурхайн агаарын найрлагыг хэмжих багаж хэрэгсэл байхгүй, уурхайд ажилчдын орох гарах бүртгэл, гэрлийн тасаггүй, амь хамгаалах баг хэрэгсэлгүй, уурхайн цахилгааны аюулгүй ажиллагааны шаардлага хангахгүй, зориулалтын пускатель, газардуулгагүй, уурхайд ашиглалт явуулахад хяналт тавих мэргэжлийн хүн байхгүй гээд зөрчил их байсан. Үүнээс хамгийн их асуудалтай нь “Монголросцветмет” компани. Тус компани Хэнтий, Сүхбаатар аймгуудын нутагт хайлуур жонш олборлоод нөхөн сэргээлтийн ажил хийгээгүй. Их хэмжээний хорт хог хаягдал байгальд аюул учруулж болзошгүй байдалтай байна. Тиймээс хугацаатай албан шаардлага хүргүүлээд байгаа.

-Жилийн жилд илэрсэн зөрчилтэй холбогдуулж албан бичиг хүргүүллээ, үйл ажиллагааг нь түр болон бүрмөсөн зогсоолоо гэдэг ч байдал нэг их дээрддэггүй. Хууль дүрэм зөрчсөн компаниуд дахин ажиллаж л байдаг. Үүнд ямар хүчин зүйл нөлөөлөөд байдаг юм бэ. Боловсон хүчний, эсвэл хууль эрхзүйн асуудал байна уу?
-Аль аль нь. Мэргэжлийн боловсон хүчин, мэргэжлийн баг энэ салбарт ажиллах ёстой. Энэ өнөөдөр үнэхээр хангалтгүй байна. Үүнээс болж үйлдвэрлэлийн технологийн горим, аюулгүй ажиллагаа зөрчигдөхөд хүрч байна.
Нөгөө талаас далд уурхай, баяжуулах үйлдвэр, жонш экспортлох үйл ажиллагаа эрхэлж байгаа аж ахуйн нэгжүүдэд Газрын хэвлийн тухай, Ашигт малтмалын тухай, Газрын тухай, Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний тухай, Байгаль хамгаалах тухай хуулиудын хэрэгжилт хангалтгүй байна.
УИХ-аас 1997 онд баталсан Ашигт малтмалын тухай хуулийн дагуу хайгуул хийж нөөцийг нь тогтоогоогүй, ЭБМЗ-д нөөц нь бүртгэгдээгүй талбайд ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл, улсын төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийж нөөц нь улсын бүртгэлд бүртгэгдсэн ордод хайгуулын тусгай зөвшөөрөл олгосныг 2006 онд шинэчлэн найруулсан Ашигт малтмалын тухай хуульд нийцүүлэн шинэчлэн бүртгээгүйгээс хайлуур жоншны олборлолт, борлуулалтад оршиж буй зөрчил дутагдал буурахгүй байна.
Нутгийн захиргааны байгууллагууд Ашигт малтмалын тухай, Байгаль хамгаалах тухай, Газрын тухай хуулиудаар олгогдсон эрх үүргээ болон Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж түүний удирдлагын тухай хуулиар олгогдсон тухайн нутаг дэвсгэртээ Монгол Улсын хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэх ажлыг зохион байгуулах үүргээ хангалтгүй биелүүлж байна.

-Уул уурхайн компаниудад ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийг хэрхэн олгодог вэ?
-Ашигт малтмалын газар дээр 29 зөвшөөрөл, бичиг баримтыг бүрдүүлсний дараа МХЕГ, ЭБЭХЯ, МХЕГ-ын хамтарсан комисс гарч ажилласны үндсэн дээр олгодог.

-Тэгвэл энэ байгууллагуудын уялдаа холбоо сул байна гэж ойлгох уу. Өнөөдөр Монголд хамгийн их эрэлттэй мөртлөө асуудалтай салбар нь уул уурхай болчихоод байна?
- Үүнийг үгүйсгэж болохгүй л дээ. Тухайлбал, ашигт малтмал экспортолж байгаа аж ахуйн нэгжүүдийн экспортын мэдээг Гаалийн ерөнхий газраас МХЕГ-т ирүүлэхгүй байгаа нь ямар байгууллага хэчнээн хэмжээний ашигт малтмал экспортолж байгаад хяналт бүрэн тавьж чадахгүйд хүргэж байна. Яриад байвал асуудал их бий.

-Тодруулбал?
Ашигт малтмалыг экспортлох нарийвчлан заасан хууль эрх зүйн орчин тодорхойгүй учир аж ахуйн нэгжүүд ашигт малтмал ашиглах тусгай зөвшөөрлийг зөвхөн бусдаас /хууль бусаар ашигт малтмал олборлогчдоос/ хууль бусаар олборлосон ашигт малтмалыг нь худалдан авч экспортод гаргах бололцоог олгож байна.
Ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийг санхүүгийн чадавхи, үйл ажиллагаа явуулах мэргэжлийн боловсон хүчнээр хангагдсан эсэхийг тодорхойлохгүйгээр олгож байгаа нь зөрчил үүсэх шалтгаан болж байна.
Хар тугалга, цайр, гянтболд, молибдени, жонш, төмрийн хүдрийн баяжмалыг төмөр замын өртөө, хилийн боомтууд руу шороон замаар хүнд даацын автомашинаар тээвэрлэж байгаа нь байгаль орчинд сөргөөр нөлөөлж байна.
Ашигт малтмалын тухай хуулиар хүлээсэн үүргээ биелүүлдэггүй тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчдийн зөвшөөрлийг цуцлуулахаар орон нутгаас санал ирүүлэхдээ эрх бүхий төрийн байгууллагад ханддаггүйгээс шийдвэрт хүрэхгүй байна.
Далд аргаар олборлолт явуулж байгаа аж ахуйн нэгжүүдийн уурхайн гол амны болон газрын дээрх барилга байгууламж нь үйлдвэрлэлийн аюулгүй ажиллагааны дүрэм стандартын шаардлага хангахгүй, гар хийцийн байгууламжийг дураараа хийж ашиглаж байгаа нь осол гарах аюултай нөхцөлийг бүрдүүлсэн хэвээр байна.

Сэтгүүлч: Г.Долгорсүрэн