нэгэн телевизээс сонгогчидтой хийсэн ярилцлагад миний бие оролцох үед гол хөтлөгч залуутай санал солилцоход тэр: “Манайд ардчиллын мөн чанар алдагдаж, хөл толгойгоо олохгүй болсон энэ үед ямар нам эвсэл, хэн нэг хүн ямар үзэл баримтлалтай байх нь бидэнд огт хамаагүй, бид зөвхөн шударга ёс тогтоохын төлөө тэмцэж байна” гэж ярьсааар бид хоёрын санал зөрсөн юм. Энэ хүн ямар нэгэн зүйлийг “зөв ба буруу үзэх” болон “зөв ба буруу баримтлах”-ын нийлбэр ба нэгдлийг “үзэл баримтлал” гэж үздгийг, нийгэм ба хувь хүн ч гэсэн ямар нэгэн үзэл баримтлалтай байдгийг ойлгохгүй байна гэж хэлэхэд хэцүү юм.

Мөн шударга ёс гэдэг нь өөрөө үзэл баримтлал бөгөөд баруун ба зүүн, төв үзэл баримтлалд холбоотой олон янзаар тайлбарлагдах харьцангуй ойлголт гэдгийг сурвалжлагч хүн мэдэхгүй байна гэж үзэхэд бэрх учир зориуд мушгиж байна гэж бодлоо. Шударга ёсыг ийнхүү байдлаар мэдэн будилж мушгин ярьдгаас болоод сүрэг чоно хандгайг хамтдаа барьж, махыг нь тэнцүү хувааж идэхтэй нэгэн адил шударга ёсыг ойлгож, хөлгүй баяжиж эхэлсэн манай цөөн тооны олигархиуд төр, ард түмний өмч ба их нөөцтэй уул уурхайн орд газрын баялгийг тэнцүү хувааж хувьдаа өмчлөх халааслах”-ийг шударга ёс хэмээн үздэг болсон биш биз гэсэн бодол ч надад төрлөө. Учир нь төр барьж буй цөөн тооны хэсэг бүлэг хүмүүс төрийг өөрсдөө хэт баяжих гол хэрэгсэл болгож, газрын дээрх ба доорх баялгийг өөрсдөө хуваан өмчилж, хүмүүсийг ажилгүй, олигтой байгуулж ашигласан томоохон үйлдвэргүй орхиж, ядуурал, архидалт, зөрчил улам ихсэж, ардчилал хоосон магтаал болон хувирч, төр засгийн эсрэг ард олны тэмцэл ба дургүйцэл өрнөж байгааг хараад хүн бүрийн сэтгэл ихээхэн эмзэглэх болжээ.

2011 оны 6 сард явуулсан бүх ард түмний санал асуулгад бүх сонгогчдын 53 хувь нь оролцоход 90 орчим хувь нь өнөөгийн төр засагт итгэхгүй байгаагаа илэрхийлснээс үзэхэд манай нийгэмд шударга хууль ёс үйлчилэхээ больж, сонгууль иргэдийн чөлөөт сонголтоор бус, 20-50 сая төгрөгөөр бүртгүүлээд, мэдээллийн хэрэгслээр элдэв рекламын аястай магтуулсан, санал худалдаж, луйвардаж, хулгайлан авч байсан 2008 оны хэрэг дахин давтагдаж мэдэхээр байна. Үүнийг ард түмэн эсэргүүцэн жагсвал зэвсэг хэрэглэн дарахыг хуульчлан хэрэгжүүлэхийг завдаж эхэлсэн төр баригчид сонгуулиас өмнө огцрох ёстой байтал “төр огцрох цаг нь биш” гэж төр огцрох цаг нь аль хэдийнээ өнгөрчихөөд байгааг ухаарахыг хүсэхгүй байгааг иргэд эсэргүүцэж хүчтэй шаардах болжээ.

Мөн 2011 оны хавар залуучууд ба олон нийтийн эдийн засгийн боловсролд зориулан телевизээр явуулсан цуврал хичээлээр эдийн засгийн тулгуур гол ойлголтыг зориуд мушгин гуйвуулж, залуучуудын тархийг угааж, олигарх дээдсийн эрх ашгийг илэрхий хамгаалсан, солиотой онол гэмээр зүйл нэлээд олон цагаар явуулсанд сэтгэл эмзэгэлдэг байсан учир энд зориуд тэнмдэглье. Нэгэн “их мэдэгч” хэмээх хочтой хүний бичсэн номоор уг хичээлд: “Үнэ гэдэг бол үйлдвэрлэгч болоод худалдан авагчийн хоорондын тохиролцооны зүйл” хэмээн зааж байх юм. Энэ нь “юмны үнэ гэдэг бол тухайн нийгмийн дундаж нөхцөлд уг зүйлийг үйлдвэрлэхэд шингээгдсэн оюуны болоод биеийн хөдөлмөрийн нийлбэр дүн юм” гэсэн эдийн засгийн тулгуур ойлголтыг санаатайгаар үгүйсгэхийн хамт, нийгэм дэх хөдөлмөрийн үнэ цэнэ болон цалин хөлсний мөн чанар зэрэг олон зүйлийг зориуд үгүйсгэж байгаа хэрэг юм. Үүний учир нь нэг талаар хүмүүс ажлынхаа хөлсийг эзэн хүний хувийн саналаар тогтоож, тулган хүлээлгэж “тохиролцсон” хэмжээгээр авч байх ёстой гэсэн далд санаа юм.

Нөгөө талаар эзэн хүний өмчилж буй капитал, хөрөнгө бол нийгмийн болоод хүмүүсийн өмнөх хөдөлмөрийн хуримтлагдсан үр дүн мөн гэдгийг иргэдээс нууцалж, олигарх дээдэст бурхан тэнгэрээс заяасан зүйл мэтээр ойлголт өгөх гэсэн далд санаа юм. Гуравдугаарт, цалин болоод авлигыг ижил утгатай болгож байгаа нь манай дахь авлигын хэргийг нуун халхлаад улмаар зөвтгөх гэсэн санаа мөн.

Тэд цалин бол оюуны ба биеийн хөдөлмөрийн үнэлгээ буюу хөдөлмөрийн хөлс, харин авлига бол хөдөлмөрийн үнэлгээнд огт холбогдохгүйгээр өөрийнхөө шударга бус хэргийг өөртөө их ашигтай шийдвэрлүүлэхийн тулд өгч буй хэт өндөр үнэтэй хөрөнгө буюу мөнгөн зүйл байдгийг нууцлах гэсэн санаа юм. Манайд улсын үйлдвэр ба албан байгууллагын газруудыг хувийн өмчид шилжүүлж эхэлсэн үед буюу 1990 оны үеэс авлига авч өгөх явдал эхэлж маш хурдан, их өргөн хүрээтэй тархаж, нийгмийн шударга ёсыг эвдэхэд хүчтэй нөлөөлжээ. 1996 онд орчуулагдаж монгол хэлээр хэвлэгдсэн “ Нягтлан бодох бүртгэлийн олон улсын стандарт” хэмээх зузаан ном дотор “улсын үйлдвэрийг хувь хүний өмчид шилжүүлэхэд, эзнийг нь олж өгч зуучилсан хүнд зуучилсны хөлс өгөгдөх ёстой” гэж номложээ. Энэ заавар заалтыг үндэсэлж эрх мэдэлтэй ихэс дээдэс, үйлдвэрийн эзэд өөрсдийнхөө ах дүү хамаатан, үр хүүхэдээр зуучлуулан үйлдвэр, албан байгууллагуудыг аль болохоор хямд үнэлэн худалдаж, худалдан авсан хүнээс ихээхэн мөнгийг зуучилсны хөлс хэмээн авлигаар авч байжиж байсан нь тодорхой болжээ.

Харин одоо үед манайд цалингийн доод хэмжээ 150-200 мянган төгрөг, дээд хэмжээ нь 1-2 саяаас хэтрээгүй байхад уул уурхайн хуулийг гадаадынханд өндөр ашигтай, улс ард олонд ихээхэн хохиролтой хийж, шударга бусаар Оюутолгойн гэрээг гадаадынханд өндөр ашигтай хийлцээд, Оюутолгойн удирдлагад монгол талаас төлөөлөн оролцож, гадаадынхны эрх ашгийг хамгаалж суусны төлөө 4-5 хүн тус бүр 50-80 сая төгрөгийн “цалин” авдаг гэж дуулдах болсон. Энэ нь онол практикийн үүднээс авч үзэхэд цалин биш ард түмний эрх ашгийн зүйлийг гадаадынханд маш хямд худалдаж, тэдний эрх ашгийг хамгаалсны төлөө авч буй авлига гэдэг нь хэнд ч тодорхой харагдаж буй баримт юм. Одоо хүртэл авлигын талаар нарийн тодорхойлсон хууль гаргахаас төр баригчид зайлс хийсээр... өөрсдөө авлигаар байжсаар...

Энэ үед нийгэм эдийн засгийн тулгуур чухал ойлголтуудын жинхэнэ утга санаа, мөн чанарыг олон түмэнд ил болгосон хүмүүсийг “хуучин коммунистууд” хэмээн зүхдэг байна. Тэд коммунист гэдэг нь нийгэмд хамгийн үнэтэй байр суурь эзлэх ёстой “төгс төгөлдөр” хүний загвар бөгөөд ийм хүн төрөх нийгмийн ахуй бий болоогүй гэдгийг ойлгохгүй байгаа хэрэг огт биш юм. Харин олигархиуд ба тэднийг дэмжигч хамсаатан үр сад нь коммунист гэдэг нэрийг дараах гурван янзаар ашиглаж өөрсдийгөө хамгаалах халхавч болгож хэрэглэж байгаа юм. Үүнд: Нэгдүгээрт, өөрийнхөө гэмт хэрэгтэн дүрийг олон түмнээс нууцлах гэж “би шударга коммунист хүн” гэж өөрийгөө хамгаалахад; Хоёрдугаарт, коммунист гэдэг нэр томъёог хүмүүст жигшүүлэх замаар усатгахын тулд хамгийн том гэмт хэрэгтэн, хулгайч, луйварчдыг “тэр коммунист” гэж зааж өөрийгөө өмөөрөхөд; Гуравдугаарт, шударга үйл хэргийн төлөө тэмцэгчдийг мохоохын тулд “эдгээр коммунистууд ядуу зүдүү байхыг хүсэгчид, бусдыг ч ядуу зүдүү байлгахыг бодогчид” хэмээн буруушаахад ашиглаж байдаг бөгөөд эдгээр хандлагын илрэл манай нийгэмд удаа дараа гарч байсныг хүмүүс тодорхой мэддэг болжээ. Өнөөгийн төр засгийг барьж буй хүмүүсийн сонгууль явуулах нэрээр өөрсдөө хэвээрээ үлдэхийн тулд хэвлэл мэдээллийн шударга дуу хоолойг сонгогч олноос таслахыг хичээж байгаа бүхий л ноцтой увайгүй ородлого нь ил тодорхой болжээ.

Х.Хавалхаах