Хогийн сав дүүрлээ, дэлхийн иргэд ээ

2011-12-10

-АНУ өдөр бүр зургаан тэрбум тонн хог “үйлдвэрлэдэг”-

Мадакаскарын зүүн арлуудад Латин Америкийн улсуудын “хогийн сав” байрладаг. АНУ, Панамын арлуудын нэгдсэн хогийн цэг мөн л далайд ойрхон буюу Итороко аралд хүргэгдэн ирдэг. Дэлхий ертөнц бөөрөнхий байхаа больж хавтгай, даяарчлалд нэгдсээр.

Шинэ зууны эхээр дэлхийн агаар мандал, хүлэмжийн хий, байгаль экологийн бохирдол нийгмийн хөгжлөө даган явсаар нэг мэдэхэд гүйцэж түрүүлэх болов. “Правда” сонины нийтлэлч Борис Изкор өнөө цагийн дэлхийн хүн амын “үйлдвэрлэж” буй хэдэн тэрбум тонн хог, хаягдлын хор уршиг, ирээдүйд үүсэх асуудлыг хөндөн бичжээ.

Түүний нийтлэлд “Хогийн сав дүүрч, хогийн цэг хяналтаа алдах нь, дэлхийн хүмүүс ээ” гэсэн өгүүлбэр онцлохгүй байхын аргагүй юм. Байгаль экологийн хор хөнөөлийн эх үндэс нь үйлдвэрлэл, бүтээн байгуулалт гэдгийг хэн хүнгүй мэднэ. Гэхдээ үйлдвэрлэгчид дэлхийн “эрүүл мэнд”-ийг хэрхэн үгүй хийж байгаа вэ.

Томоохон гүрнүүдэд төвлөрсөн хог, хаягдал дахин боловсруулах үйлдвэр байдаг ч улсынхаа “үйлдвэрлэж” буй бүх хогийг боловсруулах нь боломжгүй зүйл. Хүн бүр энгийн цаасыг базаад, хогийн сав руу шидэхдээ юу ч боддоггүй. Юу бодох ч билээ дээ. Тэгвэл өнөөх цаас үйлчилгээний ажилтны гараар байгууламжийн хогийн давхарт бөөгнөрч, улмаар хогийн цэг рүү хүргэгдэж тэндээсээ хэдэн сая хаягдлын хамт аль нэг “Райсикл” болсон хаягдал агуулах арал руу усан онгоцоор хүргэгддэг. Тэнд ихэнхдээ цаас, хоол ундны хаягдал, олон тооны бохирдол байрладаг. Ердөө нэг тонн хогний 20 хувийг цаас бүрдүүлдэг. Мөн карт болон ундаа, пивоны лааз зарим хувийг нь эзэлнэ.

Түүнчлэн цуурч, бутарсан шил, эвдэрсэн авто машины эд ангиуд, “агаарын” хог буюу нисэх онгоцонд зорчигчдын үлдээсэн элдэв төрлийн бохир, мөн хэрэглээнээс гарсан хувцас, гутал гэх мэт. Бид хогийн сав руу юу хаядаг вэ. Энгийн хариулт төрнө. Хүн бүр хогийн сав руу элдэв төрлийн мате- риал, сонин, сэтгүүл, ундааны сав, нэг хэрэглээний бүтээгдэхүүн, баглаа боодол зэргийг шидэлдэг. Ихэнх нь боловсруулагддаг ба бүрэн шатдаг материалууд. Харин шатдаггүй, боловсордоггүй, уур амьсгалын өөрчлөлтөд хамгийн ихээр нөлөөлдөг материалууд агаарын тээврийн компаниудын хогийн цэгээс хүргэгдэн ирдэг. Нэг хэрэглээний гэсэн тодотголтой бүхэн дахин боловсрогдсон бүтээгдэхүүнүүд байдаг гэвэл хилсдэхгүй. Тэд химийн урвалд орж “урьд насандаа” байсан обьектоос тэс өөр бүтээгдэхүүн болон хувирдаг.

Ирэх 2023 он гэхэд дэлхийд 4000 гаруй агаарын авиа компани үйл ажиллагаа эрхлэх төлөвтэй байна. Тэдний 85 хувь нь үйлчилгээндээ дахин боловсруулсан бүтээгдэхүүн хэрэглэдэг. Тиймээс хогийн саваар дамжсан бүтээгдэхүүн хогийн савандаа эргэн ирэх юм. Эдгээр бүх хог, хаягдал дэлхийн хогийн цэгт үүрд хадгалагдах аюул бий. Үүрд гэхээс илүү 100-150 жил газрын хөрсөн дээр байх чадвартай химийн цоо шинэ бүтээгдэхүүн бий болно.

Түүхээс харахад үйлдвэрлэгчид болон худалдаа эрхлэгчид эдийн засгаа хэмнэх үүднээс том оврын хогоо шатаачихдаг. Шатсан хогноос хүлэмжийн болон нүүрсхүчлийн давхар ислын хий агаар мандалд тархана. Энэ нь дэлхийн дулааралд тодорхой үүрэг гүйцэтгэдэг. Бас болоогүй, дэлхийн хогийн цэгийн багтаамжийг бүр ч илүү нэмнэ.

Мадакаскарын зүүн арлуудад Латин Америкийн улсуудын “хогийн сав” байрладаг. АНУ, Панамын арлуудын нэгдсэн хогийн цэг мөн л далайд ойрхон буюу Итороко аралд хүргэгдэн ирдэг. Хог ачсан усан онгоцууд даац хэтрүүлэх нь энгийн үзэгдэл учраас жил бүр хэдэн сая хогноос хаягдсан “хог” далайн гүн рүү уусан оддог. Зарим нь хөвсөөр усан мандалд аюул тарина.

Хогондоо дарагдсан тив бол Ази. Индонези, Тайвань, Тайланд, Лаос, Бангкок зэрэг Зүүн Өмнөд Азийн улсууд ихэнхдээ халуун уур амьсгалд оршдог тул өмхийрсөн хогийн цэг аль нэг хотынх нь зэргэлдээ хэдэн зуугаараа бий. Тайландууд далайн бүтээгдэхүүн, үйлдвэрлэлээс гарах илүүдэл хогоо бүгдийг нь далай руу цутгадаг. Өөрөөр хэлбэл, үхсэн загасны мах, яс далайн усанд живнэ.

Мөн Лаос, Энэтхэг, Непаль, БНХАУ-ын хойд мужуудын соёлоос хоцрогдсон хот, суурин газруудад хогийн томоохон үйлдвэрүүд байх нь элбэг аж.

Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын хэсэг судлаачид болон Ногоон дэлхийгээ аварцгаая олон улсын нийгэмлэгийн тэргүүн Лестер Браун нар сонирхолтой судалгаа гаргажээ. Тэд дэлхийн хогийн цэгт төвлөрч буй хаягдлыг материал, хорт зүйлээр нь ангилсан байна. Судлаачдын тогтоосноор дэлхийн нийтийн “үйлдвэрлэсэн” хог, хаягдлын 26 хувийг төмөр болон хатуу биет эзэлнэ. Мөн алиминум буюу химийн асар хортой бодис агуулсан хаягдал дөрвөн хувь, бластик буюу уут, тор 20, цаас, кардон бүтээгдэхүүн 64, химийн гаралтай хүнсний бүтээгдэхүүн үлдсэн хувийг эзэлдэг байна. Аймшигтай нь эдгээр хаягдлын ердөө 35 хувь нь дахин боловсрогдох шатанд хүргэгддэг. Өөрөөр хэлбэл, дэлхий нийтийн үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүн дахин боловсрогдохгүй байна.

Дэлхийн хогийн сав цаг, минутаар дүүрч байна. Шатаасан ч хог чигээрээ үлдсэн хэдэн тэрбум, их наяд тонн хог хаягдал газрын хөрсөн дээр байсаар л байгаа. Мөн хамгийн том аюул бол өндөр хөгжилтэй улсуудын цөмийн үйлдвэрлэлээс ялгарсан цөмийн хог хаягдал. Хүн төрөлхтөн цөмийн хаягдлаа газрын хөрсөнд булахаас өөр оновчтой шийдэлд хүрээгүй байна.

Эрдэмтэд цөмийн үйлдвэрийн хаягдал хөрсөн доор 200 хүртэл жил хадгалагдаад, эцэстээ газрын гадаргад шимт бодисын найрлагад холилдон гарч ирэх аюултайг онцолжээ. Тиймээс уусгагч ба шингээгч материалаар үйлдвэрлэгдсэн (Зарим төрлийн бластик уут, хагас боловсруулсан резин, химийн орцгүй даавуу) бүтээгдэхүүнээс бусад нь дэлхийн хогийн цэгт үеэ элээн овоорсоор байна.

Хогийн сав дүүрчихсэн шүү, хүмүүс ээ. Шинэ зуун эхлэхээс өмнө гэхэд л хогийн саванд хаягдал багтахаа болино.

Т.Батсугар