УИХ-ын гишүүн Ш.Сайхансамбуутай ярилцлаа.

-УИХ-ын Сонгуулийн хууль гацаанд орлоо. Энэ нь УИХ-д олон жил суусан ч дахин гарах магадлал багатай байгаа хүмүүсээс болж байна гэж гишүүд шүүмжилж байна. Та үүнтэй санал нийлж байна вэ?

-Одоогийн хэлэлцэгдэж байгаа Сонгуулийн хуулиар УИХ-ын сонгуулийн ихэнх тойрог 1-2 мандаттай болсон. Үүнээс үүдэн 2-3-т орсон хүмүүс сайхан чарган дээр сууж байгаад наашаа гулгаж явсаар намынхаа байр руу орох нь байна. Үндсэн хуулиа зөрчсөн, улс эх орон, иргэд сонгогчидоо доромжилсон ийм хууль гаргаж болохгүй гэж үзэн, эсрэг саналтай байгаа. Нөгөө талд Сонгуулийн хууль гэдэг УИХ-ын гишүүн болж энд тоглолт хийх гэсэн хүмүүсийн сонирхолын хууль боллоо гэж олон хүн үзэж байгаа. Ийм хууль гарвал олон хүн эсэргүүцэнэ гэдгээ илэрхийлж , анхааруулж байна. Манай энэ хуулийг хоёр талд байгаа их гүрэн ажиглаж байгаа. Дэлхий дээр ганцхан манай улс сонгуулийн хууль батлаж байгаа биш биш болохоор ийм хууль гаргавал бусад улс манайхныг шоолно.

-Сонгуулийн хуулийн сүүлийн хэлэлцүүлгийн үеэр өөрсдөө эргэн орж ирэх, өөрийгөө хамгаалах хандлагатай саналууд бүр илүү орж ирж байна гэж хүмүүс харж байсан?

-Сонгуулийн хууль гацлаа гээд л нэг их сүрхий царайлсан хүмүүс ярьж байгаа биз. Энд хууль гацсан зүйл байхгүй. Өөрсдөө л яаж үлдэх вэ гэсэн варьентийг хайсан хүмүүс гарах гарцаа олж ядаж байна. Эцсийн варьент нь энэ арчаагаа алдсан гулсаж орж ирэх асуудал болж байх шиг байна. Манай нам С.Баяр даргын үед Таван төгөлдөршил гэж гаргасан. Үүний нэг хэсэг нь 100 хувь пропорционалиар сонгуулиа явуулдаг болох асуудал байсан. Энэ бол их бодож хийсэн зүйл байсан. Гэтэл Сонгуулийн хуулийг Д.Лүндээжанцан дарга ажил ахлаад одоо бүр юу ч үгүй болголоо. Энэ буруу. Манай улс өмнө нь жижигсэгсэн, томсогсон тойргоор сонгуулиа явуулсан. Одоо үлдсэн ганц хувилбар нь энэ холимог систем. Үүнийг дэлхийн их олон орон ашигладаг юм байна лээ. Манайхан гадаадад тэгдэг л гэж ярих юм.  Дэлхий дахин энэ системийг их өөрөөр ашигладаг. Манайх үүнийг шал өөрөөр дууриах юм. Би сайн санаж байна. 2008 оны сонгуулийн дараа Ц.Элбэгдорж, С.Баяр хоёр ирэх сонгуулийг пропорциональ хэлбэрээр явуулъя гэсэн саналыг бусад гишүүддээ уриалъя гэж телевизээр яриад тэр бичлэг нь орон даяар цацагдаж байсан. Үүнийг мартсан хүмүүс байгаа байх, бас санаж байгаа нь бий биз. Энэ хэрэгжсэнгүй. Нэг ньЕрөнхийлөгч болоод явчихлаа. Нөгөө нь энэ ажлаасаа жаахан хөндийрчих шиг боллоо. Би ийм хууль гарвал Монгол Улсын Ерөнхийлөгч хориг тавина байх гэж бодож байна. Өөрөө ийм юм хийхгүй гэж баахан ярьсан болохоор хориг тавина байх гэж итгэж байна. Гэхдээ өөрийг нь гадаадад явж байх хойгуур нөхдүүд ийм хачин юм хийж байна.  Ийм бүтэхгүй хачин саналыг МАН-д тулгаад намрын чуулган эхэлснээс хойш даваа гараг бүр бүлгийн хурлаар энэ асуудлыг хэлэлцдэг боллоо. Санал хураагаад л бид за үүгээрээ явна шүү гэж байтал долоо хоногийн дараа АН энэ саналыг хүлээж авахгүй байна гэдэг. Тэгсэн хэрнээ АН-ынхан манай саналыг МАН хүлээж авсангүй, энэ хуулийг явуулах сонирхол МАН-д алга байх шиг байна гэсэн зарыг ард түмэнд тараадаг. Би аргаа бараад бүлгийн хурал дээр “Одоо болъё. Ямар ч хууль гаргадаг байсан заавал АН-ын саналаар батлаад өгье. Тэгээд энэ хууль нь цаашаа очоод Үндсэн хуулийн цэц, ард түмэн дээр очиг. Бас энэ олон намууд байна. Бид нар санал тэртэй, тэргүй өгөх эрхгүй юм чинь. Санал өгөхөөр л унагаад байгаа юм чинь. Энэ гулсана гэдэг санал чинь АН-аас  л гарсан. Манай нам Үндсэн хуулиа бариад иргэдийнхээ сонголтоор гишүүдээ сонгоё гэж байгаа. Болохгүй бол та нар 24-ыг нь тэр намаасаа сонгодогоо оруулж ир” гэсэн. Гэтэл одоо ард түмний сонголтоор унасан хүн шороотойгоо давхиж ирээд энд жагсаасан 28 хүнээсээ дайрч унагаагаад гишүүн болно гэж ярих юм. Одоо хэлэлцэгдэж байгаа хууль дампуу хууль.

-МАН-аас ирэх сонгуульд нэр дэвших хүмүүсийн асуудал юу болж байна?

-Өнөөдөр биднээс 50, 100 сая төгрөг нэхэхгүй байна. Намаас хууль гараагүй байхад юун нэр дэвших асуудал яриад байна вэ гэсэн хариу өгч байгаа. Нээрээ ч бид хууль гараагүй байхад би, чи дэвшинэ. Уначихвал 28 руугаа ороод ирнэ гэж яриад байх шаардлагагүй. 2008 онд бол орон нутгийн намын үүрүүдээс санал авч, сунгаан явуулж, тэндээс гарсан хүмүүсийг намын Бага хурал руу оруулж байсан. Одоо энэ шинэ хуулиар хэрхэхийг сайн мэдэхгүй байна.

-Тойргуудад судалгаа явуулна гээд байгаа билүү?

-Дээр У.Хүрэлсүх дарга улсын хэмжээнд хийсэн судалгааны дүнг харж байж, тойрогт дэвшүүлэх асуудал ярина гэж байсан. Судалгааг аль ч намууд явуулах ёстой. Бид хүлээгээл сууж байна.

-Сонгуулийн хууль батлагдаагүй байхад орон нутагт сурталчилгаа энэ тэр хийгээд явж байгаа хүмүүс байгаа шүү дээ. НАМЗХ-ны залуучуудаас эхлээд?

-Би дарга нартай энэ асуудлыын талаар ярилцсан. Манай Завхан аймагт ч гэсэн хоёр, гурван хүүхэд гүйгээд байсан. Одоо энд тэнд гүйгээд байна гэж манайхан ярьж л байсан. Бид нарыг тойрогтоо ажиллах үеэр тойрогт оччихсон байдаг. Намын дарга нар эзгүй байна л гэнэ. Хаачсан бэ гэхээр л тэр нь энэ нь гадаадад зугаалуулж байгаа гэдэг. Ийм юм байж болж байгаа юм уу гэхээр “Сайн дураараа иргэддээ буяны ажил хийгээд явж байгаа хүмүүсийг бид нар боль гэж хэлж болохгүй байна. Тэгээд ч бид нарын үгэнэд орохгүй шүү дээ”  гэдэг хариултыг би лав сонсож байсан. Аль хоосон мөрөөдөл тээж яваа залуус байхыг тэр гэх вэ. Би 20-30 насандаа эд нар шиг УИХ-ын гишүүн болно гэж зүүдэлж байгаагүй.

-Сүүлийн үеийн санал асуулгыг харж байхад ард түмэн залуусыг дэмжиж гаргаж ирэх ёстой гэсэн хандлагатай байдаг болсон?

-Одоо 30 хүрээгүй байгаа хүүхэд улс төр ярих болоогүй байна. 35-аас дээш насныхан л улс төр яривал зүгээр байх. Тэр болтол залуу хүн өөрийгөө бэлдэж, боловсруулах хэрэгтэй биз. Хөдөлмөрийн амт шимтийг мэдэрч, улс эх орныхоо түүх соёлыг судлахаас эхлээд олон зүйл тэдэнд шаардлагатай. Түүнээс УИХ-ын гишүүн болчихоор том хүн болоод бусдыг захирдаг юм байна гэж ойлгож болохгүй. Одоо тийм байдлаар улс төрд орж ирэх гээд байна шүү дээ. 35-аас доош насны хүн улс төрд орж ирээд эх оронд тустай хөдөлмөр хийнэ гэж бодохгүй байна. 21-22-той  залуучууд энэ улс төрд орж ирж байсан. Тэглээ гээд улс орон хөгжсөнгүй. Тэд өнөөдөр хамгийн муу санаатай, хамгийн аюултай зүйл зохион байгуулдаг хүмүүс болсон байна. Зарим нь сайд, дарга хийгээд л явж байна. Тэд хамгийн аймшигтай юмыг зохион байгуулдаг хүмүүс болж хүмүүжсэн байна. Тэдний сонголт буруу байжээ. Юм мэдэхгүй байна. Жинхэнэ амьдралыг мэдэхгүй байна. Нэг ч удаа ажил хийж байгаагүй хүн яам удирдаад явж байна. Юм хэлэхээр амьдрал үзээгүй болохоор ойлгохгүй юм. Ганц нэг хэл сурчихаад, америкт хэдэн жил амьдарснаа өөрөөгөө боловсорчихсон гэж бодож, дөнхүүрдэг болсон байна.  Яг улс орныг хөгжүүлж, монгол хүний төлөө санаа тавиж ажиллана гэдэг өөр зүйл. Чойбалсан гуай англи хэлгүй л байсан. Гэвч тэр хүн энэ улсын төлөө их зүйл бүтээж, эцэст нь өөрөө дууссан. Өнөөдөр Ху Жин Тау даргыг хар. Ямар ч англи хэлгүй хүн 1.3 тэрбум хүнийг удирдаад, дэлхийд тэргүүлэх хөгжил рүү хүргэж байна. Гадаадад худлаа сурсан нэр зүүж, баахан шоудаж ирснээ боловсрол гэж эндүүрч байгаа олон хүн байна. Улс төрд орно гээд одоо баахан хүүхдүүд байна. Би их олон жил хөдөлмөрлөсөн. Бас тэр хэмжээгээрээ энэ улс төрийнхөнтэй олон жил сөргөлдөж, дарамтлуулсаар байгаад учир начрыг нь олчихсон. Би 49 настай улс төрд орж ирсэн. Оройтсон зүйл алга. Юмны наад цаадахыг ойлгодог болсон. Энэ дотор хэн нь ч бай хоёр үг хэлэхэд, энэ шоудаж байна. Энэ нь ингэж байна гэдгийг ялгадаг болсон. Хий шоугаар бойжиж ирчихээд монголын ард түмний төлөө ажиллана гэж байж болохгүй зүйл.

-Хэл усны мэдлэг гэхээсээ илүү бас намд мөнгө төлчихвөл гишүүн болж болоод байна уу?

-Х.Баттулга, Г.Батхүү, Д.Ганхуяг бид нарыг харсан хүмүүс мөнгөтэй хүн улс төрд орж ирэхэд амархан юм байна гэж бодож байх шиг байгаа юм. Бид нар чинь өчнөөн жил хөдөлмөрлөж, насныхаа төгсгөлд улс төрд орж ирсэн. Гэтэл 22-23-тай улс төрд орж ирсэн хүмүүс ерөөсөө явахгүй байна. Бид нар тэднээс чинь илүү сэтгэж байгаа биз дээ. Мөнгөнд дургүй хүн байхгүй. Гэхдээ энэ мөнгийг яаж олж авдаг юм бэ гэдгийг ойлгохгүй хүмүүс их байна. Зүгээр гарын үсэг зураад пан хийтэл мөнгө авахыг мөнгө олдог арга гэж эндүүрдэг хүмүүс байна. Мөнгө олно гэдэг чинь шал өөр зүйл. Хөдөлмөрлөнө, янз бүрийн эрсдэл давна, зохион байгуулалт гээд олон зүйл хийж байж хэдэн төгрөг олдог. Залуугаараа улс төрд орж ирж эвдрээд хэрэггүй. Одоо 20 гаруй настай яваа залуус гэдэг бид нарын хажууд ариун цагаанаараа байгаа шүү дээ. Юм үзэж, нүд тайлаад нэлээд хашир болж байж ийшээ орж ирэх хэрэгтэй. Мөнгөөр далайлгаж залуус ийшээ орж ирээд олигтой ажил хийж чадахгүй.

-Гишүүн өнгөрсөн хугацаанд МАН-д хэчнээн төгрөг хандивласан бэ?

-Би ер нь хандивлаагүй. 2008 оны УИХ-ын сонгуулийн үед 20 сая төгрөгнийн хандив өгсөн. Бид нар чинь өөрсдөө сонгуульд дэвшээд явахад бизнес эрхэлж байсан гэдэг утгаар нь ч юм уу, сонгогчид надаас бэлэн мөнгөний тусламж их хүсдэг юм. Угаасаа амьдрал нь ч хүнд байна.  Одоо бол нам хандив нэхээгүй л байна.

-Та намын байранд хэдийг өгсөн бэ?
-Намын байранд одоо байгаа гишүүдээс нэг их мөнгө энэ тэр нэхэж, авч сүүд болоогүй. Намын хуучин байр шатсаны хохиролын зургаан тэрбум төгрөгөөр боссон. Бусад хөрөнгийг нь хаанаас босгосон юм бүү мэд. Бид нар ямар намын дарга нарыг байцаагаад байлтай нь биш. Би намын удирдлагуудыг хаанаас мөнгө олсын гэвэл тоглоом, шоглоом хийгээд л өнгөрнө. Угаасаа тайлагнаж байх албатай биш.
-Саяны төсвийн хуулиар гишүүд тойргын тэрбумаа гурван тэрбум болгосон гээд байсан. Үнэн үү?

-Анх төсвийн хууль орж ирэхэд л би хууль зөрчсөн төсөв байна гээд ийм хууль хүлээж авахгүй гээд оролцоогүй. 2008 онд УИХ-д сонгогдоод сар ажиллаад л би нэг зүйлийг мэдсэн. Энэ УИХ дотор 50 гишүүн ямар ч хэрэггүй. Энд шийдвэр гаргадаг 26 орчим гишүүн байна. АН, МАН ялгаагүй хэдхэн хүний хүрээнд ярьж шийдээд л өнөөх 26 чинь нэг нэг гишүүнтэй тулж ажиллаад шийдвэр гаргадаг. Тэгээд л олонхийн саналаар асуудал шийдэгддэг. Бусад нь ямар ч орёл байхгүй.

-Та аль талд нь багтаж байна?

-Би сул гишүүн шүү дээ. Надад шүүмжлэхээс өөр зүйл алга байна. Өнгөрсөн хугацаанд энэ Хамтарсан Засгийн газарт доод талын сувилагч, багш нарыг 600 мянган төгрөгийн цалинтай, утаа, түгжрэлийг арилгах мөнгө байлаа. Гэвч бүгдийг нь дээшээ зүгээр л цацаад, шатаахчихлаа. Хамтарсан гэдгийн цаана санал зөрөлдсөн юм аа зохицоод хуваагаад авлаа гэдэг санаа байгаа. Хамтарч асуудлуудаа амжилттай шийдвэрлэлээ гэдэг. Үнэндээ хамтарч луйвардаж байгаа хэрэг. Би шийдвэр гаргадаг төвшин дотор байсан бол хэдэн сайхан нүхэн гарц барих, гэрийн нөхцөлд түлэх утаагүй түлшний үйлдвэр барих, бага ангийн багш нарын цалинг 600-700 мянгад хүргэчих хэмжээний ажил хийх боломж байсан гэж харж байна. Харамсалтай нь надад тийм зүйл байсангүй. Намайг одоо асуудлуудыг нь шүүмжилээд ярихаар шоолоод инээгээд байдаг юм. Х.Баттулгыг 2004-2008 онд чуулган дээр үг хэлэхээр инээгээл, шоолоод байдаг байсан. Би 2008-2012 онд шоолуулж байх шиг байна. Уг нь би амьдрал яриад байгаа юм. Бид нар энэ улсыг аятайхан болгоё гэхээр шоолоод инээгээд байдаг юм. За тэгээд жаахан мөнгө босгох, том хэмжээний төсөл энэ тэр яривал бүр хошин шог үзэж байгаа юм шиг шоолж инээдэг хүмүүс дээ.

-ЗТБХБ-ын сайдаар намайг ажиллуулъя гэвэл би асуудлуудаа шийдэж чадна гэж та хэлж байсан. Хотын энэ замбараагүй байдлыг цэгцлэх хэр боломжтой вэ?

-Би хаанаас эхлэх, хаанаас мөнгө босгохоо мэдэж байна. Хотод би 12 жил ажилласан хүн. Өнгөрсөн хугацаанд нэлээд юм балалсан. Гэхдээ тэдний балалсаныг баллуурдаж байгаад цэвэрхэн зүйлс хийж болно. Энэ хүмүүс хийж өгөхгүй байна. Мэдрэмж алга. Зарим нэг мэдэрсэнийгээ хүчээр, олонхиороо гэдэг зарчмаараа дараад байх юм. Ирэх сонгуулиар улс эх орноо гэсэн сэтгэлтэй ядаж 20-иод хүн гараад ирвэл бүхнийг засах боломж байна. Бас ч гэж яахаа алдаагүй байна.

-Та ирэх сонгуульд энэ асуудлыг ярих уу?

-Намайг сонговол би ярина. Тэр үед ямар баг бүрдэхийг нь хэлж мэдэхгүй байна.

-Та сая эх орныхоо төлөө сэтгэлтэй хэдхэн хүмүүстэй хамтарч ажиллаж байна гэсэн. Одоогийн парламентад хэн хэнтэй баг болж ажиллаж байна вэ?

-З.Энхболд, Д.Ганхуяг, Н.Батбаяр, Б.Бат –Эрдэнэ, Ц.Даваасүрэн, Д.Хаянхярваа, гурван казах гээд л байна. Бид нар сонин хэвлэл дээр цуваад ярилцлага өгөхдөө бид ийм зүйл ярина гэдэггүй. Нэг ч удаа зөвлөж байгаагүй хэрнээ үзэл бодол нэг байгаа нь харагддаг. Хэвлэлд өгч байгаа ярилцлагаараа дамжуулж ард түмэндээ үнэн ээ хэлэх нь хэлж, шоудах нь шоудах юм. Зарим нэг хүн бүр өмнөөс нь санаа зовмоор шоудах юм. Хүний өмнөөс ичих шиг хэцүү зүйл алга.

С.Энхзаяа

shuud