халтай ханддаг. Өмнөд Африкт хүртэл хөл тавихыг нь хориглож, Америкийн Ерөнхийлөгч Б.Обаматай хийсэн уулзалтыг эсэргүүцэж асан Хятадын тал Монголд хийсэн найм дахь удаагийн айлчлалд ч эгдүүцэн буйгаа илэрхийлж байсан билээ. БНХАУ-ын Гадаад хэргийн яамны хэвлэлийн төлөөлөгч Хон Ли барууны нөлөө бүхий “Reuters”, “Associated Press”, “Voice of America” зэрэг хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд өгсөн мэдээлэлдээ “Хятадыг хагалан бутаргахын төлөө Далай ламын хийж буй аливаа үйлдэлд орон зай гаргаж өгч буй аль ч улсыг бид буруушаана” хэмээн мэдэгдэж байв. Үүнээс хойш бүтэн сар ч өнгөрөөгүй байтал БНХАУ-ын Өвөрмонголын өөртөө засах орны Баяннуур аймгийн Урдын дунд хошууны Засгийн ордон Монголоос импортлох түүхий нүүрсний нэг тонн тутмаас 60 юань, баяжуулсан нүүрсний нэг тонн тутмаас 120 юанийн хураамж авах шийдвэр гаргалаа. Үүнийг Хятадын эгдүүцэл эдийн засгийн бодлогоор илэрлээ гэж ойлгож болохоор байгаа юм. Энэ шийдвэр ирэх оны нэгдүгээр сарын 1-нээс хэрэгжиж эхлэнэ.

Харамсалтай нь Далай ламын айлчлалын үеэр “Монголчууд дипломат ялалт байгууллаа” хэмээн барууны хэвлэлүүдээр магтуулж байсан бидэнд Хятадын эдийн засгийн энэ хөөрхөн дөнгөнд хариу барих хамгаалалт алга. Жилд дунджаар 200-400 сая ам.доллар урд хөршид хураалгахаар болоод байгаа энэ шийдвэрийн эсрэг манай парламент экспортын татвараа нэмж, нүүрсний салбарынхандаа давхар давхар дөнгө зүүхээс өөр эдийн засгаа хамгаалах уран нарийн арга ухаанаа олохгүй байгаа бололтой. УИХ-ын Эдийн засгийн байнгын хорооны нууц хуралдаанаар нарийн ширийн юу ярьсныг мэдэхгүй. Гэхдээ л Далай ламын айлчлалаас үүдсэн Хятадын энэ мэт эгдүүцэл Монголын эдийн засагт ямар нэг хэмжээгээр нөлөөлөхийг хүлээн зөвшөөрөхөөс аргагүй нь үнэн болоод байна.

Буддын шашны тэргүүн манай улсад өмнө нь 1979, 1982, 1991, 1994, 1995, 2002, 2006 онд айлчилж байжээ. Сүүлийн хоёр, гурван ч айлчлалын үеэр Хятадын тал хилийн боомтуу - даа хаах, өргөн хэрэглээний бараа ны экспортын үнээ нэмэх зэргээр мөн л таагүй байгаагаа илэрхийлж ирсэн. Харин энэ удаагийнх нэлээд хатуухан тусч мэдэхээр байна. БНХАУын Өвөрмонголын өөртөө засах орны Баяннуур аймгийн Урдын дунд хошууны гаргасан энэ шийдвэр одоогоор манай Нарийн сухайт боомтоор гарах нүүрсний экспортод хамаарч байгаа. Харин цаашид тус аймгийн бусад хошуу тухайлбал Шивээхүрэн-Цэхэ боомтын засаг захиргааны нэгж болох Эзний хошуугаар улбаалсан тохиолдолд Монголын эдийн засаг, нүүрсний салбарт хэдэн сая ам.доллараар хэмжигдэх алдагдлыг үүрүүлж мэднэ.

Тиймээс энэ шийдвэрийг Хятадын нэг хошуу, Монголын нэг сумын хэмжээний “жижиг” шийдвэр хэмээн үл ойшоож боломгүй бөгөөд цаашид энэ нь Монголын эдийн засгийн төдийгүй шашны бодлогод ч үр дагавраа тусгахыг үгүйсгэх аргагүй юм. Аливаа улсын үндэсний аюулгүй байдал олон улсын гэрээ хэлэлцээр, дипломат харилцаанд тусгагддаг. Гэвч хоёр том хөршийн дунд хавчлуулагдсан геополитикийн онцгой байрлалтай манай орны хувьд Хятадын төрийн бодлогын зуултанд өртөхгүй гэх баталгаагүй. Эдийн засгийн төдийгүй шашны бодлого, ялангуяа Хятадын хамгийн эмзэг цэг болсон Далай лам, Төвдийн талаар баримталж буй байр суурьт хүссэн ч, үл хүссэн ч болгоомжтой, хянуур хандахыг өрнөж буй үйл явдлууд анхааруулж байна. Тиймээс үүнтэй холбогдуулан Хятадын толгойны өвчин болоод байгаа Далай лам болон Төвдийн цагаачлалын асуудалтай холбоотой зарим нэгэн мэдээллийг тоймлон хүргэе.

ДАЛАЙ ЛАМЫН ХОЙД ДҮР БА МОНГОЛ ДАХЬ НӨЛӨӨЛӨЛ

БНХАУ Далай ламыг салан тусгаарлагч, үймээн самуунд уриалагч хэмээн буруутгадаг. Гэвч Далай лам үүнийг няцааж “Би Төвдийн тусгаар тогтнолын төлөө биш, харин автономит өргөн эрхийн төлөө тэмцэж байгаа” хэмээн мэдэгддэг болсон. Үүн дээр нэмэгдээд Далай ламын хойд дүрийг тодруулах асуудал нэлээд хэдэн жилийн өмнөөс хүчтэй яригдаж, буддын шашинтнуудын хувьд анхаарал татсан гол сэдэв болоод байгаа юм. Учир нь түүний хойд дүрийг Монголоос тодорно гэсэн мэдээлэл сүүлийн үед нэлээд эрчимтэй яригдаж буй. Далай лам хэдэн жилийн өмнө Монголд ирэхдээ жанчаа нэгэн хийдэд орхиод явсан нь “хойд дүр”-ээ Монголд үлдээгээд явсантай адил дам яриа тархахад хүргэсэн. Бурхны шашинтнуудын хувьд жанч халах гэдэг нь өөр төрөлд шилжих гэсэн ойлголттой утга дүйдэг. Тиймээс Далай ламын энэ үйлдлийг бэлгэдэл гэхээсээ биелэл хэмээн зарим нэгэн ойлгож буй. Үүнээс үүдээд Далай ламын дараагийн дүрийг хэн, хаанаас тодруулах, Хятадын тал үүнийг хэрхэн хүлээж авах вэ зэрэг анхаарал татсан олон асуудал урган гарч буй юм.

Далай ламын хойд дүрийг Төвдөөс өөр газраас тодруулбал Хятадын Засгийн газар мэдээж хүлээн зөвшөөрөхгүй нь тодорхой. Тэртусмаа Монголоос тодорсон тохиолдолд Монгол-Хятадын харилцаанд хэрхэн нөлөөлөхийг таашгүй юм. Шарын шашны түүхэнд Төвдөөс өөр орноос Далай ламын хойд дүр тодорч байсан нэг л тохиолдол бий гэнэ. Тэр нь IV Далай ламаар тодорсон Монголын алтан ургийн угсааны Ёндонжамц гэдэг монгол хүн байжээ. Одоогийн Далай лам энэ түүхэн баримтад тулгуурлан өөрийнхөө хойд дүрийг Төвдөөс өөр газраас буюу Энэтхэгээс, эсвэл Монголоос, түүнчлэн буддын шашинтай өөр бусад орны ард түмний дундаас сүсэгтэн олон өөрсдөө тодруулж болох тухай ярих болсон. Гэтэл БНХАУ-ын Шашны хэрэг эрхлэх газраас “амьд бурхан”-ы хойд дүрийг тодруулахдаа зөвхөн БНХАУын Засгийн газрын дэмжлэгтэйгээр гүйцэтгүүлэх “хууль” гаргажээ.

Үүнд “Хятадын Засгийн газар, шашны хэрэг эрхлэх газрын зөвшөөрөлгүйгээр өөрийгөө тунхагласан “амьд бурхан”- ыг хууль бус хэмээн үзэх болно”, “Далай ламын хойд дүрийг тодруулах үйл явц хилийн чанадад байгаа ямар ч бүлэг, хувь хүний нөлөөн дор явагдах ёсгүй” гэж заасан тухай тодорхой хүрээнийхэн дунд яригдах болсон. Энэ үнэн бол Хятадын Засгийн газар Далай ламын хойд дүрийг өөрсдөө тодруулна гэдгээ шулуухан ойлгуулж байгаа хэрэг. Ийм тохиолдолд Далай ламын XV дүрийг Монголоос тодруулбал хятадууд дургүйцэл байтугай эсэрг үүцлийг эдийн засгийн байтугай аргаар илэрхийлэх нь дамжиггүй. Тиймээс үүнд Монголын тал ямар байр суурь баримтлах, цаашид төрийн бодлогоо шашны энэ асуудлаас хэрхэн ялгаж салгахаа ҮАБЗ-ийн хэмжээнд ярьж, шашны талаарх бодлогоо зохицуулах шаардлагатай болоод байна. Магадгүй дэлхийн бурхны шашны тэргүүний хойд дүр болон бусад асуудалд Монгол Улс ямар нэг хэлбэрээр зуучлах, зохицуулах үүрэг гүйцэтгэж болохыг ч үгүйсгэх аргагүй юм.

ДАЛАЙ ЛАМЫГ ДАГАСАН ТӨВДИЙН ЛАМ НАРЫН ДАРМАСАЛАД БАЙХ “ВИЗ”- ИЙН ХУГАЦАА ДУУСЧЭЭ

XIV Далай лам болон Төвдийн дүрвэгсэд Энэтхэгийн Химчал Парадэш мужийн Дарамсала хотод цагаачлалын “Засгийн газар” маягтай байгууллага байгуулан, үйл ажиллагаа явуулаад хагас зуун жил болсон. Ж.Неругийн үед Дээрхийн гэгээнтэн тэргүүтнийг нутагтаа орог - нуулах 50 жилийн гэрээ байгуул сан нь хоёр жилийн өмнө дуусчээ. Тиймээс Далай лам Монголыг Төвдийн дүрвэгсдийн хоёр дахь төв болгох горьдлого тээж байж магадгүй гэсэн хардлага байна. Тиймээс сүүлийн хэдэн жилд, ялангуяа 2000 оноос хойш Монголд илүүтэй анхаарал хандуулж, Бурхны шашны хутагт, хувилгаадыг Монголоос тодруулан Дармасалад сургаж, бэлтгэх болсон. Үүнд Энэтхэгийн Засгийн газар ч дургүй биш хандаж ирсэн гэх бөгөөд ардчилсан хувьсгал ялж, шашин шүтэх эрх чөлөө нээлттэй болсон тэр үеэс БНЭУ Монгол Улсад суух Элчин сайдаараа Бакула ренбүчи хэмээх Ладакийн хувилгааныг томилсон нь 10 жил манайд ажиллаж байв.

Тэрбээр устаж үгүй болох шахсан шарын шашныг Монголд сэргээсний дээр төвд лам нарын Монголд олноор ирэх үүд хаалгыг нээж, сүм хийд хүртэл барьж байгуулсан нь эдүгээгийн Бэтүб хийд. Үүнээс хойш Монголоос олон хутагт, хувилгаадын хойд дүр тодорч, Монгол дахь Төвдийн шашны нөлөө улам газар авсаар ирсэн. Хамгийн сүүлд гэхэд IX Богдоор төвд гаралтай хүнийг тодруулж, Монголын бурхны шашны тэргүүнээр заллаа. IX Богд гэж хэн бэ? 1930-аад оны үед түүнийг тодруулах гэж оролдож байжээ. Гэвч цаг үе нь тохироогүй, их хэлмэгдүүлэлтийн үе эхэлсэн тул 70-80 жилийн турш нам мартагдаад байсан юм. Уг нь шашны номонд зааснаар Богд, хутагт, хувилгаадыг жанч халсны дараа удаалгүйгээр хойд дүрийг тодруулдаг жамтай.

Үгүй бол сүнс нь хойд төрлөө хайн алга бол дог хэмээн номлодог. Гэтэл ная гаруй жилийн дараа ийнхүү өндөр насанд дарагдсан хүнийг Монголын бурхны шашны тэргүүнээр залсны цаад учир нь юу юм бол доо. Далай ламын Монголд хийсэн айлчлалын гол зорилго түүнтэй уулзах байсан гэдэгт бас итгэхэд бэрх. Тиймээс Далай лам ба Монголын бурхны шашин дахь Төвдийн нөлөөлөл ийнхүү “зулайдаа” хүртэл зузаарсан нь аргагүй анхаарал татаж байна. Бурхны шашин, тэртусмаа Далай ламаар дамжсан нөлөөлөл монголчуудын хувьд сүсэг бишрэл, итгэл үнэмшлийн гүн бат суурьтай. Тиймээс Төвд-Монгол-Хятад гэсэн пирамидын нэгэн хэлхээс болж буй Монгол дахь Төвдийн нөлөөний талаар бодлого тодорхойлох цаг иржээ.

Д.ОЮУН-ЭРДЭНЭ Балдорж шагналт сэтгүүлч