- Нарийн ярих юм бол Монгол Улс 1990 оноос хойш 20 жил тусгаар явж байгаа юм шүү дээ.Өмнөх 200 жил нь урьд “айлын” буюу манжийн , дараагийн 70 гаруй жил хойд “айлын” эрхшээлд л байлаа. 1911 оны Богдын, 1921 оны ардын, 1990 ардчилсан хувьсгалаар дамжиж гурван их үсрэлт хийж байж тусгаар байх гайхамшигтай эрх чөлөөгөө олж авсан. Энэ 20 жилийн бараг арван жилд нь би Хууль зүй, дотоод хэргийн яамыг толгойлж явна.

Саяхан нэг судалгааг үзлээ. Дотоод хэргийн талаас 24 дэх, хууль зүйн талаасаа 30 дэх сайд нь юм билээ, би. Энэ сайдууд дотор хамгийн их удсан нь 11 жил ажилласан Дэжид гуай. Түүний дараагаар би орж байгаа юм билээ.

Салбараа бэхжүүлэх асуудалд анхаарч ирсэн. Гадаадын иргэн харьяатын алба шинэ байранд орлоо. Шүүх шинжилгээний хүрээлэнгийн байр ашиглалтад орсон. Архивын байр ашиглалтад орох нь. Төрийн ордны наахна манай эмнэлгийн байшин баригдаж байна. 50 орчим цагдаагийн кобан сумуудад баригдаж байна. 2012 оны төсөвт тав орчим тэрбум төгрөгийг суулгаж цагдааг орон байртай болгоход зарцуулна. 27 сумын 200 гаруй цагдааг оочих аяга, орох оронтой болгох нь миний мөрөөдөл байсан юм. Энэ маань биелж байх шиг байна.

Анх 2003 онд Төв аймгийн Баянчандманьд анхны кобан барьж эхлүүлж байсан. Тэр үед мөнгө ч байхгүй байж дээ. Манай жил хамгаалахынхан ажилтнуудаа орон сууцжуулах ажлыг эрчимжүүлж байгаа. Салбарын сайдын хувьд түүнийг нь дэмжиж байна. Нодлин жил 320 айлын орон сууц ашиглалтад орсон. Энэ жил 370 орчим айлын орон сууцны эхний хэсэг нь аравдугаар сард ашиглалтад орсон байгаа. Тавьж байгаа зорилго бол салбарынхаа албан хаагчдыг цаашдаа орон гэртэй байж гал голомтоо асааж ая тухтай амьдрахад нь голлон анхаарч байна даа.

2012 оны төсөвт Дотоод хэргийн их сургуулийн хичээлийн байр, оюутны дотуур байсан гэсэн хоёр том обьектыг барих хөрөнгийн эхний хэсгийг тусгасан байгаа. Цаашдаа дотоод хэргийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг дотоодын аюулгүй байдлыг хариуцдаг боловсон хүчнээ өөрсдөө бэлтгэх чадавхтай болох зорилт дэвшүүлсэн. Энэ жил хэл ам нэлээн татлаж байж Дотоод хэргийн их сургуулийг байгуулж ернхийдөө ажил нь жигдрэх тийшээгээ явж байна. Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрийн хүрээнд ярих юм бол янз янзын зүйлүүд бий л дээ.

-Та монголын урдаа барьдаг сайн хуулчдыг нэг. Сайд байхдаа хэчнээн хууль санаачилж баталсан вэ?
-Одоо ч тоогоо алдаж дээ. 1992 онд Монгол Улсад 50 хуультай байсан. Одоо бол 835, 836 хүрч байна уу даа. Үүний 440 орчим нь бие даасан хуулиуд. Энэ хуулиудад миний гар хүрээгүй, оролцоогүй нь бараг байхгүй шүү. 2004 оны үеийн парламентаар татварын шинэчлэл хийсэн. Татварын ерөнхий хуулиас эхлээд Гаалийн тарифын гээд баахан хууль баталж гаргасан.

Мөн УИХ-ын даргын албыг хэл амтай өгчихөөд дараа нь УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дарга болчихоод ямарч байсан энэ хууль руу орно доо гэж дотроо зорилт тавиад, 2008 онд сонгогдоо ч билүү, үгүй ч үү хэн мэдлээ гэж бодож байсан. Эдийн засгийн байнгын хороон дээр ажлын хэсгийг Бакей гишүүн ахалж байсан. Тэгээд тэр хуулийн төслийг уншаад 280 засвар хийж тоолж байгаад наад засвараа хийгээд байнгын хороогоороо дэмжүүлээд хууль болгож гаргаарай, энэ хууль Монголын эдийн засгийн тогтвортой хөгжлийн суурь болох учиртай шүү гэж байсан. Би энэ миний хариуцсан, хариуцсан биш гэж хоёр янзаар ханддаггүй.

Ерөнхийдөө шинэ цагийн Монгол төрийн хуулийн “байшин” гэж боссон. 1990 оноос хойш дөрвөн том процесс явагдаж байна. Шинэ монголын төр тогтох, хууль тогтох, эдийн засаг тогтох, гадаад харилцаа тогтох гэсэн дөрвөн процесс гэсэн үг. Шинэ цагийн Монголын төр энэ 800 гаруй хуулиар дамжиж тогтож байгаа учраас идэвхтэй оролцож ирсэн. 2002, 2003 онд монголын гол хуулиуд манай яамаар дамжиж гарсан юм байгаа юм ш дээ. Энэ ертөнцөөс явсны дараа хүүхдүүдэд хэрэг болж мэднэ гээд бодож өөрийнхөө ажилласан хуулиудыг архивлаад багцлаад юманд хийгээд байдаг юм. 17,18 хавтастай зүйл дөрвөн жилийн өмнө харагдаж байсан шүү.

-Монголын хууль гурван хоног л үйлчилдэг, Монголын хууль гууль болдог гээд л хүмүүс ярьдаг. Тэр хандлага өөрчлөгдөж байна уу даа?

-Өнөөдөр чин үнэнийг хэлэхэд хуулиа барьж ажиллаж байгаа нь манайхан ш дээ. Сүхбаатарын талбай дээрээс хилийн багана хүртэлх орон зайнд улсын дотоод аюулгүй байдлыг хариуцаж ажилладаг систем нь манайх л даа. Гадаадын иргэн харьяатын алба, цагдаа, хил хамгаалах, шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэхийнхэн гээд. Эд нар хууль номоороо л ажилладаг. Мохоох гэж их оролдох юм. Надаар дамжуулж мохоох гэж оролдох юм. Хуулийг нь мохоох гэж оролдох юм.
Ер нь ерөнхий гэмт хэргийн гаралтаараа манай улс тайван орны тоонд орно. Лав л би 2005 он хүртэл сайд хийхэд гэмт хэрэг өсөөгүй. 2008 оноос хойш сайдаар ажиллахад тодорхой түвшиндээ л байгаад байна. 1.5 хвийн өсөлт, 1.5 хувийн бууралт гээд л. Зүгээр цочир цочир аюултай ганц, хоёр гэмт хэрэг хааяа гарч байна. Энэ нь олныг айлгаад зовлонтой л юм. Гэхдээ манай цагдаад сайжруулах зүйл зөндөө бийг үгүйсгэж болохгүй ээ.

-Шинэ төрлийн эсвэл цочир хэргүүд гарах нь ихсээд, хүмүүсийг цочроогоод байна уу даа гэж ажиглагддаг ?

-Шинэ төрлийн дөрвөн гэмт хэрэг бий. Галт зэвсэг, хүний худалдаа, хар тамхины наймаа гэх мэт. Үүнээс манайд бодиттой бэрхшээл болж ил гарч ирж байгаа нь хар тамхины сүлжээ, хүний наймаанд оролцох хэрэг. Хүн худалдаалах гэмт хэрэгтэй тэмцэх тухай хуулийн төсөл Засгийн газраас УИХ-д өргөн мэдүүлээд хэлэлцүүлж байна. Үүнийг баталж өгөх байх.
Хар тамхины асуудал төвөгтэй байгаа. Хятадтай ялтан шилжүүлэх гэрээ байгуулаад удахгүй хүчин төгөлдөр болох байх.
Хар тамхи, хүний наймааны хэрэгт онцгойлон ажиллах шаардлага бий. Хүн амины хэргийн 90 гаруй хувь нь ахуйн чанартай гэмт хэрэгт хамаарч байна. Хоёр найз архи ууж байгаад муудалцаад хутга дүрэлцдэг, аав хүү хоёр бас ам мурийгаад мэс хэрэглэсэн байдаг гээд л. Ийм төрлийн хэрэгтэй тэмцэх, илрүүлэх нь нэлээд сайн түвшинд яваа. Монголд гарч байгаа нийт хэргийн 52 орчим хувь нь хулгай байдаг. Нийт гэмт хэргийн 54 орчим хувь нь Улаанбаатар хотод гардаг. Энэ хулгайн асуудлыг хумих гэхээр дийлдэхгүй л байна.

-Аюулгүй байдлыг хангах систем нь хэр найдвартай байдаг бол оо ?

-Газар зүйн байршлаасаа , тухайн улсын нөлөөллөөс шалтгаалдаг зүйл. Дотоод аюулгүй байдалд илүү анхаарч, үүнийгээ баталгаатай барьчих хэрэгтэй. Хил хамгаалах нь хил хамгаалах ажлаа, цагдаа нь цагдаагийнхаа ажлыг сайн хийвэл харьцангуй гадна талаас ирэх аюул гайгүй ээ.
Гэхдээ ертөнц хүний санаад оромгүйгээр хувьсч өөрчлөгдөж байна. Хоёр талд байгаа хоёр том гүрэн харахад амгалан, дотооддоо асуудлаа шийддэг юм шиг мөртлөө юмыг яаж мэдэх вэ, дотор нь асуудал үүсээд дүрвэгсэд орж ирэх юм бол бид асуудалтай тулгарах л байх. Гурван сая дүрвэгч Монголын хил дээр хүрээд ирвэл яах вэ. Сад тавиад ороод ирнэ.

Ямарч тохиолдолд хүчээр асуудлыг шийдэж чадахгүй. Зөвхөн урд “айлд”
байгаа Монгол хүний тоо 3.5 сая шүү дээ. Бид хэд билээ, 2.8 саяуулаа. Дотоод аюулгүй байдалдаа анхаараад, хүчний байгууллагын хүчийг нэмэгдүүлэхэд алзахгүй ээ. Манай тусгай албад нь чинь тусгай бэлтгэгдсэн хүмүүстэй. Саяхан нийтийг хамарсан эмх замбараагүй байдал бий болбол хууль, дотоод хэргийн чиглэлийн байгууллагуудын харилцан хэрхэн ажиллах санал оруулсан чинь Нямдорж ард түмнээ буудах хууль оруулж ирлээ гээд баахан дайралтад өртсөн дөө. Би ямар хэл амнаас салах биш.

Ямарч тохиолдолд төрийн хууль тайван цагт, эгзэгтэй үед яаж хөдлөх вэ гэсэн механизм дотроо суусан байх учиртай юм. Одоо мөрдөж байгаа Онц байдлын тухай хууль чинь Р.Гончигдоржийн гарын үсэгтэй 1997 онд батлагдсан хууль байгаа байх шүү. Тэр хууль батлагдснаас хойш нөхцөл байдал өөр боллоо. 2008 оны долдугаар сарын 1-нд нэг шалгалт өглөө ш дээ. Бэлэн биш байна гэдгийг тэр үйл явдал харуулсан. Тэрнээс нь сургамж аваад хуулийг нь сайжруулах зүйл хийгээд өгөх гэхээр намайг тал талаас буудаж улс төр хийгээд байна.

-Оюу толгойн гэрээг их шүүмжлэх юм. Та энэ талааря мар байр суурьтай байдаг вэ?

- Фрийндланд гэдэг нөхрийг би сайн мэдэхгүй. Энэ хүн хамаг юмаа ачаад гарах гэж байхад Гарамжав гэдэг геологич сүүлийн удаа ганц өрөм л тавиад үзье гэсэн юм гэдэг. Тэгээд байхгүй бол явцгаая гэхэд одоогийн энэ уурхайг босгож байгаа газар асар их нөөц илэрсэн юм гэсэн. Ашигт малтмал тийм эрсдэлтэй. Гэтэл ус цацаад өнөөдөр үүнийг, маргааш түүнийг нь өөрчилж гээд хөөгөөд байвал хэн манайд тогтох юм. Ганцхан ямар Монголд л баялаг байдаг биш.Үүнийг зохистой шийдэх хуулийн орчин нь бүрдсэн. 1994 онд Чимэд багшийн ажиллаж байсан Ашигт малтмалын тухай хууль гарсан юм. Түүнийг нь М.Энхсайхан 2007 онд хүчингүй болгуулаад шинэчилсэн .Тэр хуулийн үндсэн философи нь бол анхны өргөдлөөр нь лиценз олго гэсэн. Ороод ирэхээр нь өгөөд бай гэсэн зарчимтай. Тэр хуулиар 7500 орчим ашиглалт болон хайгуулын лиценз тарсан.

2006 онд энэ хуульд өөрчлөлт оруулж стратегийн ойлголтыг гаргаж ирж энэ ангилалд хамаарах ордыг болсон ч, болоогүй ч 2.8 сая хүний төлөөллийнх нь байгууллага ярьж шийдэг гэж суулгаж өгсөн юм. Энэ хуулийг л мөрдөж байна. 2006 оны хууль батлагдаагүй бол юу болох байсныг мэдэхгүй юм. Таван шат дамжаад Ашигт малтмалын хэрэг эрхлэх газрын нэг мэргэжилтэн бүхнийг шийдээд дуусдаг хуулийг М.Энхсайхан төрүүлсэн хүн шүү дээ. Одоо эргээд үүнийхээ эсрэг саваад байх юм. Хамаагүй ингэж гадныхныг оруулж ирчихээд хөөж болохгүй л гэж бодож байна.

Байгаль хамгаалах талаасаа анхаарч, ашиг орлогоо тооц гэдэг нь зүйтэй. Гэхдээ хамгийн сайн технологи оруулж ирээд байгальд хор нөлөөлөл багатай олборлолт явуулж, төлөх татвараа төлж байвал лиценз улсынх байна уу, хувийнх байна уу гэдэг чухал зүйл биш ээ. Манайхан чинь жүжиг тавих юм байна ш дээ. Ард түмэндээ хайртай жүжиг тоглоод ажлыг бүгдийг дампууруулж хаяад авсан ч юм байхгүй, хаясан ч юм байхгүй, хүн ажил хийлдэггүй зүйл рүү л явж байна. Цэрэг цагдаа нь байна, хил хязгаар нь байна, татварын алба байна. Уул уурхайн салбарыг хэт улстөржүүлж байгаа нь л хамгийн аюултай. Оюу толгойг бүтэн хоёр жил зогсоосон. Одоогийнх нь гэрээ өмнөх гэрээнээс жаахан ашиг муутайхан байгуулагдсан байж мэднэ шүү. Ингэж л алддаг. Уул уурхайг манайхан бүгдээрээ их сайн мэддэг юм шиг байгаа юм. Надад мэргэжлийн хүн ингэж хэлж байсан. Ердийн эдийн засагч уул уурхайг мэддэггүй юм аа. Уул уурхайн эдийн засаг гэж шал өөр шинжлэх ухаан байдаг юм гэж хэлж байсан шүү. Энэ чиглэлээр хүнээ бэлд гэж байсан. Би холбогдох сайд нарт нь хэлсэн л дээ. Уул уурхай хөгжиж байна гээд байгаа ч геологийн олигтой лаборатори ч алга.

-Увсад нэр дэвших хүмүүсийн дотор таны нэр харагдахгүй байна лээ. Та нээрээ нэр дэвшихгүй юм биш биз дээ?

-Увс гурван мандаттай болсон бол шинэ хууль гарснаар хоёр мандаттай болж байгаа. Гэхдээ би 2012 онд өрсөлдөнө өө.

Ярилцлагыг буулгасан Б.Тэмүүлэн www.times.mn