бодох. Гэтэл яг үнэндээ тийм биш гэж хэлэх гээд байна. Учир нь УИХ-ын 76 гишүүнээс 42 эрхэм л хуралдаа хүрэлцэн ирж оролцон саналаа өгсөн байна шүү дээ. Хэрвээ эдгээр 42 гишүүнээс 4 гишүүн ямар нэг шалтгаанаар хуралдаа ирээгүй бол 50.0 хувийн ирцтэй байх байв.

Тэгэхлээр хурлын ирц хүрэхгүй. Хурлын ирц хүрэхгүй бол хуралдахгүй. Хуралдахгүй болохоор хууль батлагдахгүй болж таарна. За энэ ч яахав нэгэнт батлагдсан хууль. Хуралдаанд оролцоогүй 34 гишүүн цөмөөрөө эсрэг санал өгөхгүй нь мэдээж. Үгүйдээ л 18 нь эсрэг санал өгсөн байхад тавиас дээш хувьтай дүн гарна гэсэн үг. Ирэх онд болох УИХ-ын сонгууль холимог хувилбараар болно гэж байгаа. Энэ холимог гээч хувилбарыг эгэл жирийн сонгогч ойлгох болов уу?, яах бол...? Түрүүчээсээ мэдэгдэж мэдрэгдэж байгаагаар "Хольж хутгах юм байна. Холион бантан болох юм биш үү?" гэж ойлгож байгаа бололтой. Тэр битгий хэл эрхэм гишүүд өөрсдөө ойлгохгүй байна гээ биз дээ. Нэгэн цагт УИХ-ын гишүүн байсан учир мэдэх "Буян"-гийн Жагаа буюу БНН-ын дарга Б.Жаргалсайхан нэгэн сонинд "Аргаа барсан хууль" гэсэн байна лээ. Энэ мэтээр учир мэдэх олон хүний амнаас нааштай эерэг үг, өөдтэй санаа гарахгүй байгаа нь эгэл жирийн иргэдийг сонгуулийн хуулийг ойлгоно гэхэд эргэлзэхээс аргагүй бөлгөө. Эгэл жирийн сонгогч гэдэг нь малчин, ажилчин, наймаачин, ажилгүй иргэд болон үүнийг бичигч над мэт нь. Мажоритор болон пропорциональ хувилбар л гэнэ. Хэл хугалчих шахсан эдгээр гадаад үгийг тэд битгий хэл бид учрыг нь ойлгож, тайлбар өгч чадахгүй байгаа ш дээ гээд өөрийгөө болон өрөөл бусдыг доош нь дарчихъя л даа.

Ямар ч гэсэн нэг жигүүрээс 48 эрхэм өөрийн нэрээр нэр дэвшиж, нөгөө жигүүрээс бас 48 эрхэм нэр дэвших юм байна гэж ойлгогдлоо. Гэхдээ бас өөр нэг жигүүрээс бас дахиад л 48 эрхэм нэр дэвших бололтой. Ингэхлээр сонгууль гэдэг наадам сонирхолтой болох нь гарцаагүй. Гурван жигүүрээс гарч барилдсан бөхчүүд тойргоор үзэхэд ёстой л "усыг нь шахах" бололтой. Тэгэхлээр сонгууль хэмээх сонирхолтой наадам болох нь гарцаагүй. Энэ "наадам"-д түрүүлэх бөх гэж хэн нэгэн тодрохгүй, гэхдээ түрүүлэх "бөх" бий. Тэр нь нэг хүн биш 48 "бөх" нэгэн зэрэг нэг л өдөр, нэгэн хоромд түрүүлж төрийн алтан соёмбот далбаагаа тойрон дэвж, сүлдэндээ залбирна.
Дээр дурьдчилсанчлан 48-аас үлдэх 28 нь намын нэрийн жагсаалтанд багтана. Хэдийгээр хугацаа нь тулж батлагдсан хууль хэдий ч хууль бол бол хууль. Бас ч гэж сонгууль болтол хугацаа байна. Тийм болохоор ёстой л "Зай ч байна, лай ч байна." гэдэг шиг цагаа тулахаар учир нь олдох биз. Хэдийгээр хугацаа нь тэлж батлагдсан ч хууль бол хууль. Энэ хуулиа иргэдийн гар дээр хувилаад тараасан нь хаа байна вэ?. Ядаж өдөр дутмын сонинд нийтлүүлчихэж яагаад болохгүй гэж. Яг үнэндээ телевизээр үзээд, радиогоор сонсоод хэний ч ой толгойд тийм ч амархан тогтохгүй. Уг хуулийг хэзээнээс эхлээд хэрхэн яаж сурталчлах гээд байгаа нь нууц мэт. Эгэл жирийн сонгогч яг үнэндээ учир начрыг нь ойлгохгүй л сууна шүү дээ. Нэгэнт батлагдсан хуульд санал нэмэрлээд нэмэргүй ч уншаад үзэхийг хэн хүнгүй хүсч болно биз дээ.
Сонгууль 6 дугаар сарын сүүлийн 7 хоногийн аль нэг ажлын өдөр болох юм гэсэн. Төрийн түшээдийг сонгох тэр азтай өдөр эсвэл лайтай өдөр хэднээр гэж шоо буухыг бүү мэд. Дашням, балжинням давхацсан өдөр бол ч болоод л явчихна. Харин модон хохимой өдөр таарвал яана? Эрх биш УИХ-ын гишүүд дотор Р.Гончигдорж... гээд зурхай мэддэг, гадарладаг эрхэмүүд цөөнгүй байгаа болохоор юу алзахав. Иймээс "Түрүүлж дуугарсан хөхөөний ам хөлдөнө" гэдгийн үлгэрээр хөндлөнгийн маньд ямар хамаа байна гээд бодму. Харин түүхэнд анх удаа ажлын өдөр сонгууль болох юм байна. Ийм болохоор албан хаагч нар ч, хувийн хвшлийнхэн ч ажлаа таслан байж саналаа өгөх гэж байгаа нь энэ удаагийн сонгуулийн цоо шинэ шинэчлэл бололтой. Нөгөө өнцгөөс нь харвал монгол улсад бгш нар ажил хаясан шиг ажил хаях гэж нэрлэх нь хаашаа юм ажил "цалгардуулах" өдөр тохиох бололтой. Сайн дураар ч биш, санамсаргүй ч биш, албан шахлтаар ч биш иргэн хүн "Сонгогчийн үнэмлэх"-ээ бариад санал хураах байранд очиж саналаа өгч л таарна. Малчдад ямар амралтын өдөр гэж гэж байх биш, ажлын өдөр санал өгөх бололцоотой. Гэтэл үгүй юм аа. Наадам дөхчихсөн хугацаа байдаг. Тэд бүгдээрээ биш юм аа, гэхэд нэг хэсэг нь хурдан хүлгээ уяж, уяа сойлгыг нь тааруулан, амьсгааг нь чагнан чухамдаа хээрээр гэр хийж, хэцээр дэр хийж явдаг цаг. Морь уяхын зовлонг эрхэм гишүүн Р.Буд, Ч.Улаан...гээд олон эрхэм мэднэ. Тэд цөөнх байсан юм байлгүй дээ, санал хураах өдөр нэг юм хэлээд л байх шиг.

Ирэх жилийн сонгууль холион бантан болохгүй юм аа гэхэд нэг л сонин дүнтэй гарна гэлцэх юм. Олны үг ортой гэдэг дээ, тэр цэгийн тэнгэр мэднэ биз. Эрх баригч "Ижил хоёр шувуу" шиг нам эвсэж баахан "МАНАН"-тлаа дараа нь өнөөх манан дундаа төөрч "хонь, чоно" болох вий дээ. Уулаасаа хонь, чоно биз дээ. Одоо л ижий ахай болчихсон болохоос биш. Утаат Улаанбаатарын манангаас шал өөр улстөрийн манан гэдэг хаашаа ч, яаж ч салхины аясаар сонгогч олныхоо самсааг шархируулах юм бүү мэд. Ямарч л гэсэн "Их санасан газар есөн хоног хоосон" гэж үгтэйг хэлүүлтгүй мэдэж байгаа нь тодорхой. Аль аль нь хангалттай суудал авах нь мэдээж ч гурав дахь хүчинд далаараа цэвэр тавиулахыг хэн байг гэхэв. Эрх биш өрсөлдөж байгаа юм болохоор нэг нь ялж, нөгөө нь ялагддаг нь ёс. "Ёс ёмбогор, төр төмбөгөр" гэдэгчлэн нэг юм дуулгах нь дуулгана. тэр цагт бүх асуудол тодорхой болж, улс төрийн "Уяачид" ямар "хүлэг" сойсноо мэдэрч хөөрч баярлах нь хөөрцөглөж, бухимдаж уурлах нь уурлаж, "хор шарын өрсөлдөөн" шинээр төрнө.
Ингээд "Үг олдлоо, үхэр холдлоо" гэгчээр оршил үгээ орхиж зарим эгэл жирийн сонгогчийн санал бодлыг сонссоныгоо толилуулюу.
Ч.Чойжоо: /Сонгино хайрхан дүүрэг/
-Сонгуулийн шинэ хууль батлагдлаа л гэсэн. Чухам ямар хууль батлагдсаныг хэн мэдлээ. Сонгууль болно. санал өгнө гэдгээ л иэдэж байна. Миний ойлгож байгаагаар хичнээн ч олон нам сонгуульд оролцох гээд байгаа юм, нэг л их олон нам байх шиг. Эсвэл эвсэн нэртэй хувилдаж нийлээд цөөн, цөөнөөрөө цөм болж үзэлцэх гээд байгаа юм уу? хэн мэдлээ. Хувь хүнд ч санал өгөх юм шиг, намд ч өгөх юм шиг нэг л сайн ойлгохгүй л байгаа шүү.
Б.Даваацэрэн: /Чингэлтэй дүүрэг/
-Би анх удаа нийслэл сонгуульд оролцох гэж байна. Хөдөө орон нутагт сонгуульд санал өгнө гээд л гоёлын дээлээ өмсөөд л, морьдоо эмээлж унаад л, сүйд майд болдог л доо. Хууль нь ямар байх нь хамаагүй сонгуульд оролцож л таарна. Гэхдээ учраа мэдэхгүй хүмүүс саналын хуудсаа яаж ч бөглөж мэднэ. Тийм болохоор энэ сонгуулиар хүчингүй хуудас олон гарч мэднэ гэж бодогдоод байгаа. Аль нам, эвсэл нь хамаагүй ямар ч л гэсэн 76 гишүүнээс дээрдэж ч мэднэ, дордож ч мэднэ.
О.Алагаа: /Баянзүрх дүүрэг/
-Сонгуулийн хуулийн талаар мэдэхгүй. Мэдэхгүй болохоор юу хэлэхэв. Сонгууль болно, санал өгнө гэдгээ л мэдэж байна. Хууль гарсан л гэсэн. Мэдээжээр хууль, гууль болохгүй л байлгүй. Хуучин 76 гишүүнийг баахан хараасан, Одоо шинээр сонгогдох 76 хаанаас л хараалгахгүй гэх баталгаа байхгүй. Ийм баталгааг хуулиндаа сайн тусгасан байх л гэж бодож, итгэж байгаа ш дээ. Иргэн би сонгох, сонгогдох эрхтэй. Бас сонгуульд оролцох, оролцохгүй байх эрхтэй. Ямар хууль болсныг жирийн иргэн би яаж мэдэх билээ. Сайн хууль болсон бол сайн л байна.
Цөөн хүмүүстэй уулзаж санал бодлыг нь сонсоход ийн ярьж байна. Тэд хууль гэхээсээ илүү санал өгөх талаар ярих гээд байв. Сонгууль болно, санал өгнө гэдгээ хэнээр ч хэлүүлтгүй мэдэж байсан, мэдэлгүй ч яахав. Одоохондоо сонгуулийн хуулийн талаар эгэл жирийн сонгогч иргэдийн мэдлэг, мэдээлэл, санал бодол ийм. "Үнэн худлын хооронд үүдэн хойморын зайтай" гэдэгчлэн Сонгуулийн шинэ хуулийг ойлгоход тийм ч амаргүй байж мэдэх бололтой. Тэр цагийн тэнгэр мэдэг. Сонгуулийн хуулийг эгэл жирийн сонгогч ойлгож л таарна.
Д.Сэрээтэр