Иргэн бүхэнд хувь, хишиг хүртээж, бидний амьдралд эрс өөрчлөлт, шинэчлэлт гаргах гээд байгаа талаар төрийн эрх баригч намууд нийгэмд их хүлээлтийг бий болгосон. Жил гаруйн өмнөөс «Хөгжилд хүргэх сан» гэгчийг байгуулж, иргэдээ баян, хоосон гэж огтхон ч алагчлалгүй 21 мянган төгрөг олгож байгаа. Ойрын жилүүдэд уул уурхайгаас олох ашиг, орлогоосоо нөхөөр урьдчилан зээлдсэн дойлуураар уг санг бий болгосон нь тодорхой.

Харин энэ 21 мянган төгрөг бол эх орны хишгийн урьдчилгаа, удахгүй нэг сая төгрөг, хувьцаа гээд олон хувь, хишиг түгээснээр монгол хүн бүр Кувейт, Катар улсын иргэд шиг баян чинээлэг болно хэмээн ард түмнээ хошгируулсаар л байгаа. Хамгийн аймшигтай нь өвөг дээдсээс өвлөж ирсэн өргөн уудам эх орон, газар нутаг, уул ус, хүрээлэн буй байгаль орчинд онцгой аюултай гамшиг нүүрлээд байгааг яалтай билээ!

Харин энэ амлаад байгаа зүйл нь оргүй худал амлалт гэдгийг монголчуудын аж амьдрал доройтож, амжиргааны өртөг өдөр ирэх тусам өсөх болсон бидний бодит амьдрал нотолж байна. Нэг удаагийн хувь, хишиг авах ч дүүрч, иргэн таныг, төрийн нэр барьсан эрхэм түшээд хулхидуулахаараа л нэг болсон. Энэ удаа ч улиг болсон ээлжит шоу байх вий гэж олон хүн хардаж байгаа нь лавтай.

Байгаль цаг уурын өөрчлөлт болон хүний зүй бус үйл ажиллагааны үр дүнд хангайг хээр, хээрийг говь, говийг цөл болгосоор байна. Монгол орны нийт нутаг дэвсгэрийн 94,7 хувь нь цөлжилтөд өртсөнөөс 72,5 хувь нь илэрхий нэрвэгдэж гамшгийн байдалтай болчихоод байгаа юм.

Өмнийн говьд цөлжилт нүүрлэсээр…

Ялангуяа өмнөд говийн бүсэд уур амьсгалын өөрчлөлт эрчимтэй явагдаж байна. Энэ бүс нутагт нүүрс, алт, зэс, молибден, жонш, уран зэрэг эрдэс баялгийн арвин нөөцтэй ч ашигт малтмалыг олборлож, эдийн засгийн эргэлтэд оруулахад хамгийн бэрхшээлтэй асуудал нь усны олдоц хомс байдагт оршино. Энэ бүсийн баялгийг илрүүлж, тогтооход гадаргын усныхаа байгаа жаахан нөөцөө шавхаад бараг дууслаа.

Энд том, жижиг олон уурхай ажиллаж, байгаагаас хамгийн их ус хэрэглэгч нь зэс-молибдений Цагаан суварга, хүрэн нүүрсний Шивээ-Овоо, чулуун нүүрсний Овоот толгой, Нарийн сухайт зэрэг орд байгаа. Ойрын үед усны асуудлаа шийдвэрлэхээр зэхээд байгаа Оюутолгой, Тавантолгойн орд газрууд байна. Улмаар говийн усны хэрэгцээ 2020 он гэхэд жилдээ 400-450 мянган куб метр буюу 450 орчим сая литр болж өсөх тооцоо бий.

Манай улсын хамгийн олон жип машинтай сумаар Өмнөговь аймгийн Цогтцэций сум тодорсон бөгөөд 200 гаруй айл Ланд круизор унадаг. Энэ нь байгалийн асар их баялагийн хаялагын зах зух гэж байгаа. Харин говьчуудад амьдралыг тэтгэгч ус хамгаас ховор үнэт эд гэдгийг мартах учиргүй. Тэгвэл хомсхон заяасан ус хэмээх эрдэнээ уул уурхайд зориулах болсон нь өмнийн говийнхны сэтгэлийг ихэд зовоож байна. Өнгөрсөн сард Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийг Ханбогд, Цогтцэций сумын иргэдтэй уулзах үеэр хамгийн их хөндөгдсөн сэдэв нь усны асуудал байсан.

Энэ оны сүүлчээс эхэлж «Оюу толгой»-д үйлдвэрлэл эхэлнэ. Тэр үед агшин тутамд 870 л ус ашиг¬лах юм. Харин өнөөдөр энэ нутагт тэгж их урсгаад байх хангалттай усны нөөц байгаа болов уу? Бид авдрандаа байгаа «Ус» хэмээх юугаар ч сольшгүй чандмань эрдэнийг өөрсдөө нягталж сайн тооцож үзэлгүйгээр харийнхны хэлсэн үгээр багцаалан гэрээг үзэглэсэн нь гайхалтай.

Өмнийн говийн 550 ам км талбай бүхий газар нутгийн доорхи 200-400 метрийн гүнээс ус авч ашиглахаар тооцсон гэж байгаа. Энэ газар нутгийн хэвлийд байгаа усыг шавхаж авснаар Өмнийн их говийг элсэн цөл болгоно гэдгийг манай эрдэмтэн судлаачид хэлсээр байхад, зөвхөн өнөөдрийг харсан эрх мэдэлтнүүд огтхон ч тоохгүй л байна. Харин усгүй бол ямар ч их алт, мөнгө байгаад яах ч билээ…

Хоёр толгойн цангааг тайлах ус байгаа болов уу?

Тавантолгой, Оюутолгойн ордуудыг түшиглэн уулын олборлох, баяжуулах үйлдвэр, цахилгаан станцад их хэмжээний ус хэрэгтэй. Тэд гүний усаар хэрэгцээгээ хангана. Эрдэнэс-Тавантолгойн орд усны хэрэгцээгээ «Балгасын улаан нуур»-ын усны орд газраас авах бол Оюутолгой ордын хувьд «Гүний хоолой»-гоос усаа татах юм. Харин усны хайгуул судалгааг нарийвчлан хийх шаардлагатайг усны мэргэжилтнүүд анхааруулсаар байгаа ч өнөөг хүртэл тоймтой шинэ судалгааг хийгээгүй л байна.

Өмнөговьчууд «Балгасын улаан нуур»-ыг уул уурхайд ашиглуулахгүй байх шийдвэр гаргахыг хүссэн өргөх бичгийг Засгийн газарт хүргүүлсэн ч тодорхой хариу өгөлгүй байсаар замхарсан. Тавантолгойн ордоос баруун урагш 70 км-т байрлах Балгасын улаан нуурын уст үе дунджаар 60-80, зарим газартаа 130 метрийн гүнээс эхтэй. Усны ундарга нь секундэд 0.01-0.09 лирт гэж сүүлийн судалгаагаар тогтоожээ.

Нуурын нийт нөөцийн хувьд хоногт 40 мянга гаруй метр куб, секундэд 465 литр. харин энэ нь 25 жилийн өмнөх судалгааны дүгнэлт. Тухайн үед Балгасын улаан нуур орчмын 199 км.кв талбайгаас секундэд 465 литр ус ундрах боломжтой гэсэн бол 2008 онд ус ундрах талбайн хамрах хүрээ нь 60 гаруй км болж багасч секундэд авч болох усны хэмжээ 150 литр болтлоо буурчээ. Балгасын улаан нуурын газрын доорх уснаас хоногт 10 сая литрээр авч ашиглавал 25 жилийн дараа гэхэд төдийлөн буурахгүй гэх эрдэмтдийн дүгнэлт байдаг ч ордын олборлолтын ид үед өдөртөө 50 сая литр ус шаардлагатай.

Тавантолгойн сав газрын төрийн мэдлийн хэсэг болох 68 мянган га талбайд олборлолт явуулахад Балгасын улаан нуурын цэнгэг усны ордын өнөөгийн нөөцийн талаар дорвитой судалгаа хийж, байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын стратегийн үнэлгээг боловсруулах зайлшгүй шаардлага байгааг онцлох ёстой. Оюутолгойн хувьд ордын төлөвлөсөн олборлолт ирэх 4-5 жилд өдөртөө 11 мянган тоннд хүрч, шаардлагатай усны хэмжээ хоногт дээд тал нь 63 мянган метр куб буюу секундэд 729 литр ус ашиглахаар байна. Харин үйл ажиллагааны эхний жилүүдэд секундэд дунджаар 430-518 литр шаардлагатай гэх урьдчилсан тооцоо бий.

Оюутолгойн орчимд гадаргын усны нөөц байхгүйгээс усны хайгуул судалгаа хийж ордоос 60 км зайд орших Галбын говьд усан хангамжийн АММИ компани Гүний хоолойн ордыг илрүүлсэн бөгөөд газрын доорх ус секундэд 810 литрээр ундаргах боломжтой гэж үзжээ. Ус агуулагч давхаргын зузаан нь 120 метр, нийт эзэлэхүүн нь 510 орчим ам км. Ордын усыг Оюутолгой руу 67 км үргэлжлэх 900 мм голч бүхий ган яндан хоолойгоор дамжуулж, уурхайн ойролцоох хиймэл нуурт байршуулахаар төлөвлөжээ.

Эндээс эхний жилүүдэд секунд тутам 430 литр, хамгийн ихдээ 518 литр ус авч ашиглах боломжтой гэжээ. АММИ компанийн хийсэн дүгнэлтээр секундэд 812 литр ус авах байдлаар Гүний хоолойн ордыг 25 жил ашиглах нөөцтэй юм. Улмаар ордыг Оюутолгойг 40 жилийн турш ашиглахаар тооцоо судалгаа хийж, ус татах худгуудын байршил, тоо хэмжээг төлөвлөсөн байна. Мөн усны нэмэлт эх үүсвэр болгож, Галбын говийн гүний усыг секундэд 130 литрээр авч ашиглахаар төлөвлөжээ.

Долоо хэмжих нь хамгийн зөв гарц!

Манай эрдэмтэн, судлаачдын 2003 оноос хойш хийсэн суурь судалгааны үр дүнгээр, Оюутолгойн лицензийн талбайд нийт 158 зүйлийн ургамал ургаж байгааг тогтоосон байна. Уг төслийн талбай нийт 8400 га-г хамарч байгаа бөгөөд энэ хэсэгт уул уурхайн үйл ажиллагаа маш эрчимтэй явагдах юм. Эвдрэлд орсны дараа энэ хэсгийн талбайн унаган төрх, хэв шинж ийм байсан гэдгийг дэлгээд тавих баримтыг цуглуулж буй баг ажиллаж байгаа аж.

Чадварлаг судлаач, мэргэжилтнүүдийн нөөц хангалттай байдаг ч ажлаа мэддэг тэднээс уул уурхайн компаниуд зөвлөгөө тусламж авахгүй байна. Харин ашиг орлогоо бодоод энэ асуудлаар мэдлэг дулимаг хэн гэгнийг ажиллуулсан нэр зүүж, нөхөн сэргээсэн дүр үзүүлээд орхидог нь харамсалтай. Тиймээс ч «Энэ газрыг эвдэлсэн бол та нар өөрсдөө нөхөн сэргээлтээ хий. Харин стандартын дагуу хийж чадахгүй бол мөнгөө өг» гэсэн зарчимд шилжих шаардлага тулгараад байгаа юм. Хамгийн гол нь мөнгө авснаар жинхэнэ мэргэжлийн хүмүүсээр нөхөн сэргээлгэх зарчим баримтлах ёстой.

Монгол орны газрын хэвлий дэх арвин их баялгийг олдворлох уул уурхайгаас асар их мөнгө асгаран орж ирнэ. Нүүрс, алт, зэсээс эхлээд олон төрлийн ашигт малтмал, эрдэс баялгаа дэлхийн зах зээлд зарж борлуулаад, удахгүй өндөр хөгжилтэй улс орон болно гэж эрх мэдэлтнүүд тарчигхан амьдралтай иргэдээ ухуулсаар байгаа. Гэтэл алс хэтийг хараагүй, амин хувиа хичээсэн, зөвхөн өнөөдрийн олз ашиг харсан олигархиуд эрх мэдлийг гартаа авч, харийнхантай үгсэн хуйвалдаж, ариун дагшин, атар онгон эх нутаг, газар шороогоо ухаж төнхөн, эд баялгаа өдөр шөнөгүй зогсоо зайгүй өмнөд хөрш рүү зөөсөөр л байна.

Өнгөрсөн гурав дөрөвхөн жилд ямар их газар нутгийн хөрсийг нь эргүүлэн талхалж, там болгож орхисныг нутгийн уугуул иргэд төдийгүй монголоо гэсэн сэтгэлтэй хүн бүхэн халаглан, харуусах болов. Өмнийн их говьд орчин үеийн хүчит техникээр үйлдэгдэж байгаа энэ үйл явдал дахиад гурван жил үргэлжлэхэд л ус ч үгүй, хөрс ч үгүй элсэн цөл болох нь эрдэмтэн, судлаачдад байтугай энгийн бидэнд ч илэрхий байна. Аливаа том бүтээн байгуулалт тэр дундаа асар их нөөц бүхий уул уурхайн орд газрыг эзэмшихэд эн тэргүүнд дэд бүтцийг нь барьж, байгуулах асуудлыг шийдвэрлэдэг.

Тухайлбал, засмал зам, төмөр зам, хүн ажиллаж, амьдрах орчин, нөхцлийг нь олборлолт, үйлдвэрлэлт явуулахынхаа өмнө байгуулах нь байгаль орчинд ээлтэй, хариуцлагатай уул уурхайг хөгжүүлэх явдал гэдгийг хуулиндаа тусгаж өгсөн байдаг. Ардчилал, хүний эрх, байгаль орчныг хамгаалж, дээдэлсэн ямар ч улс орны эрхэмлэн баримталж хэрэгжүүлэх үндсэн зарчим нь энэ хууль байх ёстой.

Хөгжил буурай Африк тивийн улс орнуудын байгалийн баялгийг үндэстэн дамнасан дэлхийд нөлөө бүхий их гүрнүүдийн том том уул уурхайн компаниуд олборлож, ашиглаад тухайн газар нутгийг хүн амьдрах аргагүй цөл болгож орхисон олон жишээ, баримт байдаг. Өнөөдөр ч байгаль орчинд халтай, хүнлэг бус, өндөр эрсдэлтэй уул уурхайн үйл ажиллагааг дэлхийн ядуу буурай орнуудад үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлсээр байна. Харин манай улсын төрийн шийдвэр гаргагч эрх мэдэлтнүүд яг л энэ замаар замнаад байна уу гэлтэй.

Байгаль орчинд халгүй, хариуцлагатай уул уурхайг өөрийн эх орондоо нутагшуулахын төлөө эрдэмтэн, судлаач, мэргэжилт¬нүүдийн болон ард, иргэдийн санаа бодлыг нээлттэй тусгаж бодит ажил хэрэг болгох хэрэгтэй байна. Монгол хүний, Монгол Улс орны эрх ашгийг эн тэргүүнд тавьж байж л хамгийн зөв, оновчтой гарц, гаргалгааг бид олж чадна. Эх орны эзэд нь эд баялгаа, орд газраа хэрхэн ашиглах талаар бусдаас давуу эрх эдлэх ёстой. Бид алдаа гаргасан байж болно. Харин алдаагаа цаг алдалгүй хурдан засч залруулдаг байх нь хамгийн чухал.

Д.Өлзийсайхан

Эх сурвалж: “Монцамэ”