МОНГОЛД АЯЛСАН “ИНДИАНА ЖОНС”

2012-02-11

Рой Чапмэн Эндрюсийг Индиана Жонсын бодит дvр гэлцдэг. Холливудын кино дэлгэцнээ адал явдал хайгч,

мятаршгvй палеонтологичийн дvрээр мєнхрєн vлдэж, дэлхий дахинаа танил болсон Индиана Жонс нь чухамдаа Р.Эндрюс хэмээх америк эрдэмтний амьдралыг уран сайхны хэлбэрт буулгасан дvр хэмээдэг. Адал явдлаар дvvрэн амьдарч байсан энэ эрхэм их олон vvх тvvх, сэжимээр Монголтой холбогдсон байдаг. Юуны тvрvvнд тvvний хийсэн алдартай аяллуудын тоонд Монголын говь цєлийг тэртээ 1920-иод оны vед туулсан цуврал экспедицийг нь нэрлэж болно. Бас энэ эрдэмтний тухай судалж, кино хийнэ хэмээн Монгол Улсын Ерєнхийлєгчєєс 90 сая тєгрєг залилсан алдарт Гансvхийн хэргийг ч дурдаж болох юм. Гэхдээ тэр бvхнийг єгvvлэхээс ємнє Р.Эндрюсийн тухай уншигчдадаа танилцуулъя.

Эндрюс 1884 онд АНУ-ын Висконсин мужийн Белойт хотод тєржээ. Хотынхоо коллежид боловсрол эзэмшсэн тvvний анхны ажил нь Америкийн Їндэсний тvvхийн музей байв. Гэхдээ шал арчигчаар. Р.Эндрюс нэг их удаан музейн шалыг зvлгээгvй бєгєєд авьяас чадварыг нь vнэлсэн музейн удирдлага тvvнийг судалгааны хэлтэстээ авчээ. Угаас музейд судалгааны ажил хийх нь тvvний зорилго байсан учраас тэрээр хэсэг хуга-цаанд єєрт vл тохирох ажил хийхийг хvлцэн єнгєрvvлжээ. Ингээд судлаач болсон эхний жилvvддээ халимтай дотно найзалжээ. Тэрээр 1908 онд Канадад очиж, халим судалж эхэлсэн байна. Їvгээр Р.Эндрюс халимыг шинжлэх ухаан талаас нь судалсан анхны хvн болсон юм. Тэрээр халимны тухай олон ном бичиж, су-далгааны єгvvлэл нийтлvvлсний дээр Канадаас авчирсан халимны араг яс нь одоо хvртэл Америкийн vндэсний тvvхийн музейд хадгалагдаж байдаг.

Канад дахь халимны аянаас буцаж ирсний дараа Р.Эндрюс музейн захирлаасаа Монголын говь цєл рvv аялах зєвшєєрєл хvсчээ. Тэрээр Монголын говиос эртний хvний vvсэл гарлыг тогтооход туслах ямар нэгэн баримт сэжvvр олдох байх хэмээн найдаж байв. Р.Эндрюс 1916-1917 оны vед Хятадын баруун болон ємнєд нутгаар эхнэртэйгээ хамт аялж, тэндэхийн амьтдыг судалж байсан нь Монгол руу явах хvсэл тєрvvлжээ. Ингээд тэрээр 1920-иод оны эхээр Монголд хэрхэн экспедиц хийх талаараа жил гаруй хугацаанд нарийн судалсан байдаг.

Антропологийн судалгаа хийх гэсэн зорилготой тvvний энэ экспедицэд Америкийн vндэсний тvvхийн музейн удирдлага зєвшєєрєл олгож, Р.Эндрюс 40 эрдэмтэн судлаач, техникийн ажилтны хамт Монголыг зорьжээ. Монголын говьд хєл тавьсан гадаадын анхны эрдэмтэд болох Р.Эндрюсийн тэргvvлсэн экпедицийнхэн АНУ-аас Бээжин хvрээд, тэндээс нааш “Dodge” хэмээх найман авто машинаар Монголд ирсэн гэдэг. Энд ирсэн хойноо ачаа бараагаа зєєхєєр 150 тэмээ хєсєглєн авч, нутгийнхнаар газарчлуулан экспедицээ эхэлжээ. Р.Эндрюс болон тvvний хамтрагч, палеонтологич Уолтер Грэнжер тэргvvтэй энэ баг нийтдээ таван удаа Хятадын хойд хэсэг болон Монголд аялсныг хамтад нь Тєв Азийн гурав дахь экпедиц хэмээн нэрлэдэг билээ. Їvн шиг цэргийн бус зорилгоор єргєн баг бvрэлдэхvvнтэй экспедиц хийсэн тохиолдол тухайн vед АНУ-д ч байгаагvй гэдэг.

Хэдийгээр экспедицийн гол зорилго болох хvний vvсэл гарлыг тогтоох гэсэн Р.Эндрюсийн хvсэл биеллээ олоогvй ч 20 мянган жилийн тэртээ говьд амьдарч байсан эртний хvмvvс хожим Хятад, Сибирь, Хойд Америк руу нvvдэллэсэн байж болох сэжvvрийг гаргаж ирсэн юм. Тухайлбал, экспедицийн олсон геологийн олдворууд нь Монголын газар нутаг мєстлєгт єртєєгvй, хамгийн эртний хуурай газар гэдгийг харуулсан учраас “Эртний хvний мєрєєр” хэмээх Р.Эндрюсийн номны ємнєх vгэнд “Монголд хvн vvссэн байж болох талтай” хэмээн єгvvлсэн байдаг.

Гэхдээ vvгээр Р.Эндрюсийн экспедицийн амжилтыг хараахан дvгнэж болохгvй. Тэрээр Монголын говиос олон тооны динозаврын ясны олдвортой нутагтаа харьсан юм. Тэдгээр эртний амьтдын яс урьд ємнє хэзээ ч олдож байгаагvй шинэ тєрлийнх байсан гэдгээрээ тvvний хувьд чухал олдвор байсан тєдийгvй судлаачийнх нь хувьд ихээхэн нэр хvнд авчирчээ. Тухайлбал, 30 гаруй сая жилийн ємнє амьдарч байсан балучитериум хэмээх аварга хирсний ясыг тэд олсон байдаг. Энэ бvх олдвороос хамгийн онцгой, Р.Эндрюсийн экспедицийг дэлхий даяар алдаршуулсан нэг зvйл Монголын говь, тэр дундаа одоогийн Ємнєговь аймгийн Баянзагаас олдсон динозаврын єндєг юм. 1923 оны долдугаар сарын 23-нд Р.Эндрюсийн багийнхан, тэр дундаа экспедицийн техникчээр ажиллаж байсан Жорж Олсен хvн тєрєлхтний тvvхэн дэх тун чухал баримтыг олж нээсэн нь Баянзагаас олдсон 20 гаруй тооны динозаврын єндєг байв. Динозаврын тухай ойлголтыг нэгмєсєн єєрчилсєн энэ олдвор маш гайхалтай, бараг бvрэн бvтнээрээ шахуу олдсоныг экспедицийнхэн гэрэл зургийн хальснаа буулган авч, Америк руу илгээсэн нь тэр даруй дэлхийн сонин хэвлэлvvдээр тарж, Р.Эндрюст асар их алдар нэр авчирчээ.

Тэднийг экспедицээс буцаж, АНУ-д ирэх vед усан онгоцны боомт дээр хэдэн арван сэтгvvлч сурвалжлагч тосон авч, Монгол дахь аяллынх нь талаар хамгийн анхны ярилцлагыг нь авахаар улайрч байсан гэдэг. Тэд Р.Эндрюсээс ярилцлага авч, судалгааны єгvvллийг нь нийтлэхийн тулд мєнгє тєлєхєд бэлэн байсан ч тэрээр ямар ч vнэ хєлсгvйгээр олон арван єгvvлэл нийтэлсэн байдаг. Тухайлбал, 1927 оны “Popular Mechanics” хэмээх сэтгvvлийн нэг дугаарт тvvний аяллын тэмдэглэл таван хуудас дамнан нийтлэгдсэний дунд Монголын тухай ингэж бичсэн байна. “Монгол бол зэрэглээн дунд бvжиглэх мэт говь цєл, хvний мєр гараагvй ой мод, хязгааргvй уудам тал нутаг, тэр гэж нэрлэхийн аргагvй цас мєсєєр хучигдсан єндєр оргилын орон. Монголын баруун хэсгээс зvvн хязгаар хvртэл тэлсэн говь цєлд ганц миль ч тємєр зам байхгvй учир аялж болох цорын ганц тээврийн хэрэгсэл нь тэмээ байлаа. Тэмээн цуваа маань цагт ердєє хоёр, єдєрт дээд тал нь 15-20 миль зам туулж чадна. Яг энэ шалтгаанаас болоод Монголд экспедиц хийх санаа маань хоёр жилийн ємнє бvтэлгvйтэж байсан. Гэхдээ тэмээ, машин хосолсон цуваа хийх санаа олсон минь амжилттай болж, хамгийн сvvлийн экспедицээрээ 5000 миль аялаад ирлээ” хэмээн бичиж байж.

Р.Эндрюс экспедицийг ахалж, санхvvг нь хариуцаж байсан учраас тvvнийг динозаврын єндгийг анх олж нээсэн хvн хэмээн тухайн vед хэвлэлээр ташаа мэдээлж байсан ч тэрээр єєрийн ном, судалгааны єгvvлэлдээ vvнийг залруулж, Жорж Олсенын нэрийг байнга дурддаг байв. Тэрээр зєвхєн 1918-1926 оны хооронд Монголын экспедицийн тухай томоохон хэмжээний 25 судалгааны єгvvллийг “Asia Magazine” сэтгvvлд бичсэн байдаг. Харин тэрээр 1926 онд экспедицийнхээ дэлгэрэнгvй судалгаа болон аяллын тэмдэглэл, сонин хачин мэдээллээ багтаасан “On the Trail of Ancient Man” буюу “Эртний хvний мєрєєр” хэмээх номоо гаргажээ.

Р.Эндрюс 1922, 1923, 1925, 1928, 1930 онд Монголд экспедиц хийсэн юм. Тvvний аялал 1926, 1927 онд тvр зогсч, 1928 онд экспедицийн олсон олдворуудыг Хятадын эрх баригчид хураан авсны улмаас 1929 онд хийх аялал нь цуцлагдаж байсан гэдэг. Гэхдээ тэд олдворуудаа буцаан авч чадсан бєгєєд Р.Эндрюс 1930 онд хамгийн сvvлчийн экспедицээ Монголд хийж, мастодоны яс олсноор нутаг буцаж байжээ. Тvvний энэ аяллаас хойш 60 жилийн дараа Америкийн Їндэсний тvvхийн музейн судлаачид манай урилгаар Монголд ирж байсан удаатай.

ARDCHILAL