-Хүн нэр төртэй хүн шиг амьдрахад зайлшгүй шаардагдах нөхцлүүдийг хангаж чадсан тохиолдолд л нийслэлд     суурьших эрхийг өгдөг болмоор байна-

"Нийслэлийн уугуул иргэдийн нийгэмлэг" ТББ-ын тэргүүн Ю.Энхжаргалтай уулзаж ярилцлаа.

-Та бүхэн энэ нийгэмлэгээ яагаад байгуулах болсон юм бэ?
-Манай нийслэлд хоёр, гурван үеэрээ амьдран сууж буй уугуул иргэд олон байдаг. Аливаа улс орны нийслэлийн уугуул иргэд нь тухайн хотынхоо өв соёл, түүхийг язгуураар нь гүнзгий сайн мэддэг тул түүнийхээ нүүр царай нь болж тээж явдаг. Тухайлбал, "Оросын хоёрдугаар нийслэл" гэгддэг Санкт-Петербург хотын уугуул иргэд нь гадны хүмүүст элэгсэг дотно хандаж, төөрч будилсан гадны зочдод эрж хайсан газрыг нь маш уриалгахнаар зааж өгч тусалдгаараа алдартай шүү дээ. Энэ бол тухайн хотынхоны өөриймшүүлсэн соёл, нэг ёсны брэнд нь юм. Улаанбаатар хотынхоны хувьд ч гэсэн ялангуяа хотын төвийнхөн нь автобусны тасалбар, чихрийн цаас зэргээ гудамжиндаа хаядаггүй, машиныхаа цонхоор шиддэггүй, хуучин цагт бол машиний урсгалаа дагаж явган зорчигчид нь мөн хоёр талаар нь урсгал гарган алхалдаг зэрэг сайхан жишээ цөөнгүй байсаан. 
Тиймээс энхүү уугуул иргэдийнхээ эрх ашгийг хамгаалж байх шаардлагатай юм. Иймээс Улаанбаатарт уугуул иргэдийнхээ эрх ашгийг хамгаалдаг байгууллага үгүйлэгдэж байгаа тул бидний хэдэн нөхөд хамтран энэхүү нийгэмлэгээ байгууллаа. Манай ТББ-ын туйлын зорилго бол улсынхаа нийслэл Улаанбаатар хотоо бусад өндөр хөгжсөн нийслэл хотууд лугаа адилхан өнгөлөг гэгээлэг, өндөр хөгжилтэй "Азийн цагаан дагина" болгох явдал юм. Нийгэмлэгийн хувьд хоёр жил зургаан сарын өмнө байгуулагдсан хэдий ч ирэх сонгуультай холбоотойгоор одооноос л үйл ажиллагаагаа идэвхжүүлж байна.

-Нийслэлийн хүн амын тоо өдгөө хэдэд хүрээд байна. Уугуул иргэд болон гаднаас ирж суурьшсан оршин суугчдын харьцаа хэд байна вэ?
-Өдгөөгөөс 30 жилийн тэртээх 1982 оны хүн амын тооллогоор Улаанбаатар хот 420000 оршин суугчтай байсан аж. Харин өнөөдрийн албан бус тоогоор бол "Монголын нийт хүн амын 51.2 хувь нь нийслэлдээ суурьшиж байна" гэсэн судалгаа байгаа. Ойролцоогоор 1,2 сая хүнтэй гэсэн судалгаа байна. Харин уугуул иргэдийн хувьд нийт хүн амын ј -ийг л эзэлж байгаа болов уу?

- Танай байгууллагыг хүмүүс хэр их дэмжиж байна. Хичнээн гишүүнтэй вэ? Ямар чиглэлээр үйл ажиллагаагаа явуулахыг зорьж байна?
-Гишүүнчлэлийн хувьд манайх хатуу гишүүнчлэлгүй ТББ. "Улаанбаатарын уугуул иргэдийн эрх  маш ихээр зөрчигдөж байна" гэдэг утгаар манайд хүмүүс маш ихээр хандаж байна. Бид нарын ингэж идэвхтэй тэмцэж буйн учир бол нийслэлийн зургаан дүүргийн дарга болон хотын даргын албан тушаалд нийслэлийн уугуул иргэдээ ажиллуулах зорилгоор сонгуульд өрсөлдөхийн төлөө юм.
Яагаад гэвэл манай нийслэлд мөнгөөр биш сэтгэлээрээ шийдэх зүйл маш их байна. Гэтэл дээр дурьдсан өндөр хариуцлагатай суудлуудад дандаа намын харьяалалаар улс төрийн томилгоогоор элдэв хүмүүс томилогдчихдог. Тиймээс энэ жилийн орон нутгийн сонгуульд чөлөөтэй оролцуулая гэж зорьж байна.

-Ардчилал хувьсгалаас хойш нийслэлийн хүн амын механик өсөлт талийж өгсөн. Энэ "зүй бус"  өсөлт олон үр дагавар авчирсан нь тодорхой. Үүнийг таслан зогсоох боломж бий юу?
-Таны ярьж байгаа энэ асуудал бидний болон төр захиргааны толгойны өвчин болчихоод байна. Хамгийн ойрын жишээг ярихад Москва болон Бээжингийн оршин суугчийн үнэмлэх авна гэдэг бол маш хэцүү, бараг бүтэшгүй хэрэг байдаг.
Төвлөрөлийг шийдэх цорын ганц оновчтой арга байна. Тэр нь нийслэлийн дагуул хотуудыг нэн яаралтай буй болгох явдал юм. Мөн дээрээс нь зохимжит хэмжээ нь алдагдсан энэ олоних хувийн их, дээд сургуулиудыг эмх цэгцэнд нь оруулах цаг нь болжээ.
Улсын хэмжээнд нийтдээ 194 их, дээд сургууль байна. Гэтэл эдгээр сургуулийн үй олон оюутанд 70 мянга төгрөг олгохоор болж буй нь маш их хэмжээний үргүй зардал сүйтгэл болох нь ээ. Энэ мэт үр дүнгүй ажлуудаа таслан зогсоож, харин ямар ч мөнгө шаардагдахгүйгээр хийж болох тийм ажлуудаа хиймээр байна.
Дээрээс нь нийслэлийн хот төлөвлөлт маш муу . Жишээлбэл 100 мянган айлын орон сууц барихад үр дагавар нь хэрхэн тусах талаар огтхон ч бодохгүй байна. Ер нь ямар ч томоохон хот, ялангуяа нийслэл хотод ард иргэд нь  амралт чөлөөт цагаараа тайван амрах талбай, цэцэрлэгт хүрээлэн цөөнгүй байдаг. Гэтэл өнөөдөр Улаанбаатарт тайван алхаад явах явган хүний зам ч алга гэж хэлж болно. Харин энэ орон сууц барих энэ төсвөөрөө дагуул хот босгох ажлыг эхлүүлэх хэрэгтэй юм.
Хуучны "Ногоон нуур" хавийг барилгажуулна гээд буйг бид эсэргүүцэж буй учир бол манайд усан дунд барилга барьдаг тэр технологи нь алга. Энэ бол мөнхийн цэвдэгтэй газар шүү дээ.
Тиймээс "Ногоон нуур" хавийг тэр чигээр нь "Ногоон төгөл" болгож, тэндхийн оршин суугчдыг нүүлгэх шаардлагатай юм.
Хотын хөгжлийн "хар хайрцагны бодлого", мастер төлөвлөгөөг сайтар боловсруулж, хатуу чанд баримтлах ёстой. Энэ ажилд гадаадын нэр хүндтэй, туршлагатай экспертүүдийг оролцуулах боломж дүүрэн байна.
-Нийслэлд Монголын хүн амын тал нь бөөгнөрсөн, дээрээс нь төсөв нь хангалттай бус гэсэн шүүмжлэл сонслоо. Гэтэл Үндсэн хуулиар олгогдсон иргэн хүн тэгш шударгаар сонгох, сонгогдох зарчим алдагдаж байгаа. Өөрөөр хэлбэл УИХ дахь нийслэлээс сонгогдсон гишүүдийн тоо бага учраас нийслэлчүүдээ бодитойгоор төлөөлж чадахгүй байх шиг?
-Тийм ээ. Хэрвээ өмнө нь УИХ-д нийслэлээс 20 гишүүн сонгогддог байсан бол харин одоо 48:28 гэсэн тогтолцоогоор бол ердөө л 14-хөн болж харин ч бүүр багасчихлаа. 2008 оны УИХ-ын сонгуулиас харахад нийслэлд 70- 90 мянган сонгогчоос нэг гишүүн сонгогддог бол харин хөдөөнөөс 12-15 мянган сонгогч нэг гишүүнийг "төрүүлж" байна шүү дээ.
Хэрвээ нийслэлд Монголын хүн амын тал нь оршин сууж байгаа нь үнэн л юм бол УИХ-ын гишүүдийн тал нь нийслэлээс сонгогдог л доо.

-Өөр ямар бэрхшээл байна?
-Улаанбаатар өөрөө газар хөдлөлтийн идэвхтэй бүсэд оршдог нь нууц биш. Хотынхон сайн мэднэ дээ, энэ "2 буудал", "100 айл" зэрэг нь хөрсний ус нь ойрхон цэвдэгтэй газар. Нийслэлд байшин барих аюулгүй газар маш цөөхөн. Ер нь бол нийслэлийн газар нутагт 400-500 мянган хүн л амьдрах бололцоотой. Улаанбаатарт агаарын бохирдлоос гадна хөрсний бохирдол гэсэн асар аймшигтай зүйл бий олоод байна. Өнөөдөр нийслэлд бороо ормогц л хотын захын гэр хорооллын айлуудын жорлон халиад хотын төв рүүгээ урсаад орж ирдэг. Энэ нь наранд хатаж ууршаад хүний ам хамар луу орж байна.
Ер нь аливаа улсын нийслэл нь маш цомхон байдаг. Энэ жилийн хувьд хотын төсөвд 800-гаад тэрбум төгрөг төсөвлөсөн юм билээ. Үүнийг харахад манайд мөнгө маш их байх шиг. Харин санаачлага нэн дутагдаж байна. Тэгээд ч санаачилсан зүйлс нь үр дүнгээ өгөхгүй байгаагийн жишээ нь энэ утаагүй зуух. Утаагүй зуухыг Лондон зэрэг олон хот эртнээс ярьж, хэрэглэж эхэлсэн ч бас л үр дүнгээ өгөөгүй.
Нийслэлийг утаагүй болгох цорын ганц арга бол төвлөрлийг л сааруулах явдал. Дээрээс нь байгалийн хий буюу гаазыг өргөн дэлгэр хэрэглэх шаардлагатай байна. Түүхий нүүрсийг олборлуулан хотод оруулах явдлыг эцэслэн зогсоох хэрэгтэй.

-Улаанбаатарын төвлөрлийг бууруулахын тулд "нийслэлийг Хархорин хот руу шилжүүлнэ" гэсэн яриа байдаг. Энэ тал дээр таны бодол...?
-Энэ ажлыг хийхэд асар их хэмжээний мөнгө шаардагдана. Гэтэл одоо Улаанбаатарынхаа утааг арилгах бүү хэл багасгаж ч чадахгүй байгаа бидний хувьд энэ нь мөрөөдөл талдаа зүйл л дээ. Агаарын бохирдлын улмаас нийслэлчүүдийн эрүүл мэндэд учирч буй хохирлын хэмжээг мөнгөн дүнгээр нь гаргаж үзвэд "жилдээ 470-аад сая долларын хохирол гардаг"  гэсэн судалгаа байна.
Үүнээс гадна манай орон эх архинд живж байна. Ерөнхийлөгчийн "Архигүй Монгол" гэсэн санаачлагыг манай нийгэмлэгийнхэн маш их дэмжиж байгаа. Х.Баттулга сайдын санаачилсанаар архи үйлдвэрдэг нөхдийг УИХ-аас гаргаж, намаас нь сонгуульд нэрийг нь дэвшүүлэхгүй баймаар санж.
Манай хотын захиргааныханд сэтгэл зориг дутаад байна. Дандаа мөнгөөр бүгдийг зохицуулах гэж зүтгэх хэрэггүй. Монгол улсын Үндсэн хуулинд заасан "Монгол улсыг иргэн бүр амьдрах газраа сонгох эрхтэй" гэсэн энэ заалтын дагуу нийслэл хотод орогнож байгаа хүмүүсийн тоо маш олон болжээ. Уул нь энэ заалт "хүн амьдрах эрхтэй" гэдгийг л заасан болохоос биш орогнох эрхийг олгоогүй шүү дээ. Энэ хүмүүс ямар ч ажил хөдөлмөр эрхэлж, татвар төлдөггүй, архи найрка уугаад л дээрээс нь элдэв бакришк зэргийг түлснээс бид бүхний амьсгалах агаарыг хамгийн хорлонтойгоор бохирдуулж байгаа.  Дээрээс нь дээрэм, булаалт, хулгайн зэрэг гэмт хэрэг олноор үйлдэж, хэдхэн төгрөгний төлөө  өмнө нь бараг дуулдаж байгаагүй жигшүүрт хэргийг өдөөж байна. Тэгэхээр эдгээр хүмүүс нийслэлд өөрсдийгөө ч, өрөөлийг ч хордуулаад ердөө л орогнож байна.
Монголоос бусад улсууд өөрийн нийслэлдээ хэзээ ч ийм хүмүүсийг орогнуулдаггүй. Нийслэлдээ маш өндөр шаардлагатайгаар амьдруулж нэр төртэйгээр оршин суулгадаг. Үүний адил "нийслэлдээ босго тавья" гэж бодож байгаа. Жишээлбэл, ард Дорж орон нутгаас нийслэлд суурьшахаар орж ирлээ гэхэд ажиллах ажил нь бэлэн үү, амьдрах орон сууцаа урьдчилан бэлтгэж чадсан уу, эхнэрт нь ажил байгаа эсэх, үр хүүхэд нь суралцах сургуулиа бэлтгэсэн эсэх зэрэг хүн нэр төртэй хүн шиг амьдрахад зайлшгүй шаардагдах нөхцлүүдийг хангаж чадсан тохиолдолд л нийслэлд суурьших эрхийг өгдөг болмоор байна.
Улс орноо, нийслэлээ л хөгжүүлэе гэж байгаа бол улстөржихөө зогсоох л хэрэгтэй. Нийгмийн баялагийг бүтээж чадахгүй мэргэжилтэнг үй олноор нь бэлтгэж байгаа ийм сургуулиудыг хаах хэрэгтэй. Манайхтай ойролцоо 5-6 сая хүн амтай Израиль улс 4-хөн дээд сургуультай болоод л байна даг.
Энэ үр ашиггүй төвлөрлийг хамгийн ихээр бий болгож байгаа нь дээрх хувийн дээд сургуулиуд. Гэтэл тэр үй олон оюутанд сар бүр 70 мянган төгрөг олгох болж байна. Тэднийг яалаа гэж энэ их мөнгийг зарцуулж хийсгэж байгаа юм бэ?..
Аавын маань дүү Улсын сайн малчин Лхагвасүрэн гуай "одоо хөдөөд малчин байхгүй боллоо" гэж хэлж байна. Энэ бол дээрх харалган бодлогын нийгмийн сөрөг үр дагавар ийм аймшигтай байна. Хотынх ч биш, хөдөөнийх ч биш эрлийз хүмүүс болон хувирч байна.

-Танай нийгэмлэгээс хот төлөвлөлтийн талаар ямар санаачилга гаргаж байна вэ?
-Хуучин ЗХУ-д хот байгуулалтын мэргэжлээр төгссөн бэлтгэгдэж ирсэн 3-4 инженер манайд байна. Тиймээс бид нэг төсөл дээр ажиллаж байна. Ялангуяа "Жэй Кэй Си" ХХК-ийн захирал Амгалан гэдэг залуу хамгийн их санаачилгатай ажиллаж, шинээр хот төлөвлөлтийн зургийг гаргаж байгаа. Удахгүй хотын захиргаанд танилцуулна гэж бодож байна.

-Улаанбаатар хотоос уугуул иргэдээс улс төрд олонд танигдсан ямар улстөрчид байна. Тэд та нарыг хэрхэн дэмжиж байна даа?
-Ардчилсан хувьсгал, нийгмийн өөрчлөн байгуулалтанд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан олон улстөрч байна. С.Баяр, Э.Бат-Үүл, С.Оюун, Буянгийн Жаргалсайхан, Х.Баттулга зэрэг. Тэд бүгд хотод төрсөн, хотынхоо хөгжлийн төлөө санаа нэгтэй явдаг хүмүүс. Элдэв хийгүй улстөрч гэвэл Санжийн Баяр, сүүлийн үеийнхээс гэвэл Х.Баттулгыг л нэрлэнэ дээ. С.Баярыг "долдугаар сарын 1-ний" гэх хэрэгт холбож ярьдагт, түүнчлэн Оюу толгойн асуудлаар мөнгө хөрөнгө авсан гэх ярианд  итгэдэггүй ээ. Түүний тэргүүлсэн хамтарсан засгийн газар Оюу толгой, Таван толгойг эдийн засгин эдийн засгийн эргэлтэнд оруулчихая гэж бодож л хийсэн байх. Хувь хүнийхээ хувьд хэлэхэд Баяр гэдэг улстөрч ямар улстөрч вэ гэвэл түүний олсон боловсрол, хүмүүжил зэргээр нь дүгнэхэд "арай ч тийм гоомой юм хийхгүй байх" л гэж боддог доо. Х.Баттулгын хувьд түүний үйлдвэржүүлэх төсөл, төмөр замын төсөл, Сайншандын цогцолбор зэргийг нь би дэмжиж байгаа. Ер нь л тулхтай сайн улстөрч юм байна гэж боддог. "Архитай тэмцэнэ" гэж түүний ярьж буй нь цагаа олсон маш зөв алхам. Баттулга спортын хүн. Би ч өөрөө спортод их дуртай. Олимп, дэлхийн аварга төрүүлэх нь яахав ээ. Хамгийн гол нь монголчуудаа эрүүлжүүлэхийн тулд нийтийн биеийн тамирийг хөгжүүлэх хэрэгтэй. Биднийг дунд сургуульд байхад "ХБХБ тэмдгийн нормыг биелүүлнэ" гээд л уралдаг байж. Одооны хүүхэд залуусын бие бялдрын хүмүүжлийг авч үзвэл гар дээрээ 10 суниачих хүүхэд гарах болов уу, үгүй юү? Тодорхой тооны олимп, дэлхийн аварга Монголд хэрэгтэй юм уу, эсвэл нийт хүн ам нь эрүүл байх нь хэрэгтэй юм уу? гэдгийг бодох хэрэгтэй.
Энэ хүмүүст бид санал бодлоо илэрхийлсэн бичиг явуулсан байгаа. Тэд бүгдээрээ дэмжиж байгаа, ийм л байна.

-Удахгүй монголчууд УИХ болон орон нутгийн сонгуулиа өгөх гэж байна. та бүхэн сонгуульд хэрхэн оролцох вэ?
-Нийслэл хотоо улам сайхан болгон өөрчлөе,  бусад нийслэлүүдтэй эн зэрэгцэхүйц болгоё гэсэн үүднээс бид энэ удаагийн орон нутгийн сонгуульд идэвхтйэ оролцох болно. Хот, дүүргийн сонгуульд амжилттай ороцсоноороо бид нийслэлийнхөө өнгө төрхийг өөрчлөнө гэж бодож байгаа. Ийм учраас нийслэлчүүддээ хандаж хэлэхэд манай нийгэмлэгийн зүгээс оролцож буй нэр дэвшигчдийг сайн дэмжээрэй л гэж хэлэх байна.
Эцэст нь нийслэлчүүддээ, нийт монголчууддаа ирж буй "Баясгалант" хэмээх луу жилдээ төрлөөрөө төвшин амгалан, элгээрээ энх амгалан байхын ерөөлийг өргөн дэвшүүлэе.

С.Энх-Амар