бөөгийн асуудлыг зохицуулах хуулийн төсөл санаачлахаа мэдэгдэв. Үүнийг зарим хүн “Ерөнхийлөгч Үндсэн хуулиар олгосон шүтэх, эс шүтэх эрхийг зөрчих үг хэллээ” гэж байсан бол нөгөө хэсэг нь “Борооны дараах мөөг шиг олширсон энэ олон бөө, удганы асуудлыг зохицуулах нь зөв” хэмээж буй.

Мэдээж шүтэх, эс шүтэх нь хувь хүний асуудал. Гэхдээ үүнд мэдлэгтэйгээр хандаж, мухар сохроор итгэж, сүслэх үү гэдгээс үүдэн гарах үр дагавар нь уг асуудлыг нийтийн шинж чанартай болгодог гэж судлаачид үздэг юм билээ. Нэлээд олон жилийн өмнө Хөвсгөл нутгийн нэг өвгөн “Дов болгон дээр бөө, хонхор болгонд лам сууна” гэж хэлсэн юм гэсэн. Түүний хэлснээр нээрээ л бөө удган, лам нар олширлоо.

УЛААЧ БЭЛТГЭДЭГ БАГШ НАР МУУР БАГШ ШИГ БАЙНА УУ

Өнөөдөр иргэд мэдлэг муутайн улмаас үнэн худлын ялгаа арилж, хүмүүсийн итгэл бишрэлээр бизнес хийгчид олширч, эцэг, өвгөдөөс тахин шүтэж ирсэн бөө мөргөлөө шавар шавхайд хутгаад сууж байгаа гэхэд хилсдэхгүй. Зарим багш нь бөөгийн онгод авахуулах нэрээр хүний аминд хүрсэн тохиолдол ч гарсан. Тухайлбал, Төв аймгийн нутаг, Авдрант уулын орчимд Болд-Эрдэнэ гэх зайран улаач болж буй хүүд бөөгийн сахиус онгод, чанарыг нь авахуулах нэрээр эсгийд ороож, халуун усанд оруулж, усанд нь улайссан чулуу хийж хүний амь бүрэлгэсэн юм. Бөө болох хүнийг замчилж, онгодтой нь холбодог багш нар байх ёстой аж. Харамсалтай нь өнөөдөр энэ багш нар ажлаа мөнгө олох хэрэгсэл болгож, хүнд өвчин туссан л бол “Чи бөө болох хүүхэд байна” гэж хэлээд шавиар авах болсон. Зарим нь болдог л байх.

Бөө болно хэмээн худал хэлж, удган, зайрангуудын ярьж буйгаар “албин” болгох тохиолдол ч байна. Тэр болгонд нь улаач болж буй хүн эд хөрөнгө, бусдаар бэлтгүүлсэн хэц хэнгэрэг, эрхи, толь, мөнгөн аяга гээд олон зүйлээрээ хохироод үлдэж байна. Улаач болж буй хүний эдлэл хэрэгслийг бэлтгэхэд хамгийн багадаа нэг сая төгрөг зарцуулдаг юм гэсэн. Онгод сахиусаа авахдаа багшдаа мөн хэмжээний төгрөг өгдөг, жил бүр чанарт явах болгондоо багшдаа мөнгө өргөдөг. Уг нь уламжлалаараа багш нь улаач болж буй хүнийг замчилж, онгодтой нь холбож өгөөд орхидог. Цааш онгод нь зааж, залаад явдаг байж.

Гэтэл өнөөдөр үүгээр нь далимдуулан бизнес хийж, орж ирэх мөнгөний урсгалаа алдчихгүй гэсэндээ муур багш шиг олон шавь, улаач нараа тойруулан суулгачихаад биеийг нь даалгахгүй байна гэж хэлэх удган зайрангууд ч байгаа юм. Дээр үеийн бөө удган нар өнчин, ядуусаас амгайнаас өөр зүйл авдаггүй байсан гэх юм билээ. Бөө болох хүний бие муудаж, эмч домчид хандаад ч тусыг эс олж, эцэст нь удган, зайрангуудад үзүүлснээр улаач болохоо мэддэг гэдэг. Бөөгийн өвчин гэж нэрлэгдэх онош тодрохгүй өвчнөөр өвдөж, онгодтойгоо холбогдож, улаач болоод эдгэрсэн гэлцдэг. Онгод сахиус нь үнэхээр биеийг нь илааршуулчихав уу гэж гайхах хүн бий. Монголчуудын эртнээс сэжгээр өвдөж, сүжгээр эдгэнэ гэж ярьж ирсэн нь үүнтэй холбоотой гэж судлаач, сэтгэлзүйчид өгүүлэв.

ӨРГӨЛ БАРЬЦ НЭХЭХ НЬ УДГАН ЗАЙРАНГУУДАД ГАЙ БОЛНО

Улаачийг угтай нь уулзуулж, шавь босгож буй багш нар их мөнгө, өргөл барьц авч байгаа тухай дээр дурдсан. Багш хэмээн өргөл барьц ихээр авч байгаа явдал уг нь байж боломгүй үйлдэл аж. Хэн нэгнийг зовлонгоос нь салгаад түүнийхээ сэтгэл шингэсэн өргөлийг авах нь үйл тэнцэж буй хэрэг гэж удам дамжсан удган зайрангууд ярих юм билээ. Гэтэл муур багш шиг шавиа тойруулан сууж байгаа багш нар уг уулзуулна, тэдэн төгрөг, гал тахина, төчнөөн төгрөгийн өрг өл бариарай гэж амандаа орсон тоог хэлж нэхдэг болсон гэнэ. Түүгээр ч зогсохгүй гай барцад тохиолдоно хэмээн айлган сүрдүүлэх болсон нь нууц биш. Уг нь удган, зайрангууд ха раал, хорлол хийхээс аль болох зайлсхийж явах учиртай юм гэсэн.

Онгод шидээрээ бусдыг айлгаж, аманд орсон хэмжээгээр өргөл барьц нэхэх нь хожим өөрт нь болон, үр хойчид нь гай болдог гэж хууч ны бөө нар ярих юм билээ. Гэтэл онгод шидээрээ хүн айлгаж, эцэст нь гай барцад учирч байна гэж итгүүлэхийн тулд эд хөрөнгийг нь устгасан хэрэг гарсан. Сэлэнгэ аймгийн Баянгол сумын иргэн Ж.Баярсайханы машин доор тэсрэх бодис тавьж дэл бэлсэн Э.Мөнхбат нь улаач нэгэн. Тэрбээр хоёр сая төгрөгийн өргөл барьц өгөхийг шаардаж, өгөхгүй бол гай барцад учирна гэж хохирогчид хэлсэн байж. Тэгээд гай барцад учирч буй гэж итгүүлэхийн тулд уг хэргийг үйлджээ.

БӨӨ НАР ӨӨРСДИЙН МЭРГЭШЭЭГҮЙ ЗҮЙЛИЙГ ХИЙЖ БАЙНА

Зайран, удган борооны дараах мөөг шиг олширч буйгийн шалтгаан юу байгаа талаар бөө мөргөлийг сэтгэлзүйтэй холбон судалж буй “Сэтгэлийн түлхүүр” төрийн бус байгууллагын сэтгэлзүйч, магистр Х.Алимаатай ярилцлаа.

-Сүүлийн үед монголчууд бөө удганд сүсэглэх, улаач болох нь ихэссэн. Яагаад ийм хүмүүс борооны дараах мөөг шиг олшрох болов?

-Манайхан бөөд итгэж, тэдэнд сүсэглэж буй хэд хэдэн шалтгаан байна. Хамгийн эхнийх нь сэтгэл зүйн шинжлэх ухаанд пласибо гэж нэрлэгддэг үзэгдэл. Өөрөөр хэлбэл, итгэж бодсон зүйл нь биелэх үзэгдэл. Бөө удганы ярьсан зүйл өөрт нь үйлчилж байгаа мэт санагдах явдлыг ийнхүү нэрлэж байгаа юм. Түүнчлэн иргэдийг итгүүлж буй нэг зүйл нь хэц хэнгэргийн дуу. Хэцээ дэлдэх дуу нь нэгэн хэвийн хэмнэлтэй байж, түүний давтагдсан ритм нь хүмүүсийг ховсдон тархинд нь нөлөөлдөг. Түүнчлэн монголчуудын өвөг дээдсээ хүндэтгэдэг байдал нь ч нөлөөлдөг. Зайран, удганууд тухайн хүний өвөг дээдсийнх нь сүнстэй холбож өгдөг. Монголчууд бид цөөхүүлээ, гэр бүлсэг, өөрсдөдөө холбоотой зүйл хүү тэмүүлдэг. Тиймээс өвөг дээдсийн минь сүнс биднийг хамгаалдаг гэж бодож явдаг нь нөлөө үзүүлдэг. Мөн бөө мөргөл эртний монголчуудын уламжлалт шашин гэж үздэг. Түүнээс гадна монголчуудын итгэмтгий зан нь ч бөөд хандахад хүргэдэг гэхэд хилсдэхгүй. Нэг хүний найз нь бөөд хандаад “Тэр бөө сайн надад тусалсан” гэж яривал түүнд нь итгээд, гэрт нь очдог. Энэ мэт нь хүмүүсийг бөөд татагдах, түүнд сүсэглэх нөхцөлийг бүрдүүлж байна.

-Таны хийсэн судалгаагаар бөө нар монголчуудад сэтгэл зүйчийн үүрэг гүйцэтгэж байна гэсэн дүгнэлт гарсан гэсэн.

-Бөө маш олон ажлыг хийж байна гэж судалгааны дүн гарсан. Өвдөж зовсон нэгнийх нь сэтгэлийг засаж байна. Тиймээс судалгаа хийгээд бөө монголчуудад сэтгэлзүйч нь болж байдаг гэж дүгнэсэн юм. Манайд сэтгэлзүйч дутмаг, сэтгэл судлалын шинжлэх ухаан сайн хөгжөөгүй учраас ийм дүгнэлтэд хүрсэн. Өнөөдөр АНУ-д нэг хүн өөрийн гэсэн эмч, хуульч, сэтгэлзүйчтэй байдаг. Ажил үйлс нь бүтэхгүй, сэтгэл санаа нь хямарсан үедээ тэд сэтгэлзүйчдээ хандаж, сэтгэлээ онгойтол ярилцан, сэтгэл заслыг нь хийдэг. Харин манайхан бөөд хандан болохгүй, бүтэхгүй байгаа зүйлээ ярьж сэтгэлээ тэнийлгэж байгаа нь ажиглагдаж байна. Тэд монголчуудын сэтгэл заслын 30 хувийг нь хийж байгаа гэсэн судалгааны дүн гарсан. Сэтгэлзүйн шинжлэх ухааны нэг хэсэг болон сэтгэл заслын нэг хэлбэрийг бөө удганууд ашиглаж байна.

-Тэгвэл заавал бөө удганд хандах албагүй гэж та үзэж байна уу?

-Уг нь бөө бол байх ёстой зүйл. Тэд өөрийн гэсэн зорилготой байх хэрэгтэй. Гэтэл өнөөдөр Монголд бөө нар өөрсдийнхөө хийх албагүй, мэргэшээгүй зүйлийг хийж байгаа юм. Удган зайрангууд сэтгэл заслын маш олон аргын цөөхөн хэлбэрийг л хэрэглэж байна. Шашин, сүсэг бишрэлтэй холбогдолгүйгээр хүний сэтгэлийг засдаг маш олон арга сэтгэл зүйн шинжлэх ухаанд байдаг юм шүү дээ. Өнөөдөр Монголд бөө моодонд орж байгаа нь монголчуудад сэтгэл засал хийлгэх шаардлага байгааг харуулж байгаа юм.

-Бөө болгоно гээд хүний амь нас эрүүл мэндийг хохироох эд хөрөнгийг устгах явдал хэд хэдэн удаа гарлаа. Үүнийг та хэрхэн хүлээн авч байна вэ?

-Аливаа зүйл хэрээс хэтрэхээрээ гаж үзэгдэл болдог. Зарим тохиолдолд бөө зайрангууд хүний амь хохироосон нь гаж үзэгдлийн нэг хэлбэр. Монголчууд бөөгөөр хэт их “өвчилж” байгаа нь гаж үзэгдлийг нэмэгдүүлж буйгийн илрэл.