улс дамнан олон улсын шүүхэд хүрээд багагүй хугацаа өнгөрч байна. Захиргааны хэргийн шүүх дээр ялалт байгуулж асан Хан-гийн тал давж заалдах шатны шүүх дээр унаж, өөрсдийнх нь мэдэлд байсан тусгай зөвшөөрөл хүчингүй болсон нь баталгаажсанаар олон улсын шүүх рүү явж, манай Засгийн газраас 200 сая ам.доллар нэхэмжилчихээд байгаа юм. Харин манай талаас өгч байгаа мэдээллээр бол ирэх тавдугаар сарын 14, 15-ны өдрүүдэд “Хан ресурс” –ын нэхэмжлэл нь Арбитрын шүүхээр шийдвэрлүүлэх хэмжээний асуудал мөн, бишийн тухай асуудлыг Парист хэлэлцэнэ гэх тайвшруулсан мэдээлэл юм.

Тэгвэл ихээхэн заргач Хан ресурс компанитай холбоотой мэдээлэл байна. Өнгөрөгч оны аравдугаар сарын 31-ний өдөр тус компани нутгийнхаа шүүх дээр Оросуудыг ялж, тэрийгээ Ерөнхийлөгч Грант Эди эрхэм нь бахархалтайгаар зарлаж байв. Бүр “Ялалт байгуулсандаа сэтгэл хангалуун байна… Оросын Хууль зүйн яам нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзаж байсан ч, Дээд шүүх бидний нэхэмжлэлийг хүлээн зөвшөөрсөн. АРМЗ дахин бидний эсрэг заргалдсан ч Канадын шүүх бидний талд ялалт өгнөө…” хэмээн хэлж байлаа. Тэгвэл тэдний таамаглаж байсанчлан АРМЗ давж заалдсангүй. Харин Хан ресурс компани өөрөө дахин шүүхэд хандахаас өөр арга үлдсэнгүй. Учир нь, Оросын тал давж заалдахгүйгээр шууд л Онтариогийн Дээд шүүхийн шийдвэрийг үл тоож, өнгөрсөн дөрвөн сар гаруйн хугацаанд Канадын компанид ширхэг ч цент төлсөнгүй. Өөрсдийн байр суурь дээрээ хатуу зогслоо. Хэдийгээр Хан ресурсын зүгээс арван оны наймдугаар сард Онтариогийн Дээд шүүхэд Оросын “Атомредметзолото” болон түүний салбар компани болох хувь нийлүүлсэн Приаргуны Уул уурхай, химийн үйлдвэрлэлийн нэгдлийн эсрэг нэхэмжлэлийг гаргахдаа “300 сая канад долларын гэм хохирлыг бидэнд учруулсан” гэснийг шүүх эцэслэн тогтоосон ч, тэгж амар Оросуудаас салгаж дийлэх мөнгө биш бололтой.

Тэгэхээр олон улсын шүүхэд тулаад байгаа энэ асуудал Монгол Улсын Дорнод аймгийн нутагт орших 24 мянга орчим тонн ураны нөөцтэй гэгдэх Дорнод ордын ашиглалтын лицензтэй холбоотой гэдгийг тодруулах байна. Хэдийгээр арван оны арванхоёрдугаар сард манай Ерөнхий сайд ОХУ-д айлчлаад ирэхдээ Дорнод Уран гэдэг хамтарсан үйлдвэрийг байгуулсан ч, тэр цагаас хойш дээрх лицензтэй холбоотой асуудал олон улсын шүүхээс салсангүй. Монгол, Орос хоёр нийлж өөрийг нь доромжиллоо гэж үзсэн Канадын тал эхнээсээ заргаа авсан ч, харин том гүрэн зангарагаа харуулаад гэдийгээд байна. Магадгүй, энэ нь бидний хувьд нааштай байр суурь байж мэдэх юм. Цаасан дээрээсээ өндийж дийлэхгүй байгаа Дорнод Уран гэгч үйлдвэрийг үзэглэхээс өмнө Дорнод ордыг түшиглэн Монгол, Орос, Канад гурван улсын хамтарсан “Төв Азийн уран” гэж компани үйл ажиллагаагаа явуулж байсан. Тус компанийн 58 хувь Хан ресурсын мэдэлд, 42 хувь нь Монгол, Оросын мэдэлд тэнцүү хуваагдан очоод байв. Гэсэн ч манай талын нөхдүүд Оросуудын бодлого, шахалтын нөлөөгөөр Канадуудыг шахсанаар эл асуудал олон улсын арбитрын шүүхэд хүрсэн юм.

Тэдний зүгээс Оросуудыг буруутгаад байгаа үндэслэлийг тодруулж хүргэхэд, ”Төв Азийн Уран” ХХК-д хөрөнгө оруулалт хийсэн АРМЗ компани гэрээгээр хүлээсэн үүргээ зөрчиж нэхэмжлэгчийн эдийн засгийн харилцаанд хууль бусаар оролцсон, Хан болон түүний салбар компаниудын эрх ашиг, бизнесийн нэр хүнд, хөрөнгөд санаатайгаар хохирол учруулсан. Оросын төрийн өмчит АРМЗ болон түүний салбар компаниуд Дорнодын ураны бүлэг ордод Монголын засгийн газартай хамтарсан компани байгуулах, “Хан ресурс” компанийн Монгол дахь үйл ажиллагаанд эргэлзээ төрүүлж, “Төв Азийн Уран” компанийн хувь эзэмшигч бөгөөд Хан-тай стратегийн хэлэлцээр хийсэн Монголын төрийн өмчит компани болох Мон Атом ххк-тай тогтоосон эдийн засгийн харилцаанд хөндлөнгөөс оролцон, CNNC Overseas Uranium Holding Ltd-ийн хувьцаа худалдах авах илт давамгай саналд хөндлөнгөөс оролцож Монгол дахь Хангийн үйл ажиллагааг зогсоох зорилготой үйл ажиллагаа явуулсан нь “Хан Ресурс”” компанид их хэмжээний хохирлыг учруулсан. АРМЗ өөрсдийнх нь хувьцааг урьдчилан тохиролцолгүйгээр худалдан авах гэсэн санаа нь биелээгүй учир Хан-гийн ашиглалтын болон хайгуулын тусгай зөвшөөрлийг цуцлуулах оролдлогыг хийж улмаар Монголын засгийн газартай хамтарсан компани байгуулах бололцоог хангаж Хан-гийн эрх ашгийг үл харгалзан, хор уршиг учруулсан гэх зэргээр үргэлжилдэг. Шүүхэд гаргасан нэхэмжлэлд нь яг ингэж бичигдсэн байгаа юм. Эдгээр үндэслэлүүд дээр нь тулгуурлаад Дээд шүүх Оросын талыг буруутгасан шийдвэрээ гаргасан.

Харин манай талаас 200 ам.доллар нэхэмжилсэн үндэслэлийг нь хүргэвэл:

“…Дорнодын ураны орд газарт лиценз эзэмших эрхийг Монгол улсын засгийн газар хураан авч хууль бус хандсан” . Монгол Улсын Цөмийн Энергийн Газар уран болон цацраг идэвхт ашигт малтмалтай холбоотой аж ахуй нэгжүүдийн тусгай зөвшөөрлийг шинэчлэн бүртгэж лицензийг нь шинээр олгохоор Монгол Улсад олгосон бүх ураны хайгуулын болон ашиглалтын лицензийг 2009 оны арваннэгдүгээр сарын 15-ны өдөр хурааж авсан нь Дорнод ураны ордын лицензийг өөрсдөөс нь хууль бусаар булаасан. Шинэчлэн бүртгэж байгаа учраас лицензийг нь түр хугацаагаар хурааж авч байна гэж анх ойлгуулсан ч, эргүүлээд компаниудад олгохдоо “Хан ресурс-ыг үлдээн, улмаар шинэчлэн бүртгэж олгохгүй гэдгээ 2010 оны 11-р сард мэдэгдсэн. Монгол Улсын Засгийн газар Дорнодын ураны орд газрыг Хан ресурс компанийн оролцоогүйгээр ашиглах зорилгоор ашиглалтын болон хайгуулын тусгай зөвшөөрлийг хууль бусаар цуцалсан” гэсэн агуулгатай. Мөн Хан ресурс компани “…Монгол улсын Цөмийн энергийн газар өөрсдийг нь буруутгаж, эрх сонирхолыг нь үл харгалзан ОХУ-ын “АРМЗ” компанитай Дорнодын ураны орд газрыг ашиглах гэрээг байгуулсныг, мөн хэд хэдэн хууль тогтоомжинд эд хөрөнгийг нөхөн олговоргүй хураан авах нь хууль бус гэж заасан учир өөрсдийнх нь нэхэмжлэл маш сайн үндэслэлтэй” гэж анхнаасаа ярьж буй бөгөөд заргаа авахын тулд өөрсдийн эрх ашгийн талд шийдвэрлүүлэхийн тулд эрчимтэй ажиллах болно гэж албан ёсоор мэдэгдэж ирсэн.

Ямартай ч, манай Засгийн газар “Хан ресурс” компанийн хувьцааг Оросын талаас төрийн өмчит “Атомредметзолота” компани худалдаж авах санал дэвшүүлэхэд юм дуугараагүй хэрнээ Хятадын CNNC группээс хувь эзэмших хүсэлт тавих үед нь “Хан ресурс”-ын лицензийг хүчингүй хэмээн мэдэгдсэн. Тэгээд “АРМЗ” компанитай нийлэн Дорнод Ураныг байгуулсан байдаг. Харин Манай Цөмийн Энергийн Газраас “ Хан ресурс ХХК, Төв азийн уран ХХК-иуд нь өөрсдийн зөрчил дутагдлыг хавхавчлах, олон нийт болон өөрийн компаний хувьцаа эзэмшигчдийг хууран мэхэлсэн туйлын хариуцлагагүй үйлдэл гаргаж байгаа бөгөөд хуульд заасан нөхцөл, шаардлагыг хангаж ажиллахгүй, төрийн хууль тогтоомжийг үл хүндэтгэж байгаад эмзэглэж байна. Иймд дээр дурдсан компаниудын тусгай зөвшөөрлийг шинэчлэн бүртгэж олгох боломжгүйг албан ёсоор мэдэгдэж байна. Мөн Монголын уранаар барьцаа болгон Олон улсын хөрөнгийн биржид 48 сая ширхэг хувьцаа гарган арилжихдаа, нийт хувьцааны 10-аас доошгүй хувийг Монголын хөрөнгийн биржээр борлуулах ёстой хуулийг, Аж ахуйн тухай хууль, Газрын хэвлийн тухай хууль, Ашигт малтмалын тухай хуулиудыг удаа дараа зөрчсөн “ Хан ресурс” компани хууль зөрчсөн алхмуудаа засаж залруулсан бол, лицензийг нь сэргээхэд бэлэн байсан” хэмээн мэдэгддэг. Нэг иймэрхүү нөхцөл байдалтай зарга он он дамнан үргэлжилж байна. Оросууд гэдийх гэдгийг утгаар нь үзүүлж байна. Канадууд ч нэхэл хатуутай заргалдаж байна. Харин бид яах бол!

Э.Болорхажид

mass.mn